Кіріспе

Австралия парламентіндегі саяси лауазым. Өкілдер палатасының спикері – Австралия Парламентінің төменгі палатасы – Австралия Өкілдер палатасының төрағасы. Жоғарғы палатадағы баламасы – Сенат Президенті. Спикер лауазымы 1901 жылы Австралия Конституциясының 35-бабымен бекітілді. Лауазымның негізгі міндеттері: палатадағы пікірсайыстарды бақылау, кімге сөз беруге рұқсат етілетінін анықтау, отырыстар кезінде тәртіпті сақтау, парламенттік және министрлік этика кодекстерін ұстану, сондай-ақ барлық ережелер мен регламенттерді сақтау. Қазіргі Өкілдер палатасының спикері – Милтон Дик, ол 2022 жылдың 26 шілдесінде сайланды.

Сайлау

Спикерді Өкілдер палатасы жасырын дауыс беру арқылы сайлайды, сайлау спикердің лауазымы бос болған кезде өткізіледі, бұл Өкілдер палатасының Тұрақты және Сессиялық Ережелерінің 3-тарауында белгіленген. Австралия Өкілдер палатасының хатшысы сайлауды жүргізеді. Сайлаудан кейін жеңімпаз кандидатты ұсынған және қолдаған депутаттар, Вестминстер дәстүріне сәйкес, оны "арқандап" төрағалыққа жеткізеді. Ұлыбританияның Лордтар палатасының спикерінен айырмашылығы, спикер көбінесе өз партиясының белсенді мүшесі болып қалады. Партия мүшесі болған жағдайда, спикер партия отырыстарына қатыса бермейді және жалпы сайлауда партиядан кандидат ретінде түседі. Бұған екі ерекшелік бар: алғашқы спикер Фредерик Холдер (1901) және Питер Слипер (2011), олар спикер болып сайланғаннан кейін партияларынан кетіп, тәуелсіздер болып отырды. Спикер Палата мүшесі болмай қалса, оның лауазымы тоқтатылады. Австралияда спикерге қарсы кандидатты ұсынуға қатысты белгілі бір ереже жоқ, және үш спикер жалпы сайлауда жеңіліске ұшырады: Литтлтон Грум (1929), Уолтер Найрн (1943) және Уильям Астон (1972). Спикер әдетте үкіметтік партияның кандидаттығымен сайланатындықтан, үкімет ауысқаннан кейін оның лауазымында қалатынына күмән туады. Оппозиция әдетте жалпы сайлаудан кейін спикерлікке өз мүшесін ұсынады, бірақ бұл символдық акт ретінде қарастырылады және кез келген дауыс беруде партиялық тәртіп сақталады. Конституцияның 40-бабына сәйкес, төрағалық ету кезінде спикердің шешімді дауыс беру құқығы жоқ, бірақ дауыстар тең болған жағдайда, спикер шешімді дауыс бере алады. Көптеген спикерлер жаңа Парламент ашылғанда немесе қолданыстағы спикер қайтыс болғанда немесе отставкаға кеткенде партияның тәжірибелі депутаттары болды. Бес спикер бұрынғы үкімет мүшелері болды: Уильям Уотт, Литтлтон Грум, Арчи Камерон, Ян Синклер және Бронвин Бишоп; екеуі бұрынғы Парламенттік хатшылар болды: Стивен Мартин және Тони Смит; ал бірі бұрынғы министр және бұрынғы оппозиция басшысы: Билли Снедден. Екеуі бұрынғы штат премьер-министрлері болды: Холдер және Уотт. Австралияда спикерлер мерзімі біткеннен кейін Парламенттен кетуі керек деген ереже жоқ; екі спикер спикер болғаннан кейін Министрлер кабинетіне кірді: Норман Макин және Гордон Скоулз. Бронвин Бишоп 2013 жылдың 12 қарашасында Коалицияның алғашқы әйел спикері және үшінші әйел спикері болып сайланды (бұрынғылары – Лейбористтер қатарынан Джоан Чайлд (1986–89) және Анна Берк (2012–13)). 43-ші Парламент (2010–13) – үш спикер болған алғашқы Австралия Федералдық Парламенті: Гарри Дженкинс (2010 жылдың қыркүйегінде сайланды), Питер Слипер (2011 жылдың қарашасы) және Анна Берк (2012 жылдың қазаны). Барлық еркек спикерлер төрағалық ету кезінде депутаттармен "Мырза Спикер" деп аталады. Джоан Чайлд "Ханшайым Спикер" деп аталуға шешім қабылдады, себебі басқа парламенттерде әйел спикерлер осылай аталады. Анна Берк бұл дәстүрді бұзып, өзінің ресми аты "Спикер" деп белгіледі.

Рөл

Спикердің негізгі міндеті – палатаға төрағалық ету және палатада тәртіпті сақтау, Тұрақты Ережелерді (процедуралық ережелерді) ұстану, тәртіп мәселелерін шешу және артқы қатардағы мүшелердің құқықтарын қорғау. Австралия парламенттері көңіл көтеруге бейімдігімен танымал, сондықтан спикер Тұрақты Ережелерде оған берілген тәртіптік өкілеттіктерді жиі қолданады. Спикер бір сағатқа палатадан кетуге депутатқа бұйрық бере алады. Егер құқық бұзушылық өте ауыр болса, спикер "Мен Құрметті Х округінен сайланған мүшені есімдерге аламын" деп жариялап, палатадағы дәстүр бойынша депутаттарды сайлау округтері арқылы атау қағидасын сақтайды. Содан кейін палата депутатты 24 сағатқа жұмыстан шеттету туралы ұсынысқа дауыс береді. (Бұрын парламент бір депутатты толығымен қууға құқылы болған, бірақ мұндай жағдай 1920 жылы бір рет ғана тіркелді: ол Хью Махон еді. 1987 жылғы Парламенттік Артықшылықтар Заңының 8-бабына сәйкес, парламент енді депутатты палата мүшелігінен қууға құқылы емес.) Спикер Сенат Президентімен бірлесіп, Канберрадағы Парламент үйін Австралия парламенттік департаменттерінің әкімшілік қызметкерлерінің көмегімен басқарады. Спикер Парламент алдында Өкілдер палатасы Департаментінің жұмысы үшін жауапты. Президентпен бірге спикер Парламенттік қызметтер Департаментіне қатысты Парламент алдында да жауапкершілік міндеттемелерін жүзеге асырады. Палата мүшесі отставкаға кеткісі келсе, ол спикерге (бірақ спикердің міндетін уақытша атқарушыға емес) немесе спикер болмаса, генерал-губернаторға отставкасын ұсынады. 1974 жылғы бірлескен отырыста Австралия Өкілдер палатасының спикері Джим Коуп төрағалық етті.

Оппозициялық партиялардың спикерлері

Әдетте, спикерлер биліктегі партиядан тағайындалады, бірақ бірнеше ерекше жағдайлар болды. Питер Слипер спикер болып сайланғанда Либерал партиясының мүшесі болды, бірақ бір күннен кейін отставкаға кетті. Слипердің спикер болып тағайындалуы 2010 жылғы сайлау нәтижесінде құрылған толық емес парламентке байланысты болды, онда Лейбористтік партия азшылық үкімет құрды. 1940 жылғы сайлауда сайланған бұрынғы толық емес парламентте Біріккен Австралия партиясының Уолтер Найрн спикер қызметін жалғастырды, ал Лейбористтік партия парламенттік мерзімнің ортасында жаңа үкімет құрды. Оппозициялық депутат Карти Салмон бастапқыда 1910 жылғы сайлау қорытындысы бойынша құрылған Австралияның алғашқы көпшілік үкіметі – Эндрю Фишердің Лейбористтік үкіметі үшін спикер болып қызмет етті. 1913 жылғы сайлауда Лейборист Чарльз Макдональдқа бір орындық көпшілікке ие болған Ұлттық Либерал партия спикерлікті сақтап қалуды ұсынды, бірақ ол бас тартты. Бірақ 1914 жылғы сайлауда Лейбористтік партия үкіметке оралғаннан кейін Макдональд 1917 жылғы сайлауға дейін спикерлікті қайта иеленді, тіпті парламенттік мерзімнің ортасында Ұлттық партия үкіметі құрылғаннан кейін де.

Құқықтар

Спикердің жалақысын заңмен бекітілген тәуелсіз орган – сыйақылар жөніндегі сот белгілейді. 2019 жылдың 1 шілдесінен бастап, қазіргі депутат 211 250 австралиялық доллар көлеміндегі парламентшінің базалық жалақысына және қосымша 75% үстеме ақыға құқылы, бұл шамамен 369 700 доллар жалақыға тең. Егер ол басқа қызметтер атқармаса, спикердің орынбасары 253 500 доллар (20% үстеме ақы), екінші спикердің орынбасары 238 700 доллар (13% үстеме ақы) және спикердің кеңесінің мүшелері 217 600 доллар (3% үстеме ақы) алады. Бұрынғы спикерлер қолданған тағы бір қосымша, бірақ тек ең ресми жағдайларда, сотының аяқ киімдері мен гетры болды. Спикерлердің киімі жиі биліктегі партияға және спикердің жеке таңдауына байланысты өзгеріп отырды. Барлық Лейбористік спикерлер парламент мүшесіне лайықты қарапайым іскерлік киімді таңдап, дәстүрлі киімнен бас тартты, осылайша олардың алғашқы спикері Чарльз Макдональдтың үлгісін ұстанды. 2012 жылға дейін Лейбор емес спикерлердің көпшілігі дәстүрлі киімнің әртүрлі нұсқаларын киген. Билли Снедден (1976–1983) спикердің толық дәстүрлі киімін, тіпті перукамен бірге киген соңғы спикер болды. 1996 жылы Говард үкіметі сайланғанда, жаңа спикер Боб Халверсон 1996 жылғы сәуірде сайлау кезінде спикердің дәстүрлі киімін киюді таңдады, бірақ перукасыз. Спикер Иан Синклер 1998 жылы өзінің қысқа мерзімінде академиялық стильдегі шапан киюді таңдады, осы практиканы оның ізбасарлары Нил Эндрю мен Дэвид Хокер қайталады. 2011 жылдың соңында Питер Слиппер сайланғаннан кейін, ол өзінің іскерлік киімінің үстіне шапан мен бар жакет киіп, дәстүрлі киімді қайта жаңартуға қадам жасады. Слиппер сондай-ақ, кружев жабо немесе ленталардан өзгешелік ретінде ақ ұзын галстук немесе бабочка тағып жүрді. Спикер Бронвин Бишоп, осы лауазымға тағайындалған еңбек емес әйелдің біріншісі, 2013 жылы сайлаудан кейін шапансыз іскерлік киімді таңдады. Кейінгі Коалиция спикерлері Тони Смит пен Эндрю Уоллес де іскерлік киімді таңдады.

Өкілдер палатасының спикерлерінің тізімі

Төменде Өкілдер палатасы спикерлерінің тізімі келтірілген. # Аты-жөні Партия Штаты Қызметке кірген күні Қызметтен шыққан күні Қызмет еткен мерзімі 1 Фредерик Холдер Тәуелсіз Оңтүстік Австралия 9 мамыр 1901 23 шілде 1909 2 Карты Салмон Commonwealth Liberal Виктория 28 шілде 1909 19 ақпан 1910 3 Чарльз Макдональд Labor Квинсленд 1 шілде 1910 23 сәуір 1913 4 Эллиот Джонсон Commonwealth Liberal Жаңа Оңтүстік Уэльс 9 шілде 1913 30 шілде 1914 (3) Чарльз Макдональд Labor Квинсленд 8 қазан 1914 26 наурыз 1917 (4) Эллиот Джонсон Nationalist Жаңа Оңтүстік Уэльс 14 маусым 1917 6 қараша 1922 5 Уильям Уатт Nationalist Виктория 28 ақпан 1923 3 қазан 1925 6 Литтелтон Грум Nationalist Квинсленд 13 қаңтар 1926 16 қыркүйек 1929 7 Норман Макин Labor Оңтүстік Австралия 20 қараша 1929 27 қараша 1931 8 Джордж Макей United Australia Квинсленд 17 ақпан 1932 7 тамыз 1934 9 Джордж Белл United Australia Тасмания 23 қазан 1934 27 тамыз 1940 10 Уолтер Нейрн United Australia Батыс Австралия 20 қараша 1940 21 маусым 1943 11 Сол Розевиар Labor Жаңа Оңтүстік Уэльс 22 маусым 1943 31 қазан 1949 12 Арчи Камерон Liberal Оңтүстік Австралия 22 ақпан 1950 9 тамыз 1956 13 Джек Маклей Liberal Оңтүстік Австралия 29 тамыз 1956 31 қазан 1966 14 Уильям Астон Liberal Жаңа Оңтүстік Уэльс 21 ақпан 1967 2 қараша 1972 15 Джим Коуп Labor Жаңа Оңтүстік Уэльс 27 ақпан 1973 27 ақпан 1975 16 Гордон Скоулс Labor Виктория 27 ақпан 1975 11 қараша 1975 17 Билли Снедден Liberal Виктория 17 ақпан 1976 4 ақпан 1983 18 Гарри Дженкинс аға Labor Виктория 21 сәуір 1983 20 желтоқсан 1985 19 Джоан Чайлд Labor Виктория 11 ақпан 1986 28 тамыз 1989 20 Лео Маклей Labor Жаңа Оңтүстік Уэльс 29 тамыз 1989 8 ақпан 1993 21 Стивен Мартин Labor Жаңа Оңтүстік Уэльс 4 мамыр 1993 29 қаңтар 1996 22 Боб Халверсон Liberal Виктория 30 сәуір 1996 3 наурыз 1998 23 Иан Синклар National Жаңа Оңтүстік Уэльс 4 наурыз 1998 31 тамыз 1998 24 Нил Эндрю Liberal Оңтүстік Австралия 10 қараша 1998 31 тамыз 2004 25 Дэвид Хокер Liberal Виктория 16 қараша 2004 17 қазан 2007 26 Гарри Дженкинс кіші Labor Виктория 12 ақпан 2008 24 қараша 2011 27 Питер Слиппер Тәуелсіз Квинсленд 24 қараша 2011 9 қазан 2012 28 Анна Берк Labor Виктория 9 қазан 2012 5 тамыз 2013 29 Бронвин Бишоп Liberal Жаңа Оңтүстік Уэльс 12 қараша 2013 2 тамыз 2015 30 Тони Смит Liberal Виктория 10 тамыз 2015 23 қараша 2021 31 Эндрю Уоллес Liberal Квинсленд 23 қараша 2021 26 шілде 2022 245 күн 32 Милтон Дик Labor Квинсленд 26 шілде 2022 Қазіргі кезде қызмет етеді.

Спикердің көмекшілері

Палата өз мүшелерінен спикердің орынбасары және екінші вице-спикер ретінде қызмет ететін екі адамды сайлайды. Спикер сонымен қатар спикердің алқасын құрайтын Палата мен Федерациялық палатаның мәжілістерін жүргізуге көмектесетін бірнеше басқа депутаттарды тағайындайды. Егер спикер қатыса алмаса және бұрын тағайындалған орынбасарлар қол жетімді болмаса, Палата мәжілістің жүргізілуі үшін кез келген мүшені төрағалық етуге тағайындауы мүмкін; мұндай жағдай сирек кездеседі. Спикер немесе спикердің орынбасарлары болмаған кезде Палатаға төрағалық ететін кез келген мүше "Орынбасар спикер" деп аталады. Дегенмен, толық өкілеттіктермен "міндетін атқарушы спикер" ретінде тек спикердің орынбасары мен екінші орынбасары ғана қызмет ете алады.

Сайлау

Спикердің орынбасары мен екінші орынбасары тиісті лауазым бос болған кезде сайланады. Егер спикердің орынбасары мен екінші орынбасарының екі лауазымы да бос болса (мысалы, әр парламенттің басында), онда спикердің орынбасары мен екінші орынбасарының сайлауы бір сайлауда бірге өткізіледі. Мұндай сайлауда екінші орын алған адам екінші орынбасар сайланды деп есептеледі. 2019 жылдың шілдесіне дейін (2012 жылдың қазаны мен 2013 жылдың қарашасы арасындағы қысқа мерзімді қоспағанда) Палатаның 13(c) тармағындағы тұрақты ережеде тек үкіметтік емес депутат ғана екінші орынбасар бола алатыны айтылған. Бұл, спикердің орынбасары әдетте үкіметтік депутаттардан тағайындалатынын ескере отырып, қалыпты тәжірибеден туындайды. Лейбористік партияның депутаты Энтони Албанестің сөздерінше, үкіметтік емес депутатты екінші орынбасар етіп тағайындау «спикердің орынбасары мен екінші орынбасардың екі лауазымында да қарама-қарсы тараптардан адамдар болуына мүмкіндік береді». Скотт екінші орынбасар қызметін атқаруын жалғастырды. Осы жағдайда екі лауазым да үкіметтік емес депутаттармен толтырылды. Бұл оқиғаның екіншісі 2012 жылдың 9 қазанында болды, онда Скотт лейбористік партияның депутаты және үміткер Стив Георганасты жеңіп, спикердің орынбасары болды. Келесі күні Палата Георганастың (үкіметтік депутат) екінші орынбасар болып сайлануына жол беру үшін 13(c) тармағын алып тастауға дауыс берді. Скотт пен Георганас 43-ші Парламент соңына дейін өз лауазымдарында қалды. 13(c) тармағы 2013 жылдың қарашасында 44-ші Парламенттің басталуымен қайта жаңартылды. 13(c) тармағы 2019 жылдың 4 шілдесінде екі партиялық қолдаумен өзгертілді. 2022 жылғы деректер бойынша, жаңа тұрақты ережеде егер үкіметтік депутат спикердің орынбасары болып сайланса, онда екінші орынбасарға тек үкіметтік емес депутат сайлана алады. Сол сияқты, егер үкіметтік емес депутат спикердің орынбасары болып сайланса, онда екінші орынбасарға тек үкіметтік депутат сайлана алады. 2020 жылдың 10 ақпанында өткен спикердің орынбасары сайлауы ерекше болды, өйткені жеңімпаз Лью О'Брайен (Лейбористік партия ұсынған) және екінші орын алған Дэмиан Драм (Коалициялық үкімет ұсынған) екеуі де үкіметтік депутаттар болды. Сайлау тек спикердің орынбасары лауазымына болғандықтан (екінші орынбасар лауазымы бос емес еді), Драм екінші орынбасар болып сайланбады. Әйтпесе, бұл 13(c) тармағына қайшы болар еді.

# Аты-жөні Партиясы Штаты Лауазымның басталуы Лауазымның аяқталуы Лауазымда болған мерзімі 1 Джон Чантер  Протекционист Жаңа Оңтүстік Уэльс 5 маусым 1901 22 қазан 1903 2 Карти Салмон  Протекционист Виктория 17 наурыз 1904 21 желтоқсан 1905 3 Чарльз Макдональд  Лейборист Квинсленд 20 маусым 1906 19 ақпан 1910 4 Александр Пойнтон  Лейборист Оңтүстік Австралия 1 шілде 1910 23 сәуір 1913 5 Джеймс Фаулер  Либерал Батыс Австралия 9 шілде 1913 30 шілде 1914 (1) Джон Чантер  Лейборист Жаңа Оңтүстік Уэльс 9 қазан 1914 6 қараша 1922 Ұлттық Лейборист  Ұлтшыл 6 Фред Бамфорд  Ұлтшыл Квинсленд 28 ақпан 1923 3 қазан 1925 7 Джеймс Бейли  Ұлтшыл Квинсленд 14 қаңтар 1926 16 қыркүйек 1929 8 Чарльз Макграт  Лейборист Виктория 20 қараша 1929 27 қараша 1931 Біріккен Австралия 9 Джордж Белл  Біріккен Австралия Тасмания 17 ақпан 1932 7 тамыз 1934 10 Джон Прауз  Ауылдық Батыс Австралия 23 қазан 1934 21 маусым 1943 11 Билл Риордан  Лейборист Квинсленд 22 маусым 1943 16 тамыз 1946 12 Джо Кларк  Лейборист Жаңа Оңтүстік Уэльс 7 қараша 1946 31 қазан 1949 13 Чарльз Адерманн  Ауылдық Квинсленд 22 ақпан 1950 14 қазан 1958 14 Джордж Боуден  Ауылдық Виктория 17 ақпан 1959 7 наурыз 1961 15 Филип Люкок  Ауылдық Жаңа Оңтүстік Уэльс 8 наурыз 1961 2 қараша 1972 16 Гордон Скоулс  Лейборист Оңтүстік Австралия 28 ақпан 1973 27 ақпан 1975 17 Джо Беринсон  Лейборист Батыс Австралия 27 ақпан 1975 14 шілде 1975 18 Гарри Дженкинс аға  Лейборист Виктория 19 тамыз 1975 11 қараша 1975 (15) Филип Люкок  Ұлттық Ауылдық Жаңа Оңтүстік Уэльс 17 ақпан 1976 10 қараша 1977 19 Клэрри Миллар  Ұлттық Ауылдық Квинсленд 21 ақпан 1978 4 ақпан 1983 20 Лес Джонсон  Лейборист Жаңа Оңтүстік Уэльс 21 сәуір 1983 19 желтоқсан 1983 21 Джоан Чайлд  Лейборист Виктория 28 ақпан 1984 11 ақпан 1986 22 Лео Маклей  Лейборист Жаңа Оңтүстік Уэльс 11 ақпан 1986 29 тамыз 1989 23 Рон Эдвардс  Лейборист Батыс Австралия 29 тамыз 1989 8 ақпан 1993 24 Гарри Дженкинс кіші  Лейборист Виктория 4 мамыр 1993 29 қаңтар 1996 25 Гарри Нел  Ұлттық Жаңа Оңтүстік Уэльс 30 сәуір 1996 8 қазан 2001 26 Ян Козли  Ұлттық Жаңа Оңтүстік Уэльс 12 ақпан 2002 17 қазан 2007 27 Анна Бёрк  Лейборист Виктория 12 ақпан 2008 19 шілде 2010 28 Питер Слиппер  Либерал Квинсленд 28 қыркүйек 2010 24 қараша 2011 (27) Анна Бёрк  Лейборист Виктория 24 қараша 2011 9 қазан 2012 29 Брюс Скотт  Ұлттық Квинсленд 9 қазан 2012 9 мамыр 2016 30 Марк Каултон  Ұлттық Жаңа Оңтүстік Уэльс 30 тамыз 2016 5 наурыз 2018 31 Кевин Хоган  Ұлттық Жаңа Оңтүстік Уэльс 26 наурыз 2018 10 ақпан 2020 32 Лью О'Брайен  Либералды-Ұлттық Квинсленд 10 ақпан 2020 11 сәуір 2022 Ұлттық 33 Шарон Клейдон  Лейборист Жаңа Оңтүстік Уэльс 26 шілде 2022 Қазіргі қызметкер

Екінші вице-спикер

Екінші вице-спикер лауазымы 1994 жылы құрылды, басты назар Федерация палатасында вице-спикерге көмекші ретінде жұмыс істеуге бағытталды.