Артур Хиллер: Канадтық-американдық режиссердің өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Артур Хиллер (22 қараша 1923 – 17 тамыз 2016) – канада-американдық теле және кино режиссері, 50 жылдық мансабында 33-тен астам фильм түсірген. Ол мансабын Канадада, кейін АҚШ-та теледидар режиссері болып бастады. 1950 жылдардың соңында ол фильмдер режиссерлігіне көшті, көбінесе комедия жанрында жұмыс істеді. Сонымен қатар, ол драма және романтикалық тақырыптардағы фильмдерді де түсірді, мысалы, "Махаббат тарихы" (1970) жеті "Оскар" сыйлығына ұсынылған болатын. Хиллер сценарийшілер Пэдди Чайефски және Нил Саймонмен бірлесіп жұмыс істеді. Оның тағы бірнеше фильмдері: "Эмилидің америкалыққа айналуы" (1964), "Тобрук" (1967), "Аурухана" (1971), "Қаладан тыс келгендер" (1970), "Плаза сюитасы" (1971), "Шыны бөлмедегі адам" (1975), "Күміс жолақ" (1976), "Туыстар" (1979) және "Таңғажайып оқиға" (1987). Хиллер 1989-1993 жылдары Америка Режиссерлер Гильдиясының президенті, ал 1993-1997 жылдары Кино өнері мен ғылымы академиясының президенті қызметін атқарды. 2002 жылы ол Жан Хершольт гуманитарлық сыйлығымен марапатталды. 2006-2009 жылдары Хиллердің құрметіне жыл сайынғы кинофестиваль оның бітірген мектебі – Виктория сахналық және бейнелеу өнері мектебінде өткізілді.

Ерте өмір және әскери қызмет

Хиллер 1923 жылы қарашада Эдмонтон қаласында, Альберта штатында Роза (Гарфин) мен Гарри Хиллердің ұлы болып дүниеге келді. Оның отбасы еврейлер еді және 1912 жылы Польшадан эмиграциялаған. Оның екі әпкесі болды, біреуі 13, екіншісі 11 жас үлкен. Әкесі Эдмонтонда қолданылған музыкалық аспаптар дүкенін басқарды. Хиллер колледж студенті кезінде үйіне келгенде кездескен афроамерикандықтар оны "патшадай" күтіп алғанын еске алады. Оның айтуынша, себебі – олар оның әкесін жақсы көрген. Олар оған, басқа дүкеншілерден өзгеше, ол дүкеніне келгендерді қарапайым адамдардай қабылдағанын айтқан. Ол оларды кемсіртпеген. Хиллер ата-анасының театр мен өнерде кәсіби білімі болмаса да, көп ақшасы болмаса да, олар жылына бір-екі рет 450 адамдық яһуди қауымы үшін, көбінесе өзінің тамырларымен байланыста болу үшін яһуди пьесасын қоюды ұнатқан. Хиллер жеті-сегіз жасында еврей театрының ашылуын еске алады; ол ағаш шеберлеріне декорациялар жасауға көмектескен. Он бір жасында ол ұзын сақал мен пейіт киіп, қарт адам рөлін сомдады. Ол "ата-анасының маған сіңірген театр, музыка және әдебиетке деген сүйіспеншілігі" кейіннен теле және кино режиссері болуына себеп болғанын айтады. Орта мектепті бітіргеннен кейін 1941 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Канада Корольдік әуе күштеріне қосылды. Ол 427-ші "Арыстан" эскадрильясында төрт қозғалтқышты "Хэндли Пейдж Халифакс" бомбалаушыларының навигаторы болып, Ұлыбританияның Йоркшир округіндегі Лимингтен Германия басып алған Еуропа үстінен операцияларға қатысты. Әскери қызметтен қайтқаннан кейін Хиллер 1947 жылы Торонто университетінің колледжіндегі бакалаврлық білімін аяқтады. 1948 жылы Израиль мемлекет болып жарияланғаннан кейін ол әйелімен бірге шабуылға ұшыраған Израиль армиясына қосылуға тырысты, бірақ оларға мүмкіндік болмады. Ол оқуын жалғастырып, 1950 жылы психология магистрі дәрежесін алды. Бітіргеннен кейін алғашқы жұмыстарының бірі – Канада радиосында түрлі қоғамдық бағдарламаларға режиссерлік жасау болды. Хиллер теледидар режиссері мансабын Канада радио хабар тарату корпорациясында бастады. АҚШ-тың ірі телеарналарының бірі – NBC оның Канададағы жұмысын көріп, оған теледрамаларға режиссерлік жасауды ұсынды. Келесі бірнеше жылда оның кішкентай экранға арналған жұмыстарына "Триллер", "Альфред Хичкок таныстырады", "Оқшы", "Гансмок", "Жылаңаш қала", "Пери Мейсон" және "Плейхаус 90" сериалдарының эпизодтары кірді.

Hiller was born in November 1923 in Edmonton, Alberta, the son of Rose (Garfin) and Harry Hiller. His family was Jewish, and had emigrated from Poland in 1912. He had two sisters, one 13 years older and one 11 years older. His father operated a second hand musical instruments store in Edmonton. Hiller recalled that when he occasionally traveled home while he was in college, the black people he met with "treated me like a king. Why? Because they loved my father. They told me that unlike other shopkeepers, he treated them like normal folks when they went to his store. He didn't look down on them". Although his parents were not professionals in theater or had much money, notes Hiller, they enjoyed putting on a Jewish play once or twice a year for the Jewish community of 450 people, mainly to keep in touch with their heritage. Hiller recalls they started up the Yiddish theater when he was seven or eight years old; he helped set carpenters build and decorate the sets. When he was eleven, he got a role acting as an old man, wearing a long beard and the payot. He says that "the love of theater and music and literature my parents instilled in me" contributed to his later choosing to direct TV and films. After he graduated from high school, he joined the Royal Canadian Air Force in 1941 during World War II. He served with 427 Lion Squadron as a navigator on four engine Handley Page Halifax heavy bombers flying from Leeming, Yorkshire on Operations over Nazi controlled territory in Europe. After he returned from serving in the military, Hiller enrolled in and later graduated from University College, Toronto with a Bachelor of Arts in 1947. After Israel was declared a state in 1948, he and his wife unsuccessfully tried to join its army since it came under attack. He continued in college and received a Master of Arts in psychology in 1950. One of his early jobs after graduating was with Canadian radio directing various public affairs programs. Hiller began his career as a television director with the Canadian Broadcasting Corporation. NBC, one of the main networks in the United States, seeing his work in Canada, offered him positions directing television dramas. Over the next few years, his work for the small screen included episodes of Thriller, Alfred Hitchcock Presents, The Rifleman, Gunsmoke, Naked City, Perry Mason, and Playhouse 90.

1950-1960 жылдар

Хиллер өзінің алғашқы "Бедеу жылдар" (1957) фильмін түсірді, ол жас ғашықтардың қашу туралы әңгімесі. Одан кейін "Қатал мекен" (1962) фильмі ілесуде, бастапқыда теледидар үшін түсірілген, бірақ кейін кинотеатрларда көрсетілген, содан кейін "Ақ тайыншалардың кереметі" (1963) – Диснейдің фильмі. Осы алғашқы фильмдерімен Хиллер әртүрлі тақырыптарды табыспен түсіре алатынын көрсетті. 1964 жылы Хиллер "Аддамс отбасы" телесериалының бірінші бөлімін де режиссерлік етті. Одан кейін Уоррен Битти мен Лесли Карон қатысқан "Оған кез келген уәде беріңіз" (1965) комедиясы және Натали Вудтың басты рөлде ойнаған "Пенелопа" (1966) фильмі шықты. Комедиядан басқа, ол Рок Хадсон мен Джордж Пеппардтың түскен, Екінші дүниежүзілік соғысы кезінде Солтүстік Африкадағы шайқас туралы "Тобрук" (1967) шөлдегі соғыс драмасын түсірді. Фильм бір "Оскар" сыйлығына ие болды және Хиллер комедиямен қатар әрекетке толы фильмдерді де шеберлікпен түсіре алатынын көрсетті.

1980 жылдар

Хиллер 1982 жылдың ақпанында шыққан «Making Love» фильмінің режиссері болды. Бұл фильмде үйленген ер адамның өзінің гомосексуализмімен санасуы туралы айтылады. «Автор! Автор!» (1982) фильмінде Аль Пачино басты рөлде ойнады. Келесі жылы Хиллер Дудли Мур және Мэри Стинбурген қатысқан «Романтикалық комедия» (1983) фильмін түсірді. Оның келесі комедиясы «The Lonely Guy» (1984) фильмінде Стив Мартин сәлемдеме карточкаларын жазатын адам рөлінде ойнады, ал одан кейін Ник Нолтпен бірге «Teachers» (1984) комедиялық драмасы түсірілді. «Асық-суық» (1987) фильмінде Шелли Лонг пен Бетт Мидлер ойнады. Фильм кассада табысқа ие болды, Мидлер түрлі сыйлықтарға ие болды немесе жеңіс тудырды. Осы фильмнен кейін Джин Уайлдер мен Ричард Прайор қатысқан «See No Evil, Hear No Evil» (1989) тағы бір комедиясы шықты. Прайор соқыр, ал Уайлдер саңырау адам рөлінде ойнайды, олар үш қылмыстың жолын кесу үшін бірлесіп жұмыс істейді.

Әсерлер

Журналист Роберт К. Эльдермен «Өмірімді өзгерткен фильм» сұхбатында Хиллер сценарийлерінде «жақсы моральдық құндылықтар» болуын қалаған, және бұл оның тәрбиесінен келгендігін айтады. Ол мүмкіндігі шектес болғанда да жоғары сапалы сценарийлерді іздеді, соның ішінде Пэдди Чайефски және Нил Саймонмен бірнеше фильмде бірлесіп жұмыс істеуінің себебі де осы. Хиллер бұл туралы былай түсіндіреді:

Әңгіме айту – адам табиғатының ішкі қасиеті. Оның негізі – ақыл-ой, сезім, қоғамдық байланыс, психологиялық әсер. Әңгімешінің басты міндеттерінің бірі – көрерменнің санасында белгілі бір ойды қалдыру, оларды эмоционалды түрде сезіндіру, сондай-ақ, көрерменді «түсінуге» жетелеу.

Марапаттар мен құрметтер

Хиллер 1989 жылдан 1993 жылға дейін Америка Режиссерлер Гильдиясының (DGA) президенті болды. 1999 жылы DGA Хиллерге Роберт Б. Олдрич сыйлығын, ал 1993 жылы DGA-ның Құрметті Өмірлік Мүшесі сыйлығын табыс етті. 1970 жылы ол «Love Story» фильмі үшін көркем фильмдегі ең үздік режиссерлік жетістіктері үшін DGA сыйлығына үміткер болды. Ол сонымен қатар Ұлттық Студенттік Кино Институтының кеңесінде де қызмет етті. Оның гуманитарлық, қайырымдастық және әлеуметтік жәрдемдерін мойындау үшін 2002 жылғы «Оскар» салтанатында Жан Хершольт гуманитарлық сыйлығымен марапатталды. 2002 жылы Торонтодағы Канаданың Даңқ аллеясында оның есімінен жұлдыз ашылды. 2006 жылы ол Канада орденінің офицері атанды. Жазушы және продюсер Уильям Фруг: «Хиллер – өмір бойына қарапайымдылығын сақтап қалған сирек кездесетін және зор табысқа жеткен ақылды адам» деді. 1995 жылдың қараша айында Торонто университетінен құрметті заң ғылымы докторы (LL. D) дәрежесін алды.

Жеке өмір және өлім

1948 жылы ол Гвен Печетке үйленді, ол да яһуди болған; олардың екі баласы және екі немересі болды. Әйелі 2016 жылдың 24 маусымында қайтыс болды. Олар 68 жыл үйленген өмір сүрді.