Кіріспе

Бір жынысты қарым-қатынасқа қоғамның көзқарасы уақыт және географиялық орналасу бойынша әртүрлі болған. Еркектердің гомосексуализміне қатысты көзқарастар ерлердің бір жынысты қарым-қатынас жасауын міндеттеуден бастап, бейжай қабылдануға дейін, қабылдау арқылы, осы амалды ұсақ күнә санап, заң күшіндегі құқық қорғау және сот жүйесі арқылы қудалауға, тіпті өлім жазасымен жазалауға дейін өзгеріп келген. Сонымен қатар, еркектермен жыныстық қатынасқа түскен еркектерге қатысты кез келген жағымсыз пікір барлық қатысушыларға – Ыбырайым діндерінде кең таралғандай, немесе тек пассивті (жіберілген) қатысушыларға ғана – ежелгі Греция мен Римде болғандай, таратылғандығы да әртүрлі болған. Әйелдердің гомосексуализмі тарихта аз назарға ие болған, ашық қабылданып, қарсылыққа ұшыраған. Гомосексуализмнің жыныстық бағдар және жыныстық идентификация ретіндегі кең таралған түсінігі салыстырмалы түрде жаңа құбылыс, ал сөздің өзі 19 ғасырда пайда болған. Гомосексуализм көптеген ежелгі шығыс мәдениеттерінде, мысалы буддизм, индуизм, зороастризм және даосизмнің ықпалымен қабылданған. Ежелгі Ассирия (б.з.д. 2-мыңжылдықтан б.з.б. 1-мыңжылдыққа дейін) гомосексуализмді теріс және кемінде қылмыстық деп қараған, зороастризмнің діни кодекстері гомосексуализмді тыйым салған, ал иудаизм, христиандық және исламның пайда болуы батыс әлемінің көп бөлігінде гомофобияны ығыстырған. Ыбырайым діндерінің пайда болуына дейінгі ежелгі дереккөздердің көпшілігі гомосексуализмді ерлердің үстемдігі немесе зорлау түрінде бейнелейді. ЛГБТҚ құқық қозғалысы 1969 жылы Нью-Йоркте болған Стоунволл көтерілісімен байланысты. Сократ, Лорд Байрон, II Эдуард және Адриан сияқты көптеген еркек тарихи тұлғаларға «гей» немесе «бисексуал» сияқты терминдер қолданылған. Мишель Фуко сияқты кейбір ғалымдар мұны олардың заманына жат, қазіргі әлеуметтік конструкцияның анахронистік енгізілуіне алып келуі мүмкін деп санайды, бірақ басқалары бұған қарсы тұрады. Конструкционистік аргументтердің ортақ тақырыбы – ежелгі заманда немесе орта ғасырларда ешкім гомосексуализмді жыныстық қатынастың ерекше, тұрақты немесе анықтамалық түрі ретінде қабылдамаған. Джон Босуэлл бұл пікірге Платонның ежелгі грек жазбаларын келтіріп, онда тек гомосексуализмді көрсететін адамдар сипатталғандығымен қарсылық көрсеткен.

Колонияландыруға дейінгі жергілікті қоғамдар

Еуропалық отарлаудан бұрын Американың жергілікті халықтары арасында көптеген ұлттар өз қауымдастықтарында гомосексуалды, бисексуалды және гендерлік нормадан тыс адамдар үшін құрметті рәсімдік және әлеуметтік рөлдерді құрған; көптеген қазіргі заманғы американдық және алғашқы ұлттар қауымдастықтарында бұл рөлдер әлі де сақталуда. Әрбір түпкілікті мәдениетте осы адамдардың өз атаулары болғанымен, 1990 жылы қабылданған қазіргі заманғы, пан-үнділік термин – «Екі Рух». Бұл жаңа термин барлық жерде қабылданбады, өйткені дәстүрлі қауымдастықтар, олардың өз терминдері бар, осы «қалалық неологизм» аясында біріктірілген адамдарды сынға алды, сондай-ақ «батыстық» екіұштылыққа қатысты наразылық білдіргендер, мысалы, түпкілікті халықтар осы адамдардың «ер және әйел» екеніне сенеді деп жорамалдау. Дегенмен, ол ауыстырған антропологиялық терминге қарағанда көбірек қабылдауға ие болды. Гомосексуалды және гендерлік вариациялар Латын Америкасындағы басқа да жаулап алу алдындағы өркениеттерде де кең таралған, мысалы, ацтектер, майялар, кечуалар, мочелар, сапотектер және Бразилияның тупинамбалары. Испан жаулап алушылары жергілікті халықтар арасында ашық түрде содомия жасалғанын көргенде қорқып, оны жоюға тырысты, олардың билігіндегі «бердачтар» (испандықтар оларды осылай атаған) қатаң жазаға, соның ішінде жазатайым өлімге, өртеуге және итке жыртылуға ұшырады.

Шығыс Азия

Шығыс Азияда бір жынысты махаббат туралы ең ерте заманнан бері жазбаларда кездеседі.

Қытай

Гомосексуализм ежелгі Қытайда кеңінен құжатталған, ал оған деген көзқарастар уақыт, жер және әлеуметтік топқа қарай өзгеріп отырды. Қытай әдебиетінде ер адамдардың гомосексуалистік қатынасқа түсуінің көптеген мысалдары тіркелген. Көктем мен күз мезгіліндегі "Қалған шабдалы туралы" (余桃) әңгімесінде тарихшы Хан Фэй Ми Цзися (彌子瑕) мен Вэйдің герцогы Лин (衛靈公) арасындағы қарым-қатынас туралы анекдотты жазды, онда Мизи Ся өте дәмді шабдалыны сүйіктісімен бөліскен. "Үзілген жең" (断袖) әңгімесінде Хан императоры Айдың сүйіктісі Донгсянмен (董賢) бір төсекке жатқаны айтылады; кейіннен оянған император Ай Донгсянды оятпау үшін, оның үстіне ұйықтап қалғандықтан, жеңін мұқият кесіп тастады. Мин әулеті тұсында Чжэнде императорының Сайид Хусейн есімді мұсылман басшысымен гомосексуалистік қарым-қатынасы болды дегенді айтады. Кейінгі Мин дәуірінде Фуцзяньде ерлердің бірегей неке жүйесі болғандықтан, гомосексуализм "оңтүстік салты" деп атала бастады, бұл туралы ғалым-бюрократ Шэнь Дефу және жазушы Ли Ю куәландырды, ал халық ертегісінде "Қоян рухы" мифологияландырылды. Цин әулеті Қытайда келісімге келген, ақшасыз гомосексуализмға қарсы алғашқы заңды қабылдады. Алайда, бір ай түрме және 100 ауыр соққыдан тұратын жаза, шын мәнінде Цин заң жүйесіндегі ең жеңіл жаза болды.

Жапония

Жапониядағы гомосексуализм, шудо немесе наньшоку деп әртүрлі аталатын, мың жылдан бері тіркелген және буддалық монахтық өмірмен, сондай-ақ самурай дәстүрімен байланысы бар. Осы бір жынысты махаббат мәдениеті мұндай қарым-қатынастарды бейнелейтін және мақтайтын сурет және әдебиеттің күшті дәстүрлерін қалыптастырды.

Сиам

Сол сияқты, Таиландта катои, немесе "ханымдар", көп ғасырлар бойы тай қоғамының бір бөлігі болған, ал тай патшаларының ер және әйел жандары болған. Катои қарапайым әйелдікке немесе трансвестизмге жатуы мүмкін, бірақ тай мәдениетінде көбінесе үшінші жыныс ретінде қарастырылады. Олар қоғамда кеңінен қабылданады.

Ежелгі дәуір

Батыстың бір жынысты қатынастарға қатысты ең алғашқы құжаттары (әдеби туындылар, өнер нысандары және мифографиялық материалдар түрінде) ежелгі Грекиядан шыққан. Формалды практика, яғни еркін туған (құл немесе босатылған емес) ересек ер адам мен еркін туған жасөспірім арасындағы эротикалық, бірақ көбінесе шектелген қарым-қатынас, педагогикалық артықшылықтары үшін және халықты бақылау құралы ретінде бағаланды, бірақ кейде қоғамдық тәртіпсіздікке себепші деп айыпталды. Платон ерте туындыларында оның пайдасын жоғары бағаласа, кейінгі еңбектерінде оны тыйым салуды ұсынды. «Симпозионда» (182B D) Платон гомосексуализмді қабылдауды демократиямен, ал оны басуды деспотизммен теңестіреді, былай дейді: «Гомосексуализм варварлар үшін олардың деспотиялық үкіметтерінің салдарынан ұятты, философия мен спорт сияқты, себебі мұндай билеушілердің ішінде ұлы идеялардың тууы, немесе күшті достық, немесе денелік байланыстар пайда болуы олар үшін тиімсіз, ал мұның бәрі махаббаттың нәтижесі». Сапфоның поэзиясы түрлі тұлғаларға және екі жынысқа да деген құштарлық пен махаббатқа арналған. Оның көптеген өлеңдерінің баяндаушылары түрлі әйелдерге деген ғашықтық сезімдері мен махаббаты туралы айтады (кейде өзара, кейде емес), бірақ әйелдер арасындағы физикалық әрекеттердің сипаттамалары аз және пікірталас тудырады. Оның қыздарға арналған академияны басқарғанына ешқандай дәлел жоқ. Ежелгі Римде жас еркек денесі ер адамдардың жыныстық қызығушылығының ортасында болды, бірақ қарым-қатынастар көбінесе үлкендер мен құлдар немесе босатылған жастар арасында, соңғылары жыныстық қатынаста пассивті рөл атқарды. Гомофил император Адриан Антиноспен болған қарым-қатынасымен танымал. Бірақ 390 жылы император Феодосий I гомосексуализмді пассивті серік үшін заңмен жазаланатын қылмыс деп жариялады: «Ер адамның денесін әйел рөлінде басқа жынысқа ұсынуды ұятты әдет еткендер (өйткені олар әйелдерден ешқандай айырмашылығы жоқ сияқты) осындай қылмысты халық алдында жазалау отымен өтеуге тиіс». 558 жылы, өмірінің соңына қарай, Юстиниан бұл тыйымды белсенді серікке де қатыстырып, мұндай мінез-құлық «Құдайдың қаһарымен» қалалардың қирауына әкелуі мүмкін екенін ескертті. Осы ережелерге қарамастан, гомосексуалистік жыныстық қатынасқа қол жеткізуге болатын балалар үйлерінен салық жинау 518 жылға дейін, Анастасий I билігінің соңына дейін жалғасты.

Орта ғасырлар

Орта ғасырлардағы Еуропада гомосексуализмге көбінесе тыйым салынды және ол Содом мен Ғомора оқиғасының моральдық мәні деп есептелді. Тарихшылар осы кезеңде көрнекті гомосексуалдар мен бисексуалдар болған-болмағанын пікірталас етеді, бірақ Эдуард II, Ричард Арыстанжүрек, Филипп II Август және Уильям Руфус сияқты тұлғалардың бір жынысты қатынастарда болғаны айтылады. Сонымен қатар, орта ғасырларда Шығыс Жерорта теңізінде "ағалық жасау" (adelphopoiesis) немесе Францияда "бауырластық" (affrèrement) деп аталатын, екі ер адамға бірге тұруға және ресурстарын біріктіруге, "бір нан, бір шарап, бір әмиян" бөлісуге рұқсат беретін заңды шаралар болды. Джон Босуэлл және Аллан А. Тулчин сияқты тарихшылар бұл шаралардың бір жынысты некелердің ерте түрі болғанын дәлелдеді. Бұл шараларға жасалған осы түсіндіру әлі де даулы болып табылады.

Қайта өрлеу дәуірі

Қайта өрлеу дәуірінде Солтүстік Италияның бай қалалары – әсіресе Флоренция мен Венеция – ерлердің көп бөлігінің қатысуымен және Грекия мен Римнің классикалық үлгісімен құрылған, бір жынысты махаббаттың кең таралған практикасымен әйгілі болды. Бірақ, еркек халқының көп бөлігі бір жынысты қатынастарға түсіп жатқан кезде, билік органдары, түнгі күзетшілердің басшылығымен, осы халықтың үлкен бөлігін соттап, айыппұл салып, түрмеге жапты. Микеланджело мен Леонардо да Винчи сияқты Ренессанс дәуірін анықтаған көптеген белгілі суретшілердің ер адамдармен қарым-қатынаста болғандығы туралы сенім бар. Бұл салыстырмалы көркемдік және эротикалық еркіндік кезеңінің құлдырауы, моральдық уағызшы монах Жироламо Савонароланың билікке келуімен күшейді. Англияда Джеффри Чосердің "Кешірімшінің әңгімесі" бір кезде "ат немесе тайынша" деп сипатталған, жұмбақ және алдамшы кейіпкерге негізделген, бұл баяндаушының Кешірімшіні евнух ("тайынша") немесе гомосексуал деп ойлағанын көрсетеді.

Ерте заман

Қоғамда белгілі тұлғалардың қарым-қатынастары, мысалы король Джеймс I және Букингем герцогы, мәселені айқындауға көмектесті, соның ішінде анонимді авторлық көше кітапшаларында: «Әлем өзгерді, мен қалай екенін білмеймін, енді ерлер әйелдер емес, ерлерді сүйеді; Дж. Бірінші және Букингем туралы: рас, ол әйелдерінен айрылды, сүйікті Ганимедінмен құшақтасуға құштар». 1723 жылы Англияда белгілі бір марқұм дворян мен әйгілі мистер Уилсон арасындағы анонимді махаббат хаттары жарық көрді, кейбір қазіргі ғалымдар оны роман деп есептейді. Джон Клелендтің 1749 жылғы танымал романы «Фанни Хилл» гомосексуалистік көрініс қамтиды, бірақ 1750 жылғы басылымда ол алынып тасталды. Сондай-ақ 1749 жылы Томас Кэннонның ағылшын тіліндегі гомосексуализмді қорғаудың ең алғашқы, кеңейтілген және маңызды еңбегі – «Ежелгі және қазіргі педерастия зерттеліп, мысалдары келтірілді» жарияланды, бірақ ол дереу тоқтатылды. Онда: «Табиғи емес құштарлық – сөздердің қарама-қайшылығы, тікелей ақылсыздық. Құштарлық – адамның ішкі мүшелерінің махаббатқа ұмтылысы». 1785 жыл шамасында Джереми Бентам тағы бір қорғаныс жазды, бірақ ол 1978 жылға дейін жарияланбады. Содомия үшін жазалау Нидерландта 1803 жылға дейін, ал Англияда 1835 жылға дейін жалғасты.

Соңғы заманауилық

1864 және 1880 жылдар аралығында Карл Генрих Ульрихс он екі трактаттан тұратын серия жариялады, оларды ол «Ер адам махаббатының құпиясы туралы зерттеулер» деп атады. 1867 жылы ол Мюнхендегі неміс заңгерлерінің съезінде гомосексуализмге қарсы заңдарды жоюға шақыратын резолюция қабылдауды өтініш еткен кезде, гомосексуализмді қорғау үшін ашық түрде сөйлеген алғашқы, өзін гомосексуал деп жариялаған адам болды. 1896 жылы жарық көрген Хавелок Эллистің «Сексуалдық инверсиясы» гомосексуализмнің бұрмаланғандық туралы теорияларға, сондай-ақ стереотиптерге қарсы шығып, гомосексуализмнің кең таралғанын және оның интеллектуалдық және көркемдік жетістіктермен байланысын дәлелдеді. Мұндай медициналық мәтіндер (жыныстық ерекшеліктерді жасыру үшін жартылай латын тілінде жазылған) жалпы жұртшылыққа кеңінен таныс болмаса да, олар 1897 жылдан 1933 жылға дейін Германияда содомияға қарсы заңдарға қарсы күрес жүргізген Магнус Хиршфельдтің «Ғылыми-гуманитарлық комитетінің» құрылуына ықпал етті. Бұдан бөлек, британдық зиялылар мен жазушылар арасында Эдвард Карпентер және Джон Аддингтон Саймондс сияқты тұлғалар бастаған, жарияланбаған бейресми қозғалыс болды. 1894 жылы «Теңдес махаббат» кітабымен бастап, социалистік белсенді және ақын Эдвард Карпентер гомосексуализмді қолдайтын мақалалар мен памфлеттер жазды және 1916 жылы «Менің күндерім мен арманым» кітабында өзін ашты. 1900 жылы Элизар фон Купфер ежелгі заманнан бастап өзінің заманына дейінгі гомосексуалистік әдебиеттің антологиясын «Lieblingminne und Freundesliebe in der Weltliteratur» деген атпен жариялады. Оның мақсаты гомосексуализм туралы қоғамдық пікірді кеңейту болды, оны тек медициналық немесе биологиялық мәселе ретінде емес, сонымен қатар этикалық және мәдени мәселе ретінде қарастыру қажеттігін көрсету болды. Зигмунд Фрейд және басқалар, әртүрлі немесе бір жынысты сексуалдық басымдық норма емес екенін, керісінше, «бисексуалдық» деп аталатын нәрсе – қоғамның кедергі келтіретін қалыпты адам жағдайы екенін айтты. Бұл дамулар бірнеше рет кері соққыға ұшырады, олардың кейбіреуі кездейсоқ, ал кейбіреуі қасақана болды. Мысалы, 1895 жылы Ұлыбританияда танымал драматург Оскар Уайльд «адамгершілікке қарсы ұғымсыз әрекеттер» жасады деген айыппен сотталды, ал сот процестерінің ашық жарияланған егжей-тегжейлі мәліметтері (әсіресе жас еркектермен сексуалдық қатынас жасағандарға қатысты) ерлер арасындағы қарым-қатынастың барлық қырларын қатаң тексеруге әкелді. Ең ауыр салдары Үшінші рейхтің Холокост кезінде ЛГБТ+ адамдарын нысанаға алғаннан басталды.

Таяу Шығыс

XIX ғасырдың ортасында Еуропаға сапар шеккен араб саяхатшыларының бірнеше естеліктері бар. Осы саяхатшылардың екеуі – Рифаа әл-Тахтави мен Мұхаммед әл-Саффар – француздардың кейде жас жігіт туралы махаббат өлеңдерін қасақана дұрыс емес аударғанын, оның орнына жас қызға сілтеме жасап, өз әлеуметтік нормалары мен моральдық қағидаларын сақтауға тырысқанын айтып таңғалыс білдіреді. Қазіргі Таяу Шығыс елдерінің арасында бір жынысты қатынас бірнеше мемлекетте, соның ішінде Сауд Арабиясы мен Иранда өлім жазасымен қудаланады. Бүгінде Таяу Шығыс үкіметтері гомосексуализмді көбінесе назарға алмайды, оның бар екенін жоққа шығарады немесе қылмыс деп есептейді. Иран президенті Махмуд Ахмадинежад 2007 жылы Колумбия университетінде сөйлеген сөзінде Иранда гомосексуалдар жоқ екенін мәлімдеді. Дегенмен, Иранда гомосексуалдар бар, бірақ олар өздерінің сексуалдық бағдарынан қоғамды жасыруға мәжбүр, бұл мемлекеттік заңнама мен дәстүрлі нормалармен қолдалады және ынталандырылады.

Месопотамия

Кейбір ежелгі ассириялық діни мәтіндерде гомосексуалистік қатынастарға қасиетті құдайының нығметін тілейтін дұғалар болуы мүмкін, бірақ сол дереккөз гомосексуализмді кінәлі және қылмыс деп мойындайды. Діни ғұрыптың бір бөлігі ретінде жасалған аналдық қатынастың еркін бейнеленген суреттері б.з.д. 3 мың жылдығынан бастап сақталған. Патшалық кеңесшілермен, әскерлер арасындағы, немесе әлеуметтік жағдайы жақсырақ болған адамның бағынып немесе жыныстық қатынасқа түскен жағдайлардағы гомосексуалистік қатынастар зорлау ретінде қарастырылған немесе жаман жосықтардың белгісі саналған, және оларға жазалар қолданылған.

Оңтүстік Азия

Оңтүстік Азияда гомосексуализмнің кем дегенде б.з.д. 1200 жылға дейін жететін жазба және расталатын тарихы бар. Осы кезеңде Үндістанда жазылған индуистік медициналық мәтіндер гомосексуалды әрекеттерді құжаттап, себептерін бейтарап/ғылыми тұрғыдан түсіндіруге тырысады. Бұл кезеңдегі көптеген көркем туындылар мен әдеби шығармалар да гомосексуализмді сипаттайды. 600 және 100 жылдар аралығында Шри-Ланкада жазылған Пали каноны, жыныстық қатынастар – гомосексуалистік немесе гетеросексуалистік болсын – монахтар кодексінде тыйым салынғанын, ал жұмсақ гомосексуалистік жыныстық қатынасқа қатысты әрекеттер (мысалы, мастурбация және аралық жыныстық қатынас) жазаға әкелмейді, бірақ монастырьға мойындалуы керек деп мәлімдейді. Бұл кодекстер тек монахтарға ғана қатысты, жалпы халыққа емес. 200 жылы шамасында Үндістанда жазылған Кама-сутрада да көптеген гомосексуалистік жыныстық қатынастар оң пішінде сипатталған. Индуистік заңның негізін қалаған «Ману заңдары» «үшінші жыныс» туралы айтады, оның мүшелері дәстүрлі емес жыныстық ролдерді сомдап, гомосексуалистік әрекеттерге қатыса алады. 4-ғасырда жазылған Кама-сутрада гомосексуалдардың феллация жасау әдістері сипатталған. Кама-сутрада айтылғандай, мұндай гомосексуалдар үйленуі де белгілі: «Бір-біріне терең сезіммен және толық сеніммен байланған үшінші жынысты азаматтар да бар, олар бірге неке қияды» (KS 2.9.36).

Оңтүстік Тынық мұхиты

Меланезияның көптеген қоғамдарында, әсіресе Папуа-Жаңа Гвинеяда, бір жынысты қатынастар өткен ғасырдың ортасына дейін мәдениеттің ажырамас бөлігі болды. Мысалы, Эторо және Маринд тайпалары тіпті гетеросексуалдылықты күнә деп санап, гомосексуалдылықты тойлаған. Көптеген дәстүрлі Меланезия мәдениеттерінде жасөспірімге дейінгі ұлға үлкен жасөспіріммен жұптасқан, ол оның ұстазы болып, кішігірім ұлдың да жасөспірімдікке толуы үшін бірнеше жыл бойы оны "ұрықтандыратын" (ауыз арқылы, анальдық жолмен немесе тайпаға байланысты түрлі жолдармен) болған. Дегенмен, көптеген Меланезия қоғамдары еуропалық миссионерлердің христиан дінін әкелгеннен кейін бір жынысты қатынастарға жаулы көзқараспен қарасты.

Мысыр

Ежелгі Мысырдағы гомосексуализм – египтологиядағы қызу дау тудыратын тақырып: тарихшылар мен египтологтар ежелгі Мысыр қоғамының гомосексуализмге қатысты қандай көзқарас ұстанғанын талқылайды. Бүгінгі күнге дейін тек бірнеше тікелей деректер жеткен, ал көптеген мүмкін меңзеулер тұманды және әртүрлі болжамдарға орын береді. Ежелгі Мысырдағы гомосексуализмге қатысты ең белгілі жағдай – екі жоғары лауазымды шенеунік Нянкх Кхнум мен Кхнум Хотептің тарихы. Екеуі де 5-ші династия тұсында (б.з.д. 2494–2345 ж.ш.) фараон Ниусерреге қызмет еткен. Нянкх Кхнум мен Кхнум Хотептің әрқайсысының өз отбасылары, балалары мен әйелдері болған, бірақ олар қайтыс болғаннан кейін олардың отбасылары оларды бір мастаба мазарында бірге жерлеуді шешкен. Осы мастабада екі адамның құшақтасып, мұрындарымен жанасқан суреттері сақталған. Бұл суреттер әртүрлі болжамдарға мүмкіндік береді, себебі ежелгі Мысырда мұрынмен жанасу әдетте сүйіспеншілікті білдірген. Басқа ғалымдар осы көріністерді Нянкх Кхнум мен Кхнум Хотептің егіз немесе тіпті біріккен егіздер болғанының дәлелі деп түсіндіреді. Қай түсіндіру дұрыс болмасын, суреттер ең болмағанда Нянкх Кхнум мен Кхнум Хотептің өмірде де, өлімде де өте жақын болғанын көрсетеді.

Уганда

19 ғасырда Буганданың Кабакасы Мванга II (1868–1903) өзінің еркек жас қызметшісімен үнемі жыныстық қатынаста болған.

Батыс әлем

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Батыс елдерінің гомосексуализм тарихы өте ұқсас және көбінесе өзара байланысты жолдармен дамыды. 1948 жылы американдық биолог Альфред Кинси "Адам еркегінің сексуалдық мінез-құлқы" атты еңбегін жариялады, ол "Кинси есебі" деп кеңінен танылды. 1957 жылы Ұлыбритания үкіметі елдегі содомияға қарсы заңдарды қарау үшін Вольфенден есебін тапсырды; соңғы есепте өзара келісіммен жасалған гомосексуалдық қатынасты қылмыстық жазадан босату ұсынылды, бірақ заңдар нақты он жылдан кейін ғана өзгертілді. Гомосексуализм көп жылдар бойы психиатриялық ауру деп есептелді, бірақ бұл теорияға негізделген зерттеулер кейіннен кемшіліктері бар екені анықталды. 1973 жылы Ұлыбританияда гомосексуализм психикалық ауру тізімінен шығарылды. 1986 жылы Америкалық психиатриялық қауымдастығының психикалық бұзылулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығынан (DSM) гомосексуализмді психиатриялық ауру ретінде көрсетуге қатысты барлық сілтемелер алынып тасталды.

ЛГБТ-құқық қозғалыстары

Жыныстық революция кезінде әртүрлі жыныстық идеал ұрпақ тудырудан толық бөлініп, бірақ сонымен бірге бір жынысты қатынастан да алшақтатылды. Көптеген адамдар мұндай әртүрлі жыныстық қатынастың босатылуын бір жынысты қатынасқа көбірек еркіндік әкеледі деп ойлады. Стоунволл төңкерісі – Нью-Йорк полиция қызметкерлері мен Гринвич-Виллидждегі Стоунволл тавернасының клиенттері арасындағы бірнеше зорлық-зомбылыққа толы қақтығыстар. Қақтығыс 1969 жылдың 27 маусымында, кездейсоқ полиция шабуылы кезінде басталды, сол кезде трансгендер әйелдер мен ерлер, гейлер, лесбиянкалар, көшедегі әртістер және басқа да көшедегі адамдар сол дәуірдегі азаматтық құқық қозғалысының рухымен қарсы тұрды. Бұл төңкеріс 28 маусым таңында аяқталды, бірақ аптаның қалған бөлігінде ауданда ұсақ демонстрациялар өтті. Төңкерістен кейін Гей-Бостандық фронты (GLF) сияқты көптеген гей құқықтары ұйымдары құрылды. Бір жыл өткен соң, көтерілістің жылдығын белгілеу үшін алғашқы гей-парад өтті.

Тарихи-танымдық ескертулер

1868 жылы Карл Генрих Ульрихске жазған хатында Карл Мария Кертбени гомосексуалдық және гетеросексуалдық терминдерін енгізді, олар 1869 жылы екі памфлетте жарияланды. Бұл терминдер Рихард фон Крафт-Эбингтің «Psychopathia Sexualis» (1886) еңбегінде қолданылған кезде қалыпты стандартқа айналды. Бисексуалдық термині 20 ғасырда пайда болды, себебі адамдардың жыныстық талғамы негізгі түрде қандай жынысқа тартылуымен анықталатын болды, сондықтан бір ғана жынысқа басым тартымдылық танытпайтын адамдарды белгілеу қажеттігі туды. Бұл жыныстық тарих тек әртүрлі жыныстық қатынастардың тарихы ғана емес, сонымен қатар тарихи оқиғаларды қазіргі заманғы жыныстық ұғымдардың ең кең және/немесе сөздік мағыналары тұрғысынан қарастыратын кеңірек көзқарас екенін көрсетеді. Тарихи тұлғалар көбінесе тура, бисексуал, гей немесе квир сияқты қазіргі заманғы жыныстық талғамдармен сипатталады. Бұл тәжірибені қолдайтындар, мысалы, бір жынысты қатынастардың танымал тұлғалардың өмірбаяндарынан немесе бір жынысты тартымдылықтан туындаған сезімталдықтардың маңызды туындылардың әдеби және көркем талқылауынан шығарылуын көрсету арқылы, кемсітуші тарихнама сияқты мәселелерді анықтауға болады дейді. Сонымен қатар, қазіргі қоғамда керісінше жағдай болуы мүмкін: кейбір ЛГБТҚ+ қолдаушы зерттеушілер гомосексуалдық теорияларын ұстанады және басқа мүмкіндіктерді жоққа шығарады. Дегенмен, көптеген, әсіресе академиялық ортада, қазіргі заманғы атауларды қолдануды мәселелі деп санайды, себебі әртүрлі қоғамдар жыныстық бағдарды қалыптастырудың әртүрлі жолдарын қолданды және квир сияқты қазіргі заманғы сөздердің мағыналары әртүрлі. Мысалы, көптеген қоғамдарда бір жынысты қатынасқа рұқсат берілген немесе оған немқұрайлы қараған, ал оның негізінде ешқандай талғам қалыптастырылмаған. Басқа ғалымдар, мысалы, тіпті бүгінде де барлық ерлермен қатынас жасайтын ерлердің өзі қазіргі заманғы ұқсас терминдердің ешқайсысымен өзін сәйкестендірмейтінін мойындайды, сондай-ақ ұлттық сипаттамалар немесе мүгедектік сияқты басқа қазіргі заманғы құрылған немесе медициналық талғамдардың терминдері көбінесе анахронистік контексте жай ғана сипаттама ретінде немесе қазіргі заманғы түсінікті жеңілдету үшін қолданылады; сондықтан олар жыныстық бағдар үшін де солай жасаудан тартынбайды. Академиялық еңбектерде әдетте қандай сөздер қолданылатыны және қандай контексте қолданылатыны нақты көрсетіледі. Оқырман жоғарыда аталған терминдерді қолданып, тарихи тұлғалардың жеке басы туралы болжамдар жасаудан сақтануы керек.

Ежелгі Грекия

Грек еркектерінде жыныстық өрнектеуде үлкен еркіндік болды, бірақ олардың әйелдеріне қатаң шектеулер қойылды. Егер әйел жасы жетіп, адамдар оның әйелі екенін емес, анасы екенін сұрайтын болса, қалада қараусыз жүруі мүмкін емес еді. Ерлер жасөспірім ұлдарды серіктес ретінде іздеуге құқылы болған, бұл туралы ежелгі Грекиядан шыққан, бір жынысты педерастикалық қатынастарға қатысты ең алғашқы құжаттар куәлік етеді. Құл ұлдарды сатып алуға болатын, бірақ ерікті ұлдарға құда түсу қажет еді, және ежелгі мәліметтерде осы қатынасқа әкенің де келісімі болуы керек екені айтылған. Мұндай қатынастар еркек пен әйел арасындағы некені алмастырмады, бірақ некеге дейін де, неке кезінде де орын алды. Ересек ер адам әдетте ересек ер адаммен қарым-қатынас жасамайтын (бірақ Ескендір Зұлқарнайын сияқты ерекше жағдайлар болды), ол жас эроменға (сүйіктіге) ераст (махаббатшы) болатын. Довердің пікірінше, эроменнің құштарлық сезінуі жөнсіз деп есептелген, себебі ол еркектікке жараспайды. Құштарлық пен құрметпен жетелеумен, ераст өзінің эромені қоғамда өркендеуі үшін қажетті барлық біліммен қамтамасыз ете отырып, өзін баға жетпейтіндей арнап берді. Соңғы кезде Довердің теориясы, ежелгі өнер мен махаббат поэзиясының мол дәлелдеріне сүйене отырып, бұрынғы зерттеушілер мойындағаннан гөрі терең эмоционалды байланыс болғанын көрсетеді. Кейбір зерттеулер көрсеткендей, ежелгі гректер сперманы білімнің көзі деп санаған және осы қатынастар эрасттан эроменға даналықты жеткізуге қызмет еткен.

Ежелгі Рим

Ежелгі римдіктердің "басып алушылық санасы" римдіктердің гомосексуалистік тәжірибесіне әсер етті. Рим республикасында азаматтың саяси еркіндігі, өз денесін басқалардың физикалық күштеуінен немесе пайдалануынан қорғау құқығымен анықталды; ер азаматтың өз денесін ләззат алу үшін бағындыруы – құлдық саналып, кемсітілді. Егер ер адам енуші рөл атқарса, ол өзінің еркектігінен немесе әлеуметтік статусынан айрылмастан, бір жынысты қатынасқа түсуі әлеуметтік жағынан қалыпты және табиғи саналды. Бірдей мәртебедегі ер азаматтар арасындағы, соның ішінде әскерилер арасындағы жыныстық қатынас жеңілсіздікпен қаралып, кейбір жағдайларда қатаң жазаланды. Азамат жастардың денелеріне қол тигізуге қатаң тыйым салынды, ал Lex Scantinia еркін туған ер балаға қарсы жыныстық қылмыс (ступрум) жасағандарға жаза тағайындады. Ер құлдар, жезөкшелер, ойын-сауықшылар немесе әлеуметтік жағдайы төмен саналатын (infames) адамдар үстемдік құратын ер азамат үшін қанағаттануға болатын серіктестер болып есептелді. "Гомосексуализм" және "гетеросексуализм" римдік сексуалдық бағыттың категориялары емес еді, латын тілінде осы ұғымдарды нақты беретін сөздер жоқ. Егер ер азамат ерікті түрде оралдық жыныстық акті жасаса немесе анальдық жыныстық актіге түсетін болса, онда ол жеңілсіздікпен қарастырылды. Сотта және саяси сөздерде әйелшелікке ұмтылу және пассивті жыныстық мінез-құлық айыптары көбінесе Юлий Цезарь және Марк Антоний сияқты "халықтық" (populares) саясаткерлерге бағытталды. Рим империясы христиандық үкімшілікке өткенге дейін, қазіргі мағынада "гомосексуал" саналатын ер адамдарға қарсы заңдық жазалар туралы шектеулі мәліметтер бар.