Кіріспе

Құс түрі. Дақты шырылдақ (Muscicapa striata) – Ескі әлемдегі шырылдақтар тұқымдасына жататын шағын сайрақ құс. Ол Еуропаның көп бөлігінде және Палеарктикада Сібірге дейін көбейеді, көшпенді болып Африка мен Оңтүстік-Батыс Азияда қыстайды. Таралу аймағының кейбір бөліктерінде саны төмендеп барады. Бұл құс ұзын қанаттары мен құйрығы бар, айқын ерекшеліктері жоқ. Ересектердің үстіңгі жағы сұр қоңыр, астыңғы жағы ақшыл, басы мен кеудесі жолақты болып келеді, осыдан құсқа оның кең таралған аты берілген. Аяқтары қысқа және қара, ал тұмсығы қара, әуедегі жәндіктерді жейтін құстарға тән кең, бірақ сүйір пішіндес. Жастар ересектерге қарағанда қоңыр түсті және үстіңгі жағында дақтары болады.

Таксономия

Дақты ұшқыш құс 1764 жылы неміс табиғаттанушысы Питер Симон Паллас сипаттап, оған *Motacilla striata* деген екі атау берді. *Muscicapa* туысының атауы латын тіліндегі *musca* – шыбық және *capere* – ұстау сөздерінен шыққан. *Striata* деген эпитет латын тіліндегі *striatus* – жолақты деген мағынаны білдіреді. Оның бес танылған подвиді бар, олардың барлығы Оңтүстік Африкада қыстайды. Көбею ареалы төменде көрсетілген:

*M. s. striata* (Паллас, 1764) – Еуропадан батыс Сібірге, солтүстік-батыс Африкаға дейін.
*M. s. inexpectata* Дementiev, 1932 – Қырым (оңтүстік Украина).
*M. s. neumanni* Poche, 1904 – Эгей теңізінің аралдарынан Таяу Шығысқа, Кавказға, солтүстік Иранға және орталық Сібірге дейін.
*M. s. sarudnyi* Snigirewski, 1928 – шығыс Иран мен Түркіменстаннан Орталық Азия мен солтүстік Пәкістанның тауларына дейін.
*M. s. mongola* Portenko, 1955 – Моңғолия мен оңтүстік-орталық Сібір.

Бұрын екі басқа да подвиді танылған, *M. s. tyrrhenica* және *M. s. balearica*. Алайда, 2016 жылы жарияланған молекулалық филогенетикалық зерттеу олардың генетикалық жағынан бір-біріне ұқсас екенін, бірақ қалған дақты ұшқыш құс подвидтерінен айтарлықтай ерекшеленетінін анықтады. Авторлар осы аралдық подвидтерді жеке түр ретінде қарастыруды ұсынды. Халықаралық орнитологтар одағы түрді бөліп, оны Жерорта теңізі ұшқыш құсы (*Mediterranean flycatcher*) деп атады, ал басқа таксономиялық органдар оны әлі де бір түрдің ішіндегі подвид деп санайды.

Сипаттама

Жаңғылқұс – шағын, жіңішке денелі құс, ұзындығы шамамен 16-18 см, салмағы 16-20 грамм. Жоғарғы жағы күлгіш қоңыр, ал төменгі жағы ақшыл. Басы, тамағы және кеудесі қоңыр жолақты, ал қанаттары мен құйрық қауырсындары ақшыл, жіңішке шеттерімен шеңберленген. M. s. tyrrhenica түршесінің жоғарғы жағындағы түктері ашық және жылырақ, ал басы мен кеудесіндегі дақтары нашар байқалады. Еркек және ұрғашылары бір-бірінен айырмасыз. Жастардың үстіңгі жағы сары-қоңыр дақты, ал астыңғы жағы қабыршақты қоңыр дақты болады. Жаңғылқұстың дауысы – жұқа, созылған, жұмсақ және жоғары, бірақ дыбысы сәл төмендейді.

Өсіру

Олар жапырақты орманды аймақтарда, саябақтар мен бақтарда қоныстанады, ағаштардың арасындағы ашық кеңістіктерді ұнатады. Олар қолайлы қуысқа, көбінесе қабырғаға жақын жерге ашық ұя салады және ашық алдыңғы жағы бар ұя салындысына оңай бейімделеді. 4-6 жұмыртқа туады. Еуропалық құстардың көпшілігі өз жұмыртқаларын басқа түрлердің жұмыртқаларынан ажырата алмайды. Бірақ қарақұмықтар – осы құбылысқа ерекшелік, олар өз ұяларын паразиттерден қорғау үшін осы дағдыны қалыптастырған. Дақтанған шырылдақ жұмыртқаларды жақсы таниды, бұрын ол кукушканың қожайыны болған болуы мүмкін, бірақ ол басқа құстың жұмыртқаларын тануға үйренгендіктен, енді ол құрбандыққа ұшырамайды. Ал дөңгелекқұс, кукушканың жақында ғана пайда болған қожайыны сияқты, жұмыртқаларды ажырата алмайды.

Жауыздық

Англияның оңтүстігіндегі екі түрлі жерде жүргізілген зерттеуде ұялардың үштен бір бөлігі жемті болған. Еуразиялық қарға (Garrulus glandarius) ең көп кездесетін әуедегі жыртқыш, ол жұмыртқаларды да, балапандарды да жейді. Үй мысығы (Felis catus) ұялардың шамалы бөлігіне шабуыл жасаған.