Кіріспе

3-ғасырдағы Яматаикоку патшайымы, сондай-ақ Синги Вао (親魏倭王) деп аталатын, Яматаикокудың (Япония) Ва (Вакоку) шаман патшайымы болған. Ертедегі қытай династиялық тарихтары Химико патшайым мен Цао Вэй патшалығы (220–265) арасындағы салық төлеу қатынастарын баяндайды және Яой дәуірінің халқы оны Ва патшалары арасындағы ондаған жылдық соғыстардан кейін билеуші етіп таңдағанын жазады. Ерте жапон тарихтарында Химико туралы ештеңе айтылмаған, бірақ тарихшылар оны 201–269 жылдар аралығында регенттік қызметін атқарған императорлық әйел Цзинью сияқты аңыздық тұлғалармен байланыстырады. Химиконың кім екендігі және оның мемлекеті Яматайдың орналасқан жері туралы ғалымдар арасындағы пікірталас Эдо кезеңінің соңынан бері жалғасып келеді, пікірлер Солтүстік Кюсю немесе қазіргі Кинкидегі дәстүрлі Ямато провинциясы арасында бөлінген. Кейжи Имамура жазғандай, "Яматай дауы" – "Жапонияның ежелгі тарихындағы ең үлкен пікірталас". Ғалымдардың көпшілігі оның Нара префектурасындағы Хашихака Кофунында жерленген болуы мүмкін деген пікірде.

Тарихи сілтемелер

Химико патшайым туралы мәліметтер 3 ғасырдағы Қытай, 8 ғасырдағы Жапония және 12 ғасырдағы Корея тарихтарындағы ежелгі жазбаларда сақталған.

Жапондық көздер

Жапонияның ең көне екі тарихы – шамамен 712 жылғы «Кодзики» және 720 жылғы «Нихон Шоки» – Химико патшайымды есімдерінің ішінде атамайды. Бұл кітаптардың жазылу жағдайлары туралы пікірталас тоқтамайды, және егер Химико авторларға белгілі болғанмен, олар оны мақсатты түрде кіргізбеуге шешім қабылдаған болуы мүмкін. Дегенмен, олар үш императорлық әулет шаманын, онымен байланысты еткен: Император Судзиннің (легенда бойынша 10-шы жапон императоры, б.з.д. 97–30 жылдары билеген) әпкесі Яматототохимомосохиме-но-Микото және Император Корейдің қызы; Император Суининнің (легенда бойынша 11-ші император, б.з.д. 29–70 жылдары билеген) қызы Яматохиме-но-Микото; және Император Чуайдың (легенда бойынша 14-ші император, 192–200 жылдары билеген) әйелі, Императрица Дзингу (шамамен 209–269 жылдары билеген). Алайда, бұл даталар тарихи тұрғыдан расталмаған. Химиконы еске алмайтын ерте жапон тарихтарының ерекше жағдайы – «Нихон Шоки», ол «Вэй Чжи» еңбегінен үш рет үзінді келтіреді. 239 жылы «Ваның патшайымы [女王]» Вэйге елшілерді жіберді; 240 жылы олар «императорлық жарлық, мөр және лентамен» оралды; ал 243 жылы «Ваның билеушісі [王 "патшасы"] қайтадан құрмет көрсету үшін жоғары лауазымды шенеуніктерді елші ретінде жіберді». Император Судзиннің шаман әпкесі Ямато Тотохи Момосо Химемико (倭迹迹日百襲媛命) күйеуінің арам жылан құдайы екенін білгеннен кейін өз-өзіне қол жұмсады. «Кодзики» оны есімдерінің ішінде атамайды, бірақ «Нихон Шоки» оны «императордың әкесі тарапынан әпкесі, өткір және зиялы адам, болашақты көре алатын» деп сипаттайды. Ұлттық апаттар сериясынан кейін император «80 миллион құдайды жинап» болжау арқылы кеңес сұрады. Ямато тотохи момосо Омононуши-но-Ками («Барлық құдайлар мен рухтардың Ұлы құдайы») шабыттандырып, былай деді: «Неге император елдің тәртіпсіздігіне қайғырады? Егер ол бізге лайықты құлшылық ететін болса, ол өзінен-өзі тыныштыққа келер еді». Император сұрады: «Маған осылай кеңес беретін құдай кім?» Жауап: «Мен Ямато жерінің шекарасында тұратын құдаймын, менің атым Охомононуши-но-Ками». Бұл құдайға (Мива тауынан) императорлық құлшылық «әсер етпеді», бірақ Ямато тотохи момосо кейінірек оған үйленді. Нарадағы Сакурайдағы Хашихака Кофун (箸墓) қорғаны осы аңызбен байланысты. Император Суининнің қызы Яматохиме-но-Микото (倭姫命) күн құдайы Аматерасуға арналған Исе ғибадатханасын құрды деп есептеледі. «Кодзики» оны Суининнің бес баласының төртіншісі ретінде жазады: «Оның асқабақтығы Ямато химе, Иседегі Ұлы құдайдың ғибадатханасының бас діни қызметкері болған». «Нихон Шоки» да «Ямато химе-но-Микото» деп жазады және одан да көп мәлімет береді. Император Ямато Химеге Аматерасудың ғибадатханасының тұрақты орнын табуды тапсырды, және жылдар бойы саяхаттағаннан кейін, күн құдайы оған оны Иседе «алғаш рет көктен түскен жерде» салуды бұйырды. Император Чуайдың әйелі, Императрица Дзингу (немесе Дзинго (神功)) күйеуі Император Чуай қайтыс болғаннан кейін, ұлы Император Одзин (легенда бойынша 15-ші император) билікке келгенге дейін регент ретінде қызмет етті. «Кодзики» мен «Нихон Шоки» осыған ұқсас оқиғаларды келтіреді. Император Чуай Кумасоға шабуыл жасағысы келді, және министрлерімен кеңескен кезде Дзингу оның орнына Силлаға шабуыл жасауы керек деген шамандық хабарды жеткізді. Бұларды салыстырып көрейік: Император құдайлар өтірік айтады деп ойлады, ол тек батысқа қарай мұхит көрдім деді, содан кейін бірден («Кодзики») немесе Кумасоны («Нихон Шоки») жаулап алғаннан кейін қайтыс болды. Дзингу өзінің жүкті екенін біліп, Силланы табысты басып алуды жоспарлап, болашақ императорды туып, Яматоны басқаруға оралды. «Нихон Шоки» Дзингу Чуайды кім қарғындырғанын білгісі келгендіктен, шамандық «ғибадат сарайын» салғанын, «діни қызметшінің міндетін жеке өзі атқарғанын» және құдайлардың өздерін Иседен (Аматерасу) және Мукацудан (корейлік құдайдың аты аталмаған) келгенін естігенін қосады. «Кодзики» мен «Нихон Шоки» мифтік тарихтары Дзингуді жапон императорларының біріншісі деп атағанмен, Мэйдзи дәуірінің тарихшылары оны Жапония императорларының тізімінен алып тастады, сонда Императрица Суйко алғашқы тарихи расталған жапон әйел билеушісі болды.

Кореялық дереккөздер

Корейдің ең көне сақталған тарихи мәтіні – Самгук Саги (三國史記, "Үш [корей] мемлекетінің тарихы", 1145 жылы аяқталған), Химико патшайымының 173 жылы мамыр айында Силла королі Адаллаға елші жібергені туралы жазбаны қамтиды.

Түсіндірме

Зерттеушілер Химико/Пимиконы қытай және жапон тарихи дереккөздері арасында келтіруге тырысты. Вэй Чжи оны 3-ші ғасырдағы Жапонияның маңызды билеушісі деп сипаттағанмен, ерте жапон тарихшылары Химико есімін атаудан қасады түрде жана қашты, тіпті Нихон Шоки Вэй Чжиден Ва елшілері туралы мәлімет келтірген кезде де.

Тұлға және тарихилығы

Химико/Пимиконың Ва есімді тұлғасын анықтау Қытай тарихында түзу, бірақ Жапония тарихында қиындық тудырады. 3 ғасырдағы қытайлық Вэй Чжи (“Вэй жазбалары”) шаман патшайымы Химико және императорлар Цао Руй мен Цао Фанмен арадағы қарым-қатынасы туралы толық мәлімет береді. 8 ғасырдағы жапондық Кодзики (“Ежелгі істер туралы жазбалар”) және Нихон Шоки (“Жапонияның жылнамалары”, Вэй Чжиді сілтеме жасайды) Химиконы еске алмайды, егер ол императрица Цзингу, Яматохиме но Микото немесе Ямато тото хи момо со hime no Микото туралы айтылған әңгімелерде жасырылған болмаса. Осы үш жапондық патша шаманының ешқайсысы Химиконың қытайлық мерзімі мен сипаттамасына толық сәйкес келмейді. Егер Вэй Чжиде Химиконың 248 жылы қайтыс болғаны туралы мәліметке сене берсек, және жапондық дәстүрлі мерзімдемеге сүйенсек, ол 3 ғасырдың императрицасы Цзингуға қарағанда 1 ғасырдың Яматохиме но Микотосына және Ямато тото хи момо со hime-ге жақын болған. Алайда, егер 4 ғасырға дейінгі түзетулерді қабылдасақ, Химико аталған Ямато шамандарына жақын болған. Кодзики мен Нихон Шокиде Химиконың үйленбегендігі, халықтың таңдауымен билеуші болғандығы, билікке көмектескен кіші інісі болғандығы (егер бұл Цзингудың ұлына қатысты болмаса) немесе көптеген (шамамен “1000”) әйел қызметшілері болғандығы туралы ештеңе айтылмаған. Уильям Уэйн Фаррис Химико және оның Яматаи иелігі туралы ғалымдар арасындағы пікірталастардың тарихын зерттейді. Эдо дәуірінің философтары Арай Хакусеки мен Мотори Норинага Яматайдың Солтүстік Кюсюде немесе Хоншудың орталық аймағындағы Кинки провинциясында орналасқандығы және Вэй Чжи мен Нихон Шокинің қайсысы тарихи тұрғыдан сенімдірек екендігі туралы пікірталас бастады. Конфуцийшіл Арай қытай тарихын сенімдірек деп санады және Химиконы Цзингумен, ал Яматайды Яматомен теңеді. Кокугаку ғалымы Мотори дәстүрлі жапон мифологиясын сенімдірек деп санады және Вэй Чжиден алынған цитаталарды кейінірек қосылған материалдар деп есептеді. Ол Кумасо патшасының Химиконың лауазымды тұлғалары ретінде киімделген елшілерді Вэй сарайына жібергенін және Вэйдің оларды Химиконың өкілдері деп жаңылысқандығын болжады. Фаррис “Моторидің узурпация гипотезасы (гисен сецу) келесі ғасырға үлкен әсер етті” деп мәлімдейді. Яматаикокумен байланысты емес (Яматаикоку қайда орналасқанына қарамастан), Химико Накокумен (奴国) байланысты болуы мүмкін (Тсуноданың пікірінше, қазіргі Хакатаның солтүстігіндегі Кюсюде орналасқан), оған Хан әулетінің императоры Гуанву алтын патшалық мөрді жіберген. Накоку 1-ші ғасырдан 3-ші ғасырдың басына дейін болған және қазіргі Жапонияның императорлық үйінен тәуелсіз немесе тіпті оған қарсы болған, Ямато, Хоншуда. Дегенмен, Кодзики мен Нихон Шокиде қазіргі императорлық әулеттің Джиммудан бастап, қазіргі Кюсюдың оңтүстік-шығысындағы Хюга провинциясының Такачихо аумағындағы Кумасодан шыққандығы жазылған. Кумасолар Кунакокумен (狗奴国) де байланысты болған, оны Химиконың қарсыласы Химикуко патша басқарған. 1868 жылы Мейдзи реформасынан кейін жапон тарихшылары еуропалық тарихи зерттеулерді, әсіресе Леопольд фон Ранкедің деректерге негізделген әдістемесін қабылдады. Нака Мичиё Нихон Шокидің 4-ші ғасырға дейінгі мерзімдемесінің дұрыс емес екеніне сенді, сондықтан “Цзингу Химикомен бір уақытта билік құруы мүмкін емес төртінші ғасыр патшайымы болды”. Синолог Ширатори Куракичи Нихон Шокиді құрастырушылардың Химиконың діни билігімен Цзингуды байланыстыруға тырысқандығын болжады. Наито Торахиро Химиконың Исе ғибадатханасының бас діни қызметкері Ямато химе но Микото болғанын және Ва әскерлерінің оңтүстік Кореяны бақылауға алғанын дәлелдеді. Кейбір жапон тарихшылары Химиконы марксистік тарихнама тұрғысынан қарастырды. Масааки Уэда “Химиконың жалпы құл жүйесімен деспотиялық мемлекет болғанын” ал, Мицусада Иноуэ Яматайды “шағын мемлекеттердің тепе-теңдігі” ретінде, ортақ мүлік және халықтық саяси өркендеумен идеалдастырды. 1960-шы жылдардың соңындағы “Яматай қызығушылығы” кезеңінде көптеген жапон тарихшылары, тіл білушілер мен археологтар Химико мен Яматайды қайта бағалағаннан кейін, жапон ұлтшылдары, детектив жазушылары және әуесқой ғалымдар да пікірталасқа қатысты. Жапон тарихы мен археологиясындағы кезеңдеме бойынша Химико патшайымының 2 және 3 ғасырлары Яйои кезеңінің соңы мен Кофун кезеңінің басында болды. “Ескі дөңгелек қабір”; 古墳; Кофун – ерекше кілт тәрізді пішіндес қабірлерді білдіреді, ал Вэй Чжиде “Пимиконың қабірі үшін диаметрі жүзден астам қадам болатын үлкен дөңгелек қабір салынды” деп жазылған, бұл кофун туралы ең ерте жазба болуы мүмкін. Кинки айманындағы Яйои және Кофун ескерткіштерінен табылған қытай үлгісіндегі қола айналар, “құдайлар мен жануарлармен безендірілген айналар”; 神獣鏡; синжу кё деп аталады. Көптеген ғалымдар Кинки теориясын қолдайды және осы синжу кёні Вэй Чжиде император Цао Руй Химикоға сыйлаған “жүз қола айна” деп есептейді, ал басқа ғалымдар бұған қарсы тұрады. Нара, Сакураидегі Хашихака Кофуны радиокөміртектік талдау нәтижесінде шамамен 240–60 жылдарға жатқызылды. Химико/Пимико және оның Яматаи мемлекеті туралы ерте қытай жазбалары әлі де түсіндіруге қиын. Әртүрлі түсіндірушілер үшін бұл ерте жапон шаман патшайымы ортақ мүліктің (марксистер), Жомон дін қызметкерлерінің билігінің (феминистік тарих), Кореяны жаулап алудың, Жапонияны моңғолдардың жаулап алуының (Намио Эгамидің “атты әскер теориясы”), әйел шаман мен ер адам монархтың бірлескен билігінен бастау алған императорлық жүйенің, “эркектік революцияның” әйелдік құдайлар мен дін қызметкерлерін еркектермен алмастыруының немесе Ва вождықтарының федерациясына кеңесші шаманның бейнесін көрсетеді, ол “қытай елшілеріне билеуші патшайым сияқты көрінуі керек”.

Қазіргі суреттер

Жапондық танымал ақпарат құралдарында Химико бейнесі үш архетиптің бірін қабылдайды: Химико – дана, ескі билеуші; Химико – сүйкімді және күшті шаман; немесе Химико – тартымды сиқыршы. Ол бірнеше рәсімдік заттармен байланысты, соның ішінде дотаку – Яёи дәуірінің соңында рәсімдік мақсатта қолданылған екі үлкен қола қоңырау, сондай-ақ *Cleyera japonica* бұтағы мен қытай қола айналары. *Вэй Чжи* Химиконың шаманизмін гиодиао, немесе жапондық кидо деп сипаттаған, бұл даосизмнің халықтық дінінің бір түрі. Сондықтан, Химико кейде қара магиямен немесе әулие емес күштермен байланысты болады. Яёи мен Кофун дәуірлерінің арасындағы кезеңде билік еткен Химико бейнесі көбінесе әртүрлі дәуірлерге тән киімдерде көрсетіледі, олар көбінесе еркек элементтерін қамтиды. Яёи дәуірінің соңында патшайым болған Химико, жилет пен белбеудің астында кең жеңді косода киген болуы мүмкін. Ол сондай-ақ, көбінесе магатама моншақтары мен диадемамен бейнеленеді. Дегенмен, Химиконың қандай киім кигенін ешкім анық біле алмайды. Химико зұлым сиқыршы немесе тиран ретінде де бейнеленеді. Мұндай бейнелерде Химико көбінесе ашық киім киіп, үлкен кеудесі бар, ұятты жағдайларда көрсетіледі, бұл Химиконың күші оның жамандыққа толы сексуалдық тартымдылығынан туындағанын көрсетеді. Мұндай бейнелердің бірі Atlantica Online онлайн-рольдік ойынында кездеседі, онда Химико ашық киім киген стимпанк жалдамалы сарбаз ретінде бейнеленген. Бұл бейнелер көбінесе отаку жанкүйерлеріне арналған.

Қалалық талисман

Химиконың аңызы түрлі тауарларды сатуға пайдаланылған. Көптеген шағын қалалар Химиконы өздерінің талисманы ретінде қолдануға тырысып, оның туған жері олардың қала екенін мәлімдейді, бірақ археологиялық дәлелдер оның астанасы Нара алқабындағы аймақтар екенін көрсетеді. Нара префектурасындағы Йосиногари және Сакурай қалалары туристерді тарту үшін Химиконың бейнесін пайдаланады, мысалы, Химико чиби-хан суреттерімен аймаққа келгендерді қарсы алады.

Кино

2018 жылы Роар Утауг режиссері түсірген «Tomb Raider» фильмінде (бұл фильм 2013 жылғы осы аттас видео ойыннан бейімделген), Химико оқиғаның орталық тұлғасы болып табылады. Жапондық режиссер Масахиро Шинода Химико туралы «Химико» деген фильм түсірді.

Сатылымдар

Санрио Химико шабыттанған кілт сақинасын жасады. Зерттеуші Лора Миллер Морияма қаласындағы Шинобуан кафесінде Химико атымен аталған тағамды жегенін айтады, бұл атау тағамның танымалдылығына себеп болған көрінеді.

Химико байқауы

Химико патшайымы сайыстары он сегіз жасқа толған әйелдерге сүйкімділігі мен сыртқы келбетіне қарай ақшалай сыйлықтар ұсынатын шағын қалаларда өтеді. Осындай жарыстардың ең алғашқыларының бірі Нара облысының Яматокорияма қаласында басталды. Химикон деп аталатын мұндай сайыс Морияма қаласында ұйымдастырылады. Кюсюдегі Асакура қаласы жыл сайынғы Яматаикоку гүлдер фестивалі аясында Химико сайысын өткізеді.

Есімдес

Химико деген жеке есім жапон қоғамында ғана емес, астрономия сияқты басқа да салаларда кеңінен қолданылған. Химико (卑弥呼) – Амаги темір жолының Амаги желісіндегі пойыз және Лейжи Мацумото жобалаған Токио круиздік кемесінің су автобусы. 2009 жылы ашылған Лайман-альфа шоғыры (протогалактика деп саналатын сутегі газының үлкен концентрациясы) Химико деп аталды. Оның массасы шамамен 40 миллиард күнге тең, Жерден 12,9 миллиард жарық жылы қашықтықта, Cetus шоқжұлдызында орналасқан. 2014 жылғы мәліметтер бойынша, бұл осы сияқты құбылыстардың ең үлкен және ең алыстағы белгілі мысалы. 2015 жылы Американың үш жүлделі жүйрігі American Pharoah пен Untouched Talent (2012 жылғы Кентукки дербисінде екінші орын алған Bodemeister анасы) аттарынан туған миллион долларлық құнажын Химико деп атады.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Please provide the English text and the existing translation reference. I need both to complete the translation as requested. I will then provide only the final Kazakh translation.