Кіріспе

Англия-Америка ақыны, күдікті сиқыршы Энн Брэдстрит (8 наурыз 1612 – 16 қыркүйек 1672) Солтүстік Американың алғашқы ағылшын ақындарының ең көрнектісі және Англияның Солтүстік Америка колонияларында жарық көрген алғашқы жазушы. Ол американ әдебиетіндегі алғашқы пуритан тұлғасы болып есептеледі және поэзиясының мол жинағы, сондай-ақ өлімінен кейін жарияланған жеке жазбаларымен танымал. Англияның Нортгемптон қаласында бай пуритан отбасында дүниеге келген Брэдстрит білімді ғалым болды, әсіресе Дю Бартас еңбектеріне әсерленді. Ол он алты жасында тұрмысқа шықты, ал оның ата-анасы мен жас отбасы 1630 жылы Массачусетс шығанағы колониясы құрылған кезде көшіп кетті. Сегіз баланың анасы, Жаңа Англиядағы мемлекеттік қызметкерлердің әйелі және қызы Брэдстрит өзге де міндеттерімен қатар поэзия жазды. Оның ерте туындылары Дю Бартас стилінде жазылған, бірақ кейінгі жазбалары аналық рөлі, өмірдің қиындықтарымен күресі және пуритандық сеніміне арналған ерекше поэзиялық стильге айналды. Оның алғашқы жинағы "Америкада жақында пайда болған Оныншы Муза" Америкада және Англияда кеңінен танылды.

Өмірбаян

Кейінгі өлеңдері арқылы сомдалған Брэдстрит портретінде ол "білімді ағылшын әйел, мейірімді, сүйіспеншілікке толы жар, адал ана, Массачусетс патшайымы, ізденісшіл пуритан және нәзік сезімтал ақын" деп сипатталады. Брэдстриттің алғашқы поэзия жинағы – 1650 жылы жарық көрген «Америкада жақында пайда болған Оныншы Муза». Ол Ескі және Жаңа әлемдерде жылы қабылдауға ие болды.

Өмір

Энн 1612 жылы Англияның Нортгемптон қаласында Линкольн графының үй басқарушысы Томас Дадли мен Дороти Йорк қызы болып дүниеге келді. Оның отбасының жағдайына байланысты, ол мәдениетті ортада өсті және сол заман үшін жақсы білім алған әйел болды, тарих, бірнеше тіл және әдебиеттен сабақ алды. Он алты жасында Саймон Брэдстритке үйленді. Кейіннен Энннің әкесі де, күйеуі де Массачусетс шығанағының колониясының губернаторлары болды. 1630 жылы Энн мен Саймон, Энннің ата-анасымен бірге пуритан эмигранттарының Винтроп флотының құрамында Арбелла кемесімен Америкаға көшіп келді. Ол алғаш рет 14 маусымда 1630 жылы Америка топырағына бас қойды, қазіргі Пионер ауылында (Сейлем, Массачусетс) Саймонмен, оның ата-анасымен және басқа да саяхатшылармен бірге Нью-Англияға пуритандық көші-қонның бір бөлігі ретінде (1620–1640). Ауылдың билеушісі Джон Эндекотт пен басқа тұрғындарының аурудан және аштықтан қаза табуына байланысты олардың қалуы қысқа болды. Көптеген адамдар тез арада Чарлстаун, Массачусетс қаласына көшіп, тағы қысқа уақытқа қалды, содан кейін Чарльз өзені бойымен оңтүстікке қарай "Жоғарыдағы қаланы" – Бостон, Массачусетс қаласын құру үшін жылжыды. Брэдстриттер отбасы көп ұзамай қайтадан көшті, бұл жолы қазіргі Кембридж, Массачусетс штатына. 1632 жылы Энн өзінің тұңғыш баласы Сэмюэлді "Жаңа қала" деп аталған жерде дүниеге әкелді. Денсаулығы нашар болғанына қарамастан, ол сегіз бала туды және қоғамда лайықты мәртебеге ие болды. Англияда жасөспірім кезінде шешекпен ауырған Энн, кейін жылдары қайтадан ауруға шалдықты, оның буын-буындары сал болып қалды. 1640 жылдардың басында Саймон әйелінен, алтыншы баласын күтіп жүрген әйелінен алтыншы рет көшуді талап етті, Массачусетс штатының Ипсвич қаласынан Андовер еншісіне. Солтүстік Андовер – 1646 жылы Стивенс, Осгуд, Джонсон, Фарнум, Баркер және Брэдстрит отбасылары мен басқалар құрған алғашқы қала. Энн отбасымен бірге қазіргі Солтүстік Андовер, Массачусетс штатының ескі орталығында тұрды. 1636 жылы Энннің әкесі мен күйеуі Гарвард университетінің құрылуына үлкен үлес қосты. Оның екі ұлы – Сэмюэл (1653 жылғы түлек) және Саймон (1660 жылғы түлек) бітірді. 1997 жылдың қазан айында Гарвард қауымы Американың алғашқы жарияланған ақыны ретінде оның есіне арнап қақпа орнатты (төмендегі соңғы абзацты қараңыз). Брэдстрит қақпасы Гарвард ауласындағы ең жаңа жатақхана – Канадэй Холлдың жанында орналасқан. 1650 жылы Рев. Джон Вудбридж Лондон қаласында "Осы жерлерден шыққан әдепті әйел" жазған "Америкада жақында гүлдеген Оныншы Музаны" жариялады, осылайша Энн Англияда да, Жаңа әлемде де жарияланған алғашқы әйел ақын атанды. 1666 жылдың 10 шілдесінде олардың Солтүстік Андовердегі отбасылық үйі өртеніп кетті (төмендегі "Еңбектер" бөлімін қараңыз), Брэдстриттер үйсіз және аз малмен қалды. Жақында жүргізілген археологиялық қазбалар ғасырлар бойы белгісіз болған осы үйдің орнын анықтаған болуы мүмкін. Сол кезде Энннің денсаулығы нашарлап, туберкулезбен ауырып, жақындарынан айырылды. Бірақ оның ықыласы берік болды және діни сенімі мен Киелі кітап туралы білімі оның келіні Мерси мен немерелері жұмақта екеніне деген сеніммен тыныштық тапты. Энн Брэдстрит 1672 жылдың 16 қыркүйегінде Массачусетс штатының Солтүстік Андовер қаласында 60 жасында қайтыс болды. Оның қабірінің нақты орны белгісіз, бірақ көптеген тарихшылар оның денесі Солтүстік Андовердегі Академия жолы мен Осгуд көшесіндегі ескі зиратта деп санайды. 1676 жылы, Энн қайтыс болғаннан кейін төрт жыл өткен соң, Саймон Брэдстрит екінші рет Анна (Гардинер) есімді әйелге үйленді. 1697 жылы Саймон қайтыс болып, Салемде жерленді. Мерримак аңғарының бұл аймағы бүгінде "Ақындар аңғары" деп аталады. Солтүстік Андовер зиратындағы белгі 1650 жылы Лондонда "Оныншы Муза" басылымының 350 жылдығын (2000) еске алады. Бұл орын және Гарвардтағы Брэдстрит қақпасы, МАС-тың Ипсвич қаласындағы Ипсвич қоғамдық кітапханасындағы естеліктер мен жарнамалар, сондай-ақ Солтүстік Андовердегі Брэдстрит балабақшасы Америкада оның есін сақтаған жалғыз орындар болуы мүмкін. 2015 жылы Солтүстік Андовердегі Брэдстрит балабақшасы бұзылды. 2018 жылдың күзінде Массачусетс даңғылының жанында Энн Брэдстрит ерте балалық шақ орталығы ашылды. Мектепке дейінгі және балабақшаға арналған Энн Брэдстрит ЕББ оның атын алған Main Street-тегі ескі ғимаратты алмастырды.

Әйелдердің рөлі

Пуритан әйелдерінің өмірінде неке маңызды рөл атқарды. Брэдстриттің "Менің жақын және сүйікті күйеуіме" деген өлеңінде ол күйеуімен біртұтас екенін көрсетеді. "Егер екі адам біздей болған болса, онда біз сөзсіз біреуміз". Брэдстрит неке сыйы үшін Құдайға алғыс айтады, мына жолдарда: "Егер мен өмірімнің жартысын толық өткермесем, табиғаттың қалауын Құдай сендерге де, сендерге де нәсіп етсін". Брэдстриттің көптеген шығармалары балаларына арналған. "Балаларының бірінің тууына дейін" сияқты туындыларында Брэдстрит туған және туылмаған балаларына деген махаббатын жеткізеді. Пуритан қоғамында балалар да Құдайдың сыйы саналды, ол барлық балаларын күйеуіндей жақсы көріп, оларға қамқорлық жасады. Ол олардың да "бірге" болуға таңсық екеніне сенді.

Қабылдау

Сол кезде әйелдер үшін жазу лайықты рөл деп есептелмегендіктен, Брэдстрит сынға ұшырады. Оның замандасының белгілі тұлғаларының бірі Джон Уинтроп, Коннектикут колониясының көрнекті губернаторы Эдвард Хопкинстің әйелі Энн Хопкинсті сынады. Ол күнделігінде Хопкинс үй шаруасымен айналысып, жазу мен оқуды "ақыл-ойы зор" ерлерге қалдыруы керек екенін жазды. Өзінің дәуірінде әйелдерді қатаң сынағанмен, Брэдстрит жазуын тоқтатпады, бұл оның сол кездегі қоғамдық нормаларға қарсы шығуға тырысқанын көрсетеді. Сол кездегі танымал дін қызметкері Томас Паркер де әйелдердің жазуына қарсы болды және өз әпкесіне кітап басып шығару әйелдерге арналмағандықтан, олардың міндетінен тыс екенін айтқан хат жіберді. Брэдстриттің еңбектерін де ол жақтыртпағаны анық. Мұндай теріс көзқарастар пуритандық идеологияда әйелдердің еркектерден кем саналатынына байланысты одан әрі күшейді.

Қалаған аудитория

Энн Брэдстриттің шығармалары көбінесе оның отбасы мүшелеріне арналған және әдетте жекелеген, құпиялы болып келеді. Мысалы, Брэдстриттің "Менің жақын және сүйікті күйеуіме" деген өлеңінде, өлеңнің арналған аудиториясы оның күйеуі Саймон Брэдстрит. "Мемлекеттік қызметпен алыс болған күйеуіне хат" атты шығармасында Брэдстрит жұмыста болған күйеуіне хат жазады. Брэдстрит күйеуін сипаттау үшін түрлі метафораларды пайдаланады. Брэдстриттің қолданған ең айқын метафорасы – күйеуін жыл мезгілдерімен салыстыру. Жаз өткен соң, қыс тез келеді. Жаз – бақыт пен жылудың уақыты. Ал қыс – көңілсіз және суық деп есептелуі мүмкін. Брэдстриттің күйеуі оның Күні, ол оның қасында болғанда әрқашан жаз болады. Ол күйеуінің сыйлаған махаббатынан қуаныш алып, жылу сезінеді. Күйеуі жұмысқа кеткенде, барлығы қысқа айналады. Бұл Брэдстрит үшін қасіретті, суық кезен, ол күйеуінің тез оралуын тілейді. "Оралып кел, оралып кел, тәтті Күн, Көкшетаудан!". Брэдстрит өзінің жазғандарының жариялануына жауапты емес еді. Брэдстриттің жекжаттысы Джон Вудбридж оның шығармаларын жариялау үшін жіберді. Брэдстрит ізгі әйел болды және оның өлеңдері өзіне назар аудару мақсатында жазылмаған.

Квартерниондар

Брэдстрит төрт квартернион жазды: «Маусымдар», «Элементтер», «Темпераменттер» және «Кезеңдер». Бұл оның «техникалық жағынан ақын ретінде өсуіне, форманы көркемдік тұрғыдан жасауды үйренуіне» мүмкіндік берді. Брэдстриттің алғашқы екі квартернионы ең табысты болды. Оның туындыларындағы негізгі қақтығыс – әлемге деген қуаныш пен оның мәнсіздігіне сенім арасындағы шиеленіс.