Уикканың негізгі қағидасы: «Ешкімге зиян келтірме, қалағаныңды істе»

Кіріспе

Викканың моральдық қағидасы

Викканың Редесі '/r//iː//d/' – Викка неопагандық дінінде және басқа да сиқыршылыққа негізделген нанымдардағы басты моральдық жүйенің негізгі қағидасы болып табылады. Редедің ең көп таралған түрі – "Ешкімге зиян тигізбе, қалағаныңды істе" деген сөздерден тұрады, бұл сөздер Викка Редесі деп аталатын ұзын өлеңнен алынған. "Реде" сөзі орта ғасырлық ағылшын тілінен шыққан, "кеңес" немесе "насыхат" деген мағынаны білдіреді және неміс тіліндегі Rat немесе скандинавия тіліндегі råd сөздерімен тығыз байланысты. "An" – орта ғасырлық ағылшын тілінде "егер" дегенді білдіретін ежелгі сөз. "Ye" – "сендер" (атау септігінің көпше түрі) сөзінің ежелгі немесе диалектілік түрі.

Тарих

Ең танымал түрі "сегіз сөздік" жыр ретінде Rede алғаш рет 1964 жылы Дорин Валиенте сөйлеген сөзінде тіркелді. Rede-тің басқа нұсқалары: Викканың сегіз сөзі Rede-ге орай, ешкімге зиян келтірмей, қалағаныңды істе. Ескерту: Бұл 1964 жылы Дорин Валиентеден цитата келтірілген, жырдың алғаш рет жарияланған түрі. Кейінірек жарияланған нұсқаларында "оның" орнына "сіз" (екінші сөз ретінде, "Ан" дегеннен кейін) қолданылады: "Викканың сегіз сөзі ешкімге зиян келтірмейді – Ан 'сіз' зиян келтірмесеңіз, қалағаныңызды істеңіз" (Earth Religion News, 1974); "жасау" емес, "істеу": "Викканың сегіз сөзі ешкімге зиян келтірмейді – Ан' оның зиян келтірмесе, қалағаныңды істе" (Green Egg, 1975); "сен" орнына "сіз" немесе "сіз", немесе "не" орнына "қандай", немесе осылардың кез келген комбинациясы, мысалы: "Ан' (оның/сіз/сіз) зиян келтірмесе, (қандай/не) (сіз/сен/сіз) (жаса/істе)":

Тағы бір маңызды алғышарт 19 ғасырда философ Джон Стюарт Миллдің зиянды қағидасымен ұсынылды. "Милл заңның жалғыз мақсаты – адамдарды басқаларға зиян келтіруден тоқтату екенін айтады, және егер адамдар құрбандықсыз қылмыстарға, шағымданушы куәгері жоқ қылмыстарға, мысалы, құмар ойындар, есірткі қолдану, жыныстық қызметпен айналысу сияқты қылмыстарға қатысуды қаласа, онда оларға мұндай іс-әрекеттерге кедерес келтірмеу керек". Сонымен қатар, фразаның бірінші бөлігі латынша "primum non nocere" (біріншісі – зиян келтірме) деген максимаға ерекше ұқсас.

Ұзын тор

1974 жылы көктемде «Жер діні жаңалықтары» журналында «Викканның ережесі» атты толық жиырма алты жолдық өлең жарияланды. Әр жол бір-бір рифмалы жұптан тұрды, соңғы жол «сегіз сөз» деп басталатын танымал «қысқа ереже» жұбы болды. Осы өлеңнен кейін көп ұзамай, сәл өзгеше нұсқасы «Викка ережесі» деп аталды, оны Леди Гвен Томпсон «Green Egg» журналында жариялады. Ол оны әжесі Адриана Портерге жатқызып, бұрын жарияланған мәтін «алғашқы түрінен» бұрмаланған деді. Содан бері өлең кеңінен таралып, басқа нұсқалар мен макеттерде, қосымша немесе өзгертілген бөлімдермен пайда болды. Оны көбінесе «ұзын ереже» деп атайды. Томпсон осы нұсқасының бастапқы түрінде екенін жазса да, бұл мәлімдеме бірнеше себеппен дау тудырады, бірақ ең бастысы – өлеңдегі тіл әжесінің өмірінде болмаған Виккан ұғымдарына сілтеме жасайды. Кейде оны Томпсонның өзіне жатқызады. Матисен мен Тейтик 18-20 тармақтың 17-19 ғасырлардағы Жаңа Англияның ауылдық аймағында кең таралған және 19 ғасырдың соңында туған адам жинаған, ал «Виккан тармақтары» деп саналатын кем дегенде алты тармақ екінші, кейінгі қолмен жиналып қосылған деген қорытындыға келді. Томпсон 1969 жылдан бері осы 26 тармақты таратқандықтан, оның екінші қол екенін айту орынды. Тағы бір пікір бойынша, ол Дорин Валиентенің Сиқыршылық зерттеулер қауымдастығының демеушілігімен өткізілген кешкі ас кезінде айтқан сөзінен бейімделген, және ол кезде жарияланған Ұлыбританиядағы «Pentagram» журналының бірінші томында (1964) еске алынған. Валиенте 1978 жылы «Ертеңгі сиқыршылық» кітабында «Солқындар ілімі» атты өлеңін жариялады, онда осыған ұқсас ұғымдар бар.

Редемен танысу

Пьер Луистің «Порой Паузольдің оқиғалары» (1901 жылы жарық көрген) кітабындағы кейіпкер Паузоль патша осыған ұқсас екі жарлық шығарды: I. Көршіңе зиян тигізбе. II. Мұны жақсы түсіндің, қалағаныңды істе. («Көршіңе зиян тигізбе; мұны жақсы түсіндің, қалағаныңды істе») Телемадағы ұқсас сөз тіркесі, «Менің қалауым – бүкіл заң», 1904 жылы А. Кроулидің «Заң кітабында» кездеседі. Гарднер Rede-нің Король Паузольдің сөздеріне ұқсастығын атап көрсеткенмен, Silver Ravenwolf бұл Кроулиге тікелей сілтеме жасайтынына сенеді. Дон Фрюдің айтуынша, Валенте бұл екі жолды Гарднердің «аңыздағы жақсы патша Паузольдің моральдық ұстанымына бейім» деген сөзінен кейін жазды. Ол Кроулиден көшірілген Rede дұрыс емес деп санайды және бұл сөздер көбінесе «егер зиян тигізбесең, қалағаныңды істе» деп қате келтіріледі, ал түпнұсқасы «қалағаныңды істе, егер зиян тигізбесең» деуі керек. Томпсонның «Ұзақ Rede» әжесінен алғанын айтуы дау туды, өйткені Адриана Портер 1946 жылы, Джеральд Гарднер «Ескі заңдар» кітабын жариялағанға дейін қайтыс болды және Портердің авторлығын дәлелдейтін ешқандай мәлімет жоқ. Өлең Викка ұғымдарына сілтеме жасайды, олар көне болып көрінсе де, 1940 жылдарға дейін жазылғаны дәлелденбеген. Портерге оның жатқызылуы Томпсонның туалас сиқыршы екенін мәлімдеуінің бір бөлігі болуы мүмкін. Оның нақты шығу тегі әлі анықталмаған. Адриан Ботт 2003 жылы «Ақ айдаһар» журналында жариялаған мақаласында «Ұзақ Rede» 1964 және 1975 жылдар аралығында жазылған деп санайды. Ботт өзінің пікірін өлеңдегі архаикалық ағылшын тілінің дұрыс қолданылмауымен негіздейді, атап айтқанда «an’» сөзінің «and» сөзінің қысқартылған түрі ретінде және «the» сөзінің орнына «ye» сөзінің қолданылуымен. Ботт өлеңнің авторы «және» сөзінің қысқартылған түрі архаикалық емес, қазіргі заманғы екенін білмегені анық дейді. Ботттың айтуынша, Валенте алғаш келтірген «сегіз сөздік» екі жолда «an’» дұрыс қолданылған, орта ағылшын тілінде «егер» немесе «болған жағдайда» мағынасында қолданылады (мысалы, Шекспирдегі «егер сен төсегіме келмесең»), сондықтан апостроф қажет емес. Өлеңде бұл «және» деп өзгертіліп, апостроф қосылған, ал өлеңнің басқа жолдарындағы барлық «және» сөздері «an’» деп жазылған. Осыған сәйкес, Ботт өлеңнің Валентенің екі жолын толық Викка кредосына кеңейту әрекеті болғанын, оны архаикалық тілді дұрыс түсінбеген адам жазғанын қорытындылайды. Роберт Матисен Боттың «ye» сөзіне қарсылығын қайталайды, бірақ басқа архаизмдердің көпшілігі дұрыс қолданылғанын айтады. Алайда, ол олардың барлығы 19 ғасырдың соңындағы жаңғырушылық қолданыстан туындағанын мәлімдейді. Осы фактіге сүйене отырып, Матисен өлеңнің кем дегенде бір бөлігінің 20 ғасырдың басында жазылғанын болжамдайды. Ол өлеңдегі ағылшын фольклорына сілтемелер Портер отбасының тарихымен сәйкес келеді деп санайды. Оның уақытша қорытындысы – өлеңнің фольклорлық түрі Портер жазған болуы мүмкін, бірақ Томпсон оған арнайы Викка материалдарын қосу үшін толықтырып, өзгерткен. Матисен соңғы жолдың да Валентеден алынған Томпсонның қосымшасы екенін санайды. Бұл дерекке сәйкес, Томпсонның бұрынғы бір оқушысы жариялаған 1974 жылғы мәтіннің нұсқасы ертедегі жобалардың бірі болуы мүмкін. Оның жариялануы Томпсонды, Матисеннің айтуынша, Портердің «түпнұсқа» өлеңі деп жалған түрде жариялауға итермеледі.

King Pausole, a character in Pierre Louÿs' Les aventures du roi Pausole (The Adventures of King Pausole, published in 1901), issued a similar pair of edicts: I. — Ne nuis pas à ton voisin. II. — Ceci bien compris, fais ce qu'il te plaît. ("Do not harm your neighbor; this being well understood, do that which pleases you.") In Thelema, a similar phrase, "Do what thou wilt shall be the whole of the Law", appears in Aleister Crowley's works by 1904, in The Book of the Law. Although Gardner noted the similarity of the rede to King Pausole's words, Silver Ravenwolf believes it is more directly referencing Crowley. According to Don Frew, Valiente composed the couplet, following Gardner's statement that witches "are inclined to the morality of the legendary Good King Pausol, 'Do what you like so long as you harm none'"; he claims the common assumption that the Rede that was copied from Crowley is misinformed, and has resulted in the words often being misquoted as "an it harm none, do what thou wilt" instead of "do what you will". Thompson's attribution of the Long Rede to her grandmother has been disputed, since Adriana Porter died in 1946, well before Gerald Gardner published The Old Laws, and no evidence for Porter's authorship exists other than Thompson's word. The poem refers to Wiccan concepts that, though ostensibly very old, have not been proven to pre date the 1940s. Its attribution to Porter may have formed part of Thompson's claim to be a hereditary witch. Its precise origin has yet to be determined. Adrian Bott, in an article written in White Dragon magazine, 2003, argues that the Long Rede's creation can be placed somewhere between 1964 and 1975. Bott bases his argument on the alleged misuse of archaic English in the poem, in particular of " an' " as an abbreviation of "and", and of "ye" instead of "the". Bott states that the author of the poem was evidently unaware that this contraction of "and" is not an archaic, but a modern convention. According to Bott, in the "eight words" couplet originally cited by Valiente, "an'" is used correctly, in the Middle English sense of " 'in the event that', or simply 'if' " (as in the Shakespearean "an hadst thou not come to my bed") and thus has no apostrophe. In the poem, this has been transformed into an abbreviated "and" and given an apostrophe, with every "and" in the poem's additional lines then being written " an' " as if to match. Accordingly, Bott concludes that the poem was an attempt to expand Valiente's couplet into a full Wiccan credo, written by someone who misunderstood the archaic language they attempted to imitate. Robert Mathiesen repeats Bott's objection to "ye", but argues that most other archaisms are used correctly. However, he states that they all derive from late 19th century revivalist usages. Based on this fact Mathiesen concludes that early twentieth century authorship of at least part of the poem is probable. He argues that its references to English folklore are consistent with Porter's family history. His provisional conclusion is that a folkloric form of the poem may have been written by Porter, but that it was supplemented and altered by Thompson to add specifically Wiccan material. Mathiessen also takes the view that the last line was probably a Thompson addition derived from Valiente. According to this account, the 1974 variant of the text, which was published by one of Thompson's former initiates, may represent one of the earlier drafts. Its publication prompted Thompson to publish what she – falsely, according to Mathiessen – claimed was Porter's "original" poem.

Түсіндірме

Rede Алтын ережеге ұқсас, бұл сенімге дерлік барлық діндерде кездесесіз. Барлық дәстүрлі виккандар Rede-ні қабыланбайды; кейбір Гарднериандар (Викканың бір тармағы) Құдайдың Ережесін моральдық оқу ретінде қабылдайды. Оның "Ең жоғары арманыңды таза сақтап, оған ұмтыл, ештеңе сені тоқтатпасын немесе жолдан бұрғызбасын, себебі менің есігім – жастық есігін ашатын құпия есік" деген сөзі этикалық дилеммалар үшін мақал ретінде қолданылады. Жаңа-язықшылық және Викка қауымдастықтарында Rede-нің мағынасы туралы пікірталас болып тұрады. Пікірталас Rede-нің кеңес емес, бұйрық екендігіне байланысты. Жүдей-христиандық он қағидадағыдай нақты ескертулер мен мінез-құлыққа тыйым салуды қабылдамау және адамның іс-қимылдарының салдарына назар аудару Rede-нің сипатын Киелі кітап немесе Құран сияқты негізгі діни мәтіндерден ерекшелендіреді. Rede – тек жеке тұлғаның әр жағдайға сәйкес түсіндіруі тиіс нұсқау, және көптеген діндерден айырмашылығы, Rede-де қандай әрекеттер "зиянын тигізеді" (ал қайсысы тигізбейді) талқыланбайды. Сондықтан зиянды және зиянсыз нәрселер жеке түсінікке байланысты. Этиқалық өзара байланыс туралы түсінік нақты айтылмаған, бірақ көптеген виккандар Rede-ні өзіне де, өзгелерге де жақсылық жасауға шақыратын Алтын ереже ретінде түсіндіреді. Викканың әртүрлі тармақтары "ешкімге" деген сөзді әртүрлі түсінеді. "Ешкімге" тек өзіне ғана қатысты болуы мүмкін, немесе жануарлар мен/немесе өсімдіктер де кіруі мүмкін. Қысқасы, Rede-ні адамның қарапайым тілектеріне ерудің орнына әрқашан өзінің нағыз ниетін орындау және ниетіне ерудің ешкімге немесе ештеңеге зиян келтірмейтініне көз жеткізу деген мағынада түсінуге болады. Осы тұрғыдан алғанда, Rede викканды өз іс-әрекеттеріне жеке жауапкершілік алуға шақырады деп қарастыруға болады.