Кіріспе
Еуропа мен Солтүстік-Батыс Африкадан келген өте кішкентай сайрақ құс. Жалпы отқа құс (Regulus ignicapilla), сондай-ақ отқа құс деп аталады, патшалар тұқымдасына жататын өте кішкентай құс. Ол негізінен қоңыржай Еуропа мен Солтүстік-Батыс Африкада көбейеді және жартылай көшпелі, Орталық Еуропадан келген құстар қыстау үшін оңтүстікке және батысқа қарай ұшып кетеді. Балеар аралдарындағы және Солтүстік Африкадағы отқа құстар бөлек түрше ретінде танылады, бірақ Мадейрадағы популяция, бұрын түрше ретінде қарастырылған, қазір жеке түр ретінде қарастырылады – Мадейра отқа құсы (Regulus madeirensis). Отқа құстың ежелгі атасы бір ғана қанат сүйегінен табылған. Бұл патша құстың үсті жағы жасыл, асты жағы ақшыл. Оның екі ақ қанат жолағы, қара көз жолағы және ақ суперцилийі бар. Басының қырқасы еркегінде қызғылт сары, ал аналығында сары түсті, көбейту кезінде жарқырап көзге түседі және түрдің ағылшын және ғылыми атауларын анықтайды. Бұл құс көбінесе Еуропаның көп бөлігінде кездесетін алтынқұсқа ұқсас, бірақ отқа құстың қола түсті иықтары мен айқын бет пішіні ерекшеленеді. Әні – жоғары, жіңішке дыбыстардың қайталануы, туысынан сәл төмен ырғақты. Жалпы отқа құс кең жапырақты немесе қылқан жапырақты орман мен бақтарда көбейеді, ағаш бұтағында үш қабаттан тұратын тығыз ұя салады. Аналығы 7-12 жұмыртқаны жеке ұялайды. Екі ата-ана да балапандарды тамақтандырады, олар ұядан шыққаннан кейін 22-24 күн бойы ұша бастайды. Бұл патша құс үнемі қозғалыста болады және жиі қызықтап, жәндіктерді іздеп ауада аспаздай қалықтайды, ал қыста көбінесе тиін үйірімен кездеседі. Кейбір жергілікті популяциялардың азаюына қарамастан, түрдің Еуропадағы көптеген саны мен соңғы ғасырда таралу аймағының кеңеюіне байланысты оны сақтау бойынша айқын шаралар қабылдануда. Оны жыртқыш құстар аулап өлтіруі мүмкін, сондай-ақ паразиттерді тасымалдауы да мүмкін. Бұл түрдің Еуропа халық фольклорындағы "құстардың патшасы" болғаны да мүмкін.
The common firecrest (Regulus ignicapilla), also known as the firecrest, is a very small passerine bird in the kinglet family. It breeds in most of temperate Europe and northwestern Africa, and is partially migratory, with birds from central Europe wintering to the south and west of their breeding range. Firecrests in the Balearic Islands and north Africa are widely recognised as a separate subspecies, but the population on Madeira, previously also treated as a subspecies, is now treated as a distinct species, the Madeira firecrest, Regulus madeirensis. A fossil ancestor of the firecrest has been identified from a single wing bone. This kinglet is greenish above and has whitish underparts. It has two white wingbars, a black eye stripe and a white supercilium. The head crest, orange in the male and yellow in the female, is displayed during breeding, and gives rise to the English and scientific names for the species. This bird superficially resembles the goldcrest, which largely shares its European range, but the firecrest's bronze shoulders and strong face pattern are distinctive. The song is a repetition of high thin notes, slightly lower pitched than those of its relative. The common firecrest breeds in broadleaved or coniferous woodland and gardens, building its compact, three layered nest on a tree branch. Seven to twelve eggs are incubated by the female alone. Both parents feed the chicks, which fledge 22–24 days after hatching. This kinglet is constantly on the move and frequently hovers as it searches for insects to eat, and in winter it is often found with flocks of tits. Despite some possible local declines, the species is not the subject of significant conservation concerns owing to its large European population and an expansion of its range over the last century. It may be hunted and killed by birds of prey, and can carry parasites. It is possible that this species was the original "king of the birds" in European folklore.
Таксономия және жүйелеу
Кішкентай құстар – бұл құстардың шағын тобы, кейде Ескі әлемнің сүрегіне (құс тұқымдасына) жатқызылады, бірақ көбінесе дербес отбасы ретінде қарастырылады, әсіресе соңғы зерттеулер көрсеткендей, сыртқы ұқсастықтарға қарамастан, олардың шоқтары филогенетикалық тұрғыдан сүректен (құс тұқымдасынан) мүлдем бөлек. Regulidae отбасысының және Regulus туысының атаулары латын тіліндегі regulus сөзінен шыққан, ол «патша» деген мағына беретін rex сөзінің кішіртпе түрі, және ересек құстардың ерекше қызғылт немесе сары шоқтарына сілтеме жасайды. Жалпы отты сүрегі алғаш рет 1820 жылы голланд зоологы Коенрад Якоб Темминк Sylvia ignicapilla деп сипаттаған; бұл кең таралған еуропалық құстың салыстырмалы түрде кеш анықталуы, оның алтын сүрегінің бір түрі екен деген қате түсінікке байланысты болды. Түрдің атауы латын тіліндегі ignis – «от» және capillus – «шаш» сөздерінен алынған. Жалпы отты сүрегінің екі кең танылған подвиді бар: атақты R. i. ignicapilla және Жерорта теңізінде кездесетін R. i. balearicus (Иорданс, 1923). Соңғы подвид Балеар аралдарында және Солтүстік Африкада таралған, атақты подвидке қарағанда төменгі жағынан ақшыл, ал жоғарғы жағынан сұр түсті. Мадейра отты сүрегі (R. madeirensis) бұрын жалпы отты сүрегінің подвиді саналған, бірақ цитохром b геніне негізделген филогенетикалық талдау Мадейрадағы түрдің түр деңгейінде ерекше екенін көрсетті. Мадейра отты сүрегі мен еуропалық құс арасындағы цитохром b генінің айырмашылығы 8,5% құрайды, бұл басқа танылған Regulus түрлері арасындағы айырмашылық деңгейімен салыстыруға болады, мысалы, алтын сүрек пен алтын шоқты сүрегі арасындағы 9% айырмашылық. Аралдық форма морфологиялық және дауыстық ерекшеліктерімен де көзге түседі. 2003 жылы Еуропалық сирек кездесетін құстар комитеті (AERC) бұл бөлінуді қабылдады, ал кейінірек көптеген басқа да мамандар оны қолдады. Тайвань отты сүрегі (Regulus goodfellowi) кейде жалпы отты сүрегінің бір түрі ретінде қарастырылған; алайда Тайвань отты сүрегінің аумақтық әні, алтын сүрегінің Гималай түрлеріне ұқсас, және генетикалық деректер Тайвань отты сүрегінің Гималай алтын сүрегімен тығыз байланысты екенін, ал екі отты сүрек түрімен тек қана алыс туыс екенін көрсетеді. Канар аралдарындағы кішкентай сүректер, бұрын отты сүрекке жақын саналған, қазір алтын сүректің екі подвидінен тұратыны анықталды.
Қалдықтар
Еуропа мен Израильде плейстоцен дәуірінен (2,6 миллион – 12 000 жыл бұрын) қазіргі Регулус түрлерінің бірнеше жазбалары бар, көбінесе алтынқұйрықтар немесе түрлері анықталмаған, бірақ сонымен қатар испандық отқұйрықтың бір данасы да кездеседі. Болгариядан табылған сол жақ шыбық сүйегі 2,6–1,95 миллион жыл бұрынғы Regulus bulgaricus қазбалық түріне жататыны анықталды. Бұл жалпы отқұйрықтың ата-тегі болып көрінеді, ал алтынқұйрық орта плейстоценде осы туыстан бөлініп шыққан.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Жалпы өртте өсетін өркенді жапырақты орманды алқаптарда көбейеді, мүмкіндігі болса топырақ еменін және алдьеді артық көреді, әйтпесе бук пен сопақшаны таңдайды. Сонымен қатар, аралас кең жапырақты және қылқан жапырақты орманды, қарағай, еуропалық күміс шырша, кедр және қарағайларды, көбінесе қарағай, плющ және жабайы розаның астыңғы өскіндерін пайдаланады. Жерорта теңізінің құрғақ мекендерінде қылқан жапырақты ағаштарда, мәңгі жасыл еменде және аралас орманды жерлерде кездеседі. Қыста қылқан жапырақты ағаштарға алтынқұстың (goldcrest) қарағанда аз тәуелді, орманнан шеттеріне және бұталарға көшеді. Жеке немесе жұптарда кездеседі, көп уақытын ағаш шатырларында өткізеді, бірақ жиі бұталар мен басқа төменгі өсімдіктерге кіреді. Номиналды түр Еуропада оңтүстік Англиядан, Франциядан, Испания мен Португалиядан шығысқа Белоруссияға, солтүстік-батысқа Украина мен Грекияға дейін, солтүстікке Балтық және оңтүстік Латвияға дейін таралған. Негізгі ареалдан шығысқа қарай Абхазия, Қырым және Түркияда оқшауланған популяциялар бар. Оның таралу аймағы шілде айының изотермалары арасында орналасқан. Оңтүстік құстар көбінесе қоныс аудармайды, ал солтүстік және шығыс популяциялары көшіп-қонады, негізінен Жерорта теңізі аймақтарында және Португалиядан солтүстікке Ұлыбританияға дейін Еуропаның батысында қыстайды. R. i. balearicus Балеар аралдарында және Марокконың, Алжирдің және Тунистің солтүстік бөліктерінде қоныс аудармайды. Бұл түр Норвегия, Финляндия, Эстония, Кипр, Египет және Ливаннан кездейсоқ түрде табылған. 2020 жылдың шілдесінде Финляндияның оңтүстігіндегі кем дегенде екі жерде жалпы өртте ұя салғандығы туралы хабарланды.
Өсіру
Жалпы өрт тұқымдасы моногамды. Еркек көбею маусымында ән салады, көбінесе оның шоқысы көтеріледі, және басқа құсқа тұмсығын бағыттап, шоқысын және айқын бет пішінін көрсетеді. Бұл қарапайым алтын тұқымдасынан ерекшеленеді, ол шоқысын көрсету үшін басын иеді. Көбею аумағы шамамен 15000 км² және көршілес алтын тұқымдасының аумақтарымен қабаттасуы мүмкін. Өрт тұқымдастары кейде шоқыларын көтеріп, қанаттарын қаттырақ қағу арқылы алтын тұқымдастарынан өз аумағын қорғайды, ал басқа жағдайларда екі патша құсы бір-бірінің әніне мән бермейтін болады. Ұсыну кезінде еркек өрт тұқымдасы шоқысын көтеріп, оны жұбайына бағыттап, жұптасу алдында оның үстінде сәл ілгері-кейігері қозғалады. Әдеттегідей, ұясы үш қабаттан тұрады, жоғары жағында кішкентай тесігі бар, жабық кесе тәрізді болады. Ұяның сыртқы қабаты мүк, кішкентай бұтақтар, өрмек торы және лишайдардан жасалған, ал өрмек торы ұяны тіреп тұрған жіңішке бұтақтарға бекіту үшін де қолданылады. Ортаңғы қабаты мүкпен қапталған, ал ішкі жағы қауырсынмен (3000-ға дейін) және түкпен төселген. Мадейра өрт тұқымдасының ұялары Phylloscopus warbler (ақ түсті, қоңыр дақтары бар) ұяларына ұқсас деп сипатталады. Жұмыртқаларының салмағы , оның 5%-ы қабықшадан тұрады. Еуропадағы жұмыртқа саны 7–12, бірақ Солтүстік-Батыс Африкада одан аз болуы мүмкін. Аналық құс жұмыртқаларды 14,5–16,5 күндей басып шығарады, ал балапандар сегіз-он күннен кейін ұшып кетеді. Екеуі де балапандарды және ұшқан жастарды тамақтандырады. Жас өрт тұқымдастарын көбінесе көктемгі құйрықтармен тамақтандырады; ірі азық қабылданбайды, ал кейде құрлы қауыздақтар қайтадан құсып шығарылады. Бесінші күннен бастап балапандардың рационына құрттар мен көп мөлшерде ұлулардың қабықтары кіреді, соңғысы сүйектердің өсуі үшін қажет. Екінші аптадан кейін рационға ірі көбелектер мен гусеницалар, сондай-ақ ересектер әдетте жемейтін әртүрлі бунақтылар, мысалы, орақшылар, құлаққұйрықтар және жүзқұйрықтар кіреді. Кейбір аймақтарда қыстайтын құстар майлы тағамдар алу үшін тамақтандыру станцияларына және құс үстелдеріне келуді әдетке айналдырды, кейде алтын тұқымдастармен немесе қара шашақ және қарабас сияқты сойқылармен бірге.
Дауыс
Контактілік шақыру – үш немесе төрт жұқа, жоғары ноталардан тұрады, ол алтынқұйрыққа ұқсас, бірақ тон жағынан сәл төмен, "зит-зит-зит" деп естіледі, "си-си-си" емес. Еркек алтынқұйрықтар мен Мадейра отқұйрықтары кейде жалпы отқұйрықтың әндеріне немесе шақыруларына жауап ретінде аумақтық мінез-құлық көрсетеді, бірақ керісінше болмайды, себебі жалпы отқұйрықтың әндері туысқандарына қарағанда қарапайым. Сұңқар көбінесе сүтқоректілерді аулайды, бірақ оның тағамының шамамен үштен бірі орман құстарынан құралады. Жұмыртқалары мен жас балапандарын сұр күмісқұйрықтар, еуразиялық қарғалар және үлкен жоңқақтар жеуі мүмкін. Жерорта теңізі аймағында кең таралған инвазивті Аргентина құмырсқасы (Linepithema humile) жергілікті құмырсқалардың көп бөлігін жою арқылы бунақденелілердің санын азайтады. Ол ағаш қаптамасында ең көп байқалады және жапырақтардың жоғары жағында қоректенетін отқұйрық сияқты түрлерге үлкен әсер етеді. Балапандарға азық жеткіліксіз болады, ал ата-аналар азық іздеуге көбірек уақыт жұмсауға мәжбүр. Отқұйрықтың нақты паразиттері туралы мәліметтер жетіспейді, бірақ кең таралған моринді блохасы (Dasypsyllus gallinulae) туысқан Regulus түрінде тіркелген. Бұл туысқа көптеген қауырсын кенелері тіркелген, соның ішінде отқұйрықта Proctophyllodes glandarinus кенесі де бар. Бұл кенелер қауырсында өсетін саңырауқұлақтармен тіршілік етеді. Қауырсындағы саңырауқұлақтар сыртқы қауырсынның кератинімен немесе қауырсын майымен қоректенеді.
Мәртебе
Жалпы отқа құйылған құрттың таралу аймағы он тоғызыншы және жиырмасыншы ғасырларда кеңейді, бірақ алғаш рет 1962 жылы көбейді. 1986 жылы Марокконың солтүстігінде бір популяция табылды. Ауыр металл ластануы жоғары аймақтарда жергілікті жоғалтулар болуы мүмкін, бұл әсіресе, жерде азықтанатындарға, мысалы, құстар мен қылқан жапырақты өсімдіктердің жапырақтарын тебушілерге, соның ішінде екі еуропалық Regulus түріне әсер етеді. Қылқан жапырақты өсімдіктерге мамандандырылғандар инелердің жоғалуы мен нашар сапасынан және омыртқасыз жәндіктермен қоректенуінің азаюынан зардап шегеді. Жалпы отқа құйылған құрттың кең таралу аймағы бар, саны шамамен 10–15 миллион жеке құсқа жетеді, олардың көп бөлігі Еуропада. Популяцияның жағдайы тұрақты деп есептеледі, себебі төмендеулердің немесе қауіптің белгілері жоқ, сондықтан ол IUCN Қызыл тізімінде «ең аз алаңдау тудыратын» санатына жатады. Осы аңызға сәйкес, көптеген еуропалық халық ауыз әдебиетінде құс «құстардың патшасы» немесе жалынды алып жүруші ретінде сипатталған. Дегенмен, бұл атаулар Regulus түрлеріне де қолданылды, алтынқұстың және отқұстың отты тәждері оларды осы атақтардың түпкілікті иелеріне айналдырды. Аңыздың «ең кішкентай құстың» патша болуы туралы сілтемесінен кейін, бұл атау теңдей кішкентай жұлдыздарға берілген болуы мүмкін. Бұл шатасуға ежелгі грек тіліндегі құс (βασιλεύς, «патша») және қыртыс (βασιλισκος, «патшаша») сөздерінің ұқсастығы мен алмастырылуы да себеп болды. Ағылшын тілінде отқұс пен еуразиялық жұлдызқұс арасындағы байланыс корольдің «отты қыртысты құс» деген ескі атымен нығайтылды.