Кіріспе
Ұлтшылдық тұжырымдама "дәстүрлі албан" аумақтарын біріктіруге бағытталған. Ұлы Албания – көптеген албандар өздерінің ұлттық отаны деп санайтын жерлерді біріктіруді көздейтін экспансионистік және ұлтшылдық тұжырымдама. Ол осы аймақтарда албан халқының қазіргі кезде немесе тарихи тұруы туралы талаптарға негізделген. Қазіргі Албаниядан өзге, бұл тұжырым көрші мемлекеттердің аймақтарына да талаптарды қамтиды, оларға Косово, Сербияның Прешево аңғары, Черногорияның оңтүстігіндегі аумақтар, Грекияның солтүстік-батысы (албандар Шамерия деп атайтын Теспротия және Превеза облыстары, сондай-ақ Осман империясы кезінде Янина вилайетінің құрамына кірген басқа да аумақтар) кіреді. Бұл 1912 жылдың қыркүйегінде қысқа мерзімге заң жүзінде іске асырылған. 1913 жылғы шекараларындағы Албаниядан үлкен Ұлы Албания тұжырымы, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Балқанда Италия мен нацистік Германияның оккупациясы тұсында іске асырылды.
Greater Albania is an irredentist and nationalist concept that seeks to unify the lands that many Albanians consider to form their national homeland. It is based on claims on the present day or historical presence of Albanian populations in those areas. In addition to the existing Albania, the term incorporates claims to regions in the neighbouring states, the areas include Kosovo, the Preševo Valley of Serbia, territories in southern Montenegro, northwestern Greece (the Greek regional units of Thesprotia and Preveza, referred by Albanians as Chameria, and other territories that were part of the Vilayet of Yanina during the Ottoman Empire), which was briefly achieved de jure in September 1912. The concept of a Greater Albania, as in greater than Albania within its 1913 borders, was implemented under the Italian and Nazi German occupation of the Balkans during World War II.
Терминология
Ұлы Албания – батыс ғалымдары, саясаткерлер және т.б. тарапынан негізінен қолданылатын термин. Албан ұлтшылдары "Ұлы Албания" деген атауды ұнатпайды және "Этникалық Албания" терминін қолдануды артық көреді. Албандар қолданатын тағы бір термин – "албан ұлттық қайта бірігуі".
Осман империясының тұсында
ХХ ғасырдың басындағы Балқан соғыстарына дейін албандар Осман империясының бағыныштылары болды. Албанияның тәуелсіздік қозғалысы 1878 жылы Призрен лигасы (Косово негізінде құрылған кеңес) арқылы пайда болды, оның мақсаты Осман империясы шеңберінде этникалық албандардың мәдени және саяси автономиясын қамтамасыз ету болды. Бірақ Осман империясы Лиганың талаптарын қабылдауға дайын болған жоқ. Осман империясының Лиганың мәдени мақсаттарына қарсылығы, нәтижесінде оны албан ұлттық қозғалысына айналдыруға ықпал етті. Албан ұлтшылдығы, жалпы алғанда, Осман империясының бірте-бірте ыдырауына және басым көпшілігі мұсылман болған албан халқына қауіп төндірген Балқан және христиан ұлттық қозғалыстарына жауап ретінде туды. Осман империясының соңғы кезеңіндегі албан ұлтшылдығы албан ұлттық мемлекетін құруға бағытталған сепаратизммен сипатталмады, алайда албан ұлтшылдары тәуелсіз Үлкен Албания құруды көздеді. Албан ұлтшылдарының басты назарында белгілі бір мемлекеттік құрылымға байланысты емес, қазіргі елдердегі әлеуметтік-мәдени, тарихи және тілдік құқықтарды қорғау тұрды.
Балқан соғыстары мен Албанияның тәуелсіздігі (19121913)
Балқан соғыстарындағы әскери жеңілістер Осман билігінің құлауына жақын болғандықтан, албандықтар Исмаил Кемалидің өкілдігімен Осман империясынан Влореде тәуелсіздік жариялады (1912 жылдың 28 қарашасы). Италия мен Австрия-Мажарстан Албанияның тәуелсіздігін қолдады, себебі Сербияның Албаниялық жағажайы болған жағдайда Адриатика теңізінде бәсекелес күш пайда болып, оның одақтасы Ресейдің ықпалына ұшырауы мүмкін еді. Геосаяси мүдделерден өзге, кейбір ірі державалар Еуропадағы жалғыз мұсылман мемлекеті болуы мүмкін болғандықтан, Осман Балканындағы албан қоныстанған жерлерді Албания құрамына қосуға құлшынбады. Ресей-Франция тарапынан ұсынылған Албанияның аумағы негізінен орталық Албанияны, көпшілігі мұсылман халқымен шектеліп, кішірейтілген нұсқада болды. Бұл ұсынысты Сербия мен Грекия да қолдады, олар мұсылмандықтың албандығының жалғыз өлшемі деп санайтын. Албандықтар Сербия мен Грекия мемлекеттеріне қосылған сайын, ұлтшыл көзқарастарға ие албан ғалымдары тәуелсіздік жариялауды албан ұлтшылдық қозғалысының ішінара жеңісі ретінде қарастырды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылғы 7 сәуірде Италияның Бенито Муссолини, Балқан аймағына ұзақ уақыт бойы қызығушылық танытқаннан кейін, Албанияға шабуыл жасады. Италия фашистері, мысалы, граф Галеаццо Чиано, албандықтардың құлдығын жоюға тырысты, бұл Италияның Балқанды жаулап алу мақсатына орай келеді деп сенді. Италияның Косовоны Албанияға қосыуы екі аймақтағы албандардың арасында қолдау тапты. Солтүстік Македонияның батыс бөлігі де Италияның Албания протекторатына қосылды. Бұл аумақтарда барлығы (албандар емес адамдар да) албан мектептеріне қатысуға міндетті болды, онда ұлтшылдық және фашистік бағдарлама оқытылды; барлығы албан тіліндегі есімдер мен тегін пайдалануға немесе қабылдауға мәжбүр болды. Көптеген Косово албандары 1919 жылдан кейінгі серб және қарамонталық отарлаушыларды, олар көбінесе тартып алынған албандық жерге қоныстанған, сербтерді, әсіресе оларды қуып шығумен айналысты. Албандар серб және югослав үкіметін шетелдік деп санады, Раметтің сөзінше, олар серб билігі кезінде көрген шовинизмнен, жемқорлықтан, әкімшілік гегемониясынан және пайдаланудан гөрі кез келген нәрсе жақсырақ деп ойлады. Албандар, оларға Ұлы Албанияны уәде еткен, Остік державалардың басқыншыларымен кеңінен ынтымақтастық жасады. Югославия билігінің құлауы албандардың кек алу әрекеттеріне әкелді, кейбіреулері жергілікті «Вулнетари» жасақтарына қосылып, серб елді мекендерін өртеп, сербтерді өлтірді, ал соғыс аралық серб және қарамонталық отарлаушылар Сербиядағы әскери басшының аумағына қуылды. Косоводағы итальяндық билік албан тілінің мектептерде, университеттерде және басқаруда қолданылуына рұқсат берді. Косово албандарын кеңейтілген мемлекетке қабылдаған албандықтар итальяндарға қарсы жұмыс істеді, оларды шетелдік басқыншылар деп қарады. Косово албандарын қарсылыққа тарту үшін Бужанда (1943-1944), Солтүстік Албанияда «Balli Kombëtar» мүшелері мен албан коммунистері арасында кездесу өтті, олар ортақ мақсатқа келісіп, кеңейтілген шекараны сақтауға уағдаласты. «Balli Kombëtar» мүшелерінің кейбіреулері, мысалы, Шабан Поллужа, Косово Албанияның бір бөлігі болады деген сеніммен партизандық қозғалысқа қосылды. Албан ұлтшылдары Югославия құрамында болуын басқыншылық деп қарады. Албан фашистік партиясы 1939 жылы Италияның Албания протекторатының үкіметтік партиясы болды, ал премьер-министр Шефкет Верлачи Косово, Чамерия және басқа да «албандық ирредентизмнің» Ұлы Албанияға қосылуына итальяндық қолдау көрсетуді мақұлдады. Бұл бірігу, шын мәнінде, 1941 жылдың көктемінде Югославия мен Грекияны Остік державалар басып алғаннан кейін жүзеге асты. 1941 жылдың мамырында албан фашистері албандар тұратын барлық аумақтар Албанияға біріктірілді деп мәлімдеді. 1941 жылдың мамырынан 1943 жылдың қыркүйегіне дейін Бенито Муссолини этникалық албандар тұратын барлық аумақты албан үкіметіне тапсырды. Бұл Косовоның, Вардар Македониясының және Черногорияның кейбір шекаралық аудандарына қатысты. Чамерияда албандық жоғары комиссары Хемил Дино итальяндықтармен тағайындалды, бірақ аймақ Афинадағы итальяндық әскери басшылығының бақылауында болды, сондықтан техникалық тұрғыдан Грекияның аймағы болып қалды. Немістер аймақты басып алып, итальяндықтарды алмастырған кезде, Муссолини жасаған шекараларды сақтады. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Одақтастар шекараларды соғысқа дейінгі күйіне қайтарды.
2000 жылдар қазіргі уақыт
Ұлы Албанияны жақтауға және оған қол жеткізу үшін күресуге дайын саяси партиялар 2000-ші жылдары Албанияда пайда болды. 2000-жылдардың басында Хамерияның Азат ету армиясы (UCC) Грекияның солтүстік Эпир аймағында әрекет етуді көздеген жартылай әскери құрылым еді. Саяси аренада ұлтшыл көзқарасты ұстанатын бірнеше саяси партиялар бар, олардың ішінде монархиялық Заңдылық қозғалысы партиясы (PLL), Ұлттық бірлік партиясы (PBKSh) және сайлау шегінен өтіп парламентке өткен Бали Комбетар партиясы бар. 2012 жылы Албанияның тәуелсіздігінің 100 жылдығын тойлау саяси элита арасында ұлтшылдық пікірлерге орын берді, олардың премьер-министрі Сали Бериша албан жерлерін Грекияның солтүстігіндегі Превезаға және Сербияның оңтүстігіндегі Прешевоға дейін созылғандай айтты, бұл Албанияның көршілерін ашуландырды. Косовода солшыл ұлтшыл қозғалыс саяси партияға айналды, ол «Ветьвендосье» (Өзін-өзі анықтау) деп аталады және Косово пен Албанияның жақындасуын, сондай-ақ Балқандағы жалпы албандық өзін-өзі анықтауды жақтайды. Тағы бір кіші ұлтшыл партия – «Балли Комбетар Косово» (БКК) өзін Косовоның тәуелсіздігі мен жалпы албандық бірігуді қолдаған Екінші дүниежүзілік соғыстағы бастапқы ұйымның мұрагері деп санайды. 2020 жылдың 19 шілдесінде албан тегінен таралған әнші Дуа Липа албан ұлтшылдығын жақтаушылармен байланысты баннерді бөліскені үшін сынға ұшырады. Осы баннер 2014 жылғы Сербия – Албания футбол матчында да дау тудырған еді. Баннерде Ұлы Албанияның ирредентистік картасы бейнеленген және «автохтонды» деген жазу бар. Жауап ретінде Twitter қолданушылары, олардың көпшілігі македондықтар, гректер, қарамонталықтар және сербтер әншіні этноұлтшылдыққа айыптады. Саяси ғалым Флориан Бибер Липаның Twitter жазбасын «ақылсыз ұлтшылдық» деп сипаттады.
Қоғамдық пікір
Gallup Balkan Monitor 2010 есебіне сәйкес, Ұлы Албания идеясын Албаниядағы албандардың 63%-ы, Косоводағы албандардың 81%-ы және Македония Республикасындағы албандардың 53%-ы қолдады, бірақ сол есепте албандардың көпшілігі мұның орын алуы екіталай деп ойлады. 2007 жылғы наурызда Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы (БҰҰДП) жүргізген сауалнамада Косоводағы албандардың бар болғаны 2,5%-ы Косово үшін Албаниямен бірігудің ең жақсы шешім екенін айтты. 96 пайызы Косовоның қазіргі шекараларында тәуелсіз болуын қалайтынын білдірді. Open Society Foundations ұйымының 2019 жылғы сауалнамасы бойынша, екі елдегі 2504 респонденттің арасында Косово албандарының 79,4%-ы Албания мен Косовоның бірігуін қолдады, ал Албаниядағы респонденттердің 82,9%-ы осы пікірді бөлісті. Бірігу үшін салық төлеуге дайын екендері туралы сұраққа Косоводағы респонденттердің 66,1%-ы келісті, ал Албаниядағы респонденттердің 45,5%-ы келісім білдірді.
Тұжырымдаманың саяси қолданылуы
Балқан түбегіндегі албан мәселесі – батыс елдерінің 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында қабылдаған шешімдерінің бір бөлігі нәтижесі. Сан-Стефано шарттысы және 1878 жылғы Берлин шарты албандар қоныстанған аумақтарды басқа мемлекеттерге берді, осыдан Призрен лигасының реакциясы туды. Бір теория бойынша, Ұлыбритания, Франция, Германия және Австро-Венгрия 19 ғасырдың соңында Еуропада нәзік тепе-теңдікті сақтауды қалады. 2000 жылы сол кездегі АҚШ Мемлекеттік хатшысы Мадлен Олбрайт халықаралық қауымдастық Ұлы Албания құруға бағытталған кез келген әрекетке жол бермейтінін мәлімдеді. 2004 жылы Косовода Vetëvendosje қозғалысы құрылды, ол Косово істеріне сыртқы араласуға қарсы және халықтың өзін-өзі анықтау құқығының бір бөлігі ретінде, елдің егемендігі үшін күреседі. 2010 жылғы желтоқсан сайлауында Vetëvendosje 12,66% дауыс жинады, ал партия манифесі Албаниямен бірігу жөнінде референдум өткізуді талап етеді. 2012 жылы Албанияда Қызыл және Қара Альянсы саяси партия ретінде құрылды, оның бағдарламасының ядросы – барлық албандардың өз туған жерлерінде ұлттық бірігуі. 2012 жылы Албанияның тәуелсіздігінің 100 жылдығын тойлау аясында премьер-министр Сали Бериша Грекиядағы Превезадан Сербиядағы Прешевоға дейін, сондай-ақ Македонияның астанасы Скопьеден Черногорияның астанасы Подгорицаға дейін созылатын "албан жерлері" туралы айтты, бұл Албанияның көршілерін ашуландырды. Бұл пікірлер 1912 жылы Осман империясынан тәуелсіздік алған Влоре қаласындағы мұражайда қойылмақ болған пергаментке жазылды.
Басқа ақпарат құралдарында қолдану
Бұл ұғым, әсіресе Илиридамен (Солтүстік Македонияның ұсынылған батыс аймағы), македониялық және сербиялық саясаттағы ұлтшылдар тарапынан қолдау жинау мақсатымен жиі пайдаланылады.
Қазақстан
Косовоның халқының басым бөлігі албандар, олардың саны шамамен 90% құрайды. 2011 жылғы халық санағы албандардың үлесі жоғары екенін көрсетті, бірақ Солтүстік Косовоның (сербтер көпшілік тұратын аймақ) және Оңтүстік Косоводағы рома және серб халқының ішінара бойкоттауы себепті бұл көрсеткіштер сенімді емес.
Черногория
Черногориядағы ирредентистік талаптар шекаралық аймақтарда, оның ішінде Края, Ульцин, Тузи (Малесия), Плав және Гусинье, сондай-ақ Рожае (Санжак) аймақтарында кездеседі. 2011 жылғы халық санауы бойынша, аталған муниципалитеттерде албандардың үлесі келесідей: Ульцин – 14 076 (70%), Тузи – 2 383 (50%), Плав – (19%), Рожае – 188 (2%). Албан қауымдастығы аз, ал босниялық қауымдастығы басым болған Санжак аймағына қатысты талаптар, Екінші дүниежүзілік соғыстағы албан мемлекетінің шекаралары мен Осман империясының соңғы кезеңіндегі албандықтардың болуына негізделген.
Солтүстік Македония
Солтүстік Македонияның батыс бөлігі албан этникалық азаматтарының көп шоғырланған аймағы болып табылады. Солтүстік Македониядағы албан халқы халықтың 25% құрайды, 2002 жылғы халық санауы бойынша олардың саны 509 083 адамды құрады. Албан тілдес көпшілікке немесе ірі азшылыққа ие қалалардың қатарында Тетово (Tetova), Гостивар (Gostivari), Струга (Struga) және Дебар (Diber) бар. 1980-ші жылдары Македония ССР-інде албан ирредентистік ұйымдары пайда болды, әсіресе Виница, Кичево, Тетово және Гостивар қалаларында. 1992 жылы Стругадағы албандық белсенділер Македония құрамында автономия немесе федерация құру ниетімен Илирида Республикасының құрылғанын жариялады. Бұл жарияланым тек символдық мәнге ие болды және Солтүстік Македониядағы албан саясаткерлері Илириданың тәуелсіз мемлекеті идеясын ресми түрде қабылдамайды.
Прешево аңғары
Орталық Сербиядағы (Косовоны қоспағанда) ирредентистік талаптар Оңтүстік Прешево аймағында, Прешево, Буяновац және ішінара Медведя муниципалитеттерінде орналасқан, онда албан қауымдастығы бар. 2001 жылы аймақта албандардың саны 70 мыңға жуық деп есептелді. 2021 жылғы халық санауы бойынша, осы муниципалитеттердегі албандардың үлесі былай болды: Прешево – 34 098 (95%), Буяновац – 29 681 (67%), Медведя – 2 816 (26%). Косово соғысынан (1998–1999) кейін, Прешево, Медведя және Буяновацтың албан сепаратистік Азаттық Армиясы (UÇPMB) Сербия үкіметіне қарсы көтеріліс жасады, мақсаты Прешево аймағын Косовоға қосу болды.
Грекия
Грекиядағы ирредентистік талаптар – Хамерия, Эпирдің бір бөлігі, тарихи Жанина вилайеті. Солтүстік-батыс Грекиядағы Теспротияның жағалау аймағын албандар Чамерия деп атайды, және ол кейде Ұлы Албания құрамына кіретін болады. 1928 жылы Грек мемлекеті жүргізген халық санауы бойынша Теспротия облысында шамамен 20 000 мұсылман Чам тұрғыны болған. Олардың көпшілігі 1941-1944 жылдары нацистермен бірлесіп, бірқатар қылмыстар жасағандықтан, Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Албанияда пана табуға мәжбүр болды. Соғыстан кейінгі алғашқы халық санауында (1951 жыл) бұл аймақта бар болғаны 123 мұсылман Чам қалды. Күндерін өткізген мұсылман Чамдардың ұрпақтары (қазір Албанияда 170 000-ға дейін адам тұрады деп мәлімдейді) Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Оңтүстік Эпирде 35 000-ға дейін мұсылман Чамдар тұрғандығын айтады. Олардың көпшілігі қазір Грекия тәркілеген мүліктері үшін заң жолымен өтемақы алуға тырысуда. Грекия үшін бұл мәселе "жоқ" деп есептеледі.
Халықаралық дағдарыс тобының зерттеулері
Халықаралық дағдарыс тобы паналбандық мәселесін зерттеді және 2004 жылғы ақпанда "Паналбандық: Балқан тұрақтылығына қаншалықты үлкен қауіп?" атты есеп жариялады. Есепте Халықаралық дағдарыс тобы Албания және Грекия үкіметтеріне 1945 жылы Грекиядан қоныс аударған чамдардың шешілмеген мәселесін, оны экстремистік ұлтшылдар қолға алып, өз мүдделеріне пайдаланбас бұрын және чамдардың заңды талаптары басқа ұлттық мақсаттарды ілгерілету күресінде жоғалмастан бұрын реттеуге тырысуға кеңес берді. Сонымен қатар, ICG-нің зерттеулері Албанияның Косовомен мәдени және экономикалық байланыстарды дамытуға, сондай-ақ тәуелсіз мемлекеттік мәртебесін сақтауға көбірек мүдделі екенін көрсетеді.