Кіріспе

Ортағасырлық британдық және скандинавиялық асыл атағы. Кейінгі англосаксондық Англияда, 10-11 ғасырларда, тегн (айтылуы /θ//eɪ//n/) немесе тайн (немесе Шекспирдің ағылшын тілінде thayn) – бір немесе бірнеше округте маңызды жерлерге ие болған аристократ. Тандар король мен елдорменнен төмен, діни емес қоғамда үшінші дәрежеде тұрды. Танаж – таннің жерді ұстауының тәртібін де, оның дәрежесін де білдіреді. Тане термині ерте ортағасырлық Скандинавияда да қызметкерлер класы үшін қолданылған, ал тане ортағасырлық Шығыс Шотландиядағы жергілікті патша шенеуніктеріне берілген атақ болды, ол графтың баласымен тең дәрежеде болды.

Этимология

Ежелгі ағылшын тіліндегі þeġ(e)n (, "адам, қызметші, адал адам") ескі жоғары неміс тіліндегі degan және ескі скандинав тіліндегі þegn ("тан, еркін адам, адам") сөздерімен туыс. Танның әскери маңызы болған, ал оның латын тіліндегі әдеттегі аудармасы – miles, яғни сарбаз болған, бірақ көбінесе minister қолданылған. Аңгло-саксон сөздігі танды "патшаның немесе патшайымның қызметінде, үй шаруасында немесе елде жұмыс істеген адам" деп сипаттайды. Сөздікте былай делінеді: "Бұл сөз біртіндеп техникалық мағынаға ие болып, бірнеше деңгейден тұратын әлеуметтік топты білдіретін болды".

Шығу тегі

VIII ғасырда ақсүйек адамды белгілейтін жалпы термин – гезит еді. Жер иелері де, жері жоқ гезиттер де болды. Жері жоқ гезит патшаның, патшайымның немесе лордтың (Ескі ағылшын тілінде: hlaford, сөзбе-сөз "нан беруші") комитатында қызмет ететін. Оларға өтеу ретінде қорғау (Ескі ағылшын тілінде: [[Мунд (заң)) және алтын мен күміс сыйлықтар берілді. Жас ақсүйектер патшалардың балаларымен бірге тәрбиеленіп, кейін олардың гезиттеріне айналуға дайындық көрді. Гезит адал қызметі үшін мал-мүлікпен марапатталуы мүмкін еді. X ғасырда гезит сөзінің орнына тегн сөзі қолданыла бастады. Тегн Этельстан заманына дейінгі (шамамен 895–940) заңдарда бір рет кездеседі, бірақ келісімшарттарда жиі қолданылады. Неміс және голланд тілдеріндегі dienen, яғни "қызмет ету" сөзімен байланысы жоқ, Х.М. Чадвик "бағыныштылық сезімі бастан-аяқ қалыптасқан болуы керек" деген пікір білдіреді. Бұл терминнің мағынасы мен қолданылу аясы біртіндеп кеңейіп, аумақтық дворяндықтың мүшесін білдіретін болды, ал тегн мәртебесіне белгілі бір талаптарды орындау арқылы қол жеткізілді. Англияны жаулап алудан бұрынғы дворяндық төленген қазаға (heriot) сәйкес келесі ретпен сапталды: граф, корольдік тегн, орташа тегн. Англо-саксон қоғамында корольдік тегндер патшаға жеке келіп, өздерімен бірге қызметшілерін және ресурстарын әкелді. "Орташа тегн" жерді тікелей корольден емес, делдал лорд арқылы алды.

Мәртебе

Тегн [[Чурл]]-дан жоғары мәртебелі болды. Чадвик «Этельстан заманынан бастап, тегн мен цеорл арасындағы айырмашылық – қоғамдық топтар арасындағы кең шекара сызығы болды» дейді. Оның салыстырмалы мәртебесі, әдетте, 1200 шиллингке немесе цеорлдан алты есеге белгіленген тегннің төлейтін құнында (weregild) көрінетін. Тегн – заңдағы он екі өлшемді адам, екі өлшемді адамнан немесе цеорлдан ерекшеленеді. Кейбіреулер тегн атағын мұрагерлікпен алса, енді біреулері мүлік немесе байлық арқылы иеленді. Геþyncðo былай деді: «Егер цеорл өсіп, өзінің толық бес жерін, шіркеуін, асханасын, қоңырау шалатын үйін және қақпаның орнын, сондай-ақ корольдің сарайындағы ерекше міндетін атқаратын болса, онда ол осы мәртебеге лайық болар еді». Бұл «өз күшімен кең теңізден үш рет өткен» саудагерлерге де қатысты. Сол сияқты, табысты тегн граф болуға үміттене алатын. Соңында, тегндердің санының артуы осы топты бөліп шығарды. Бұрынғы тегндерге сәйкес корольдік тегндер тобы және төменгі тегндер тобы пайда болды, оларға епископтардың немесе басқа тегндердің тегндері де кірді. Корольдік тегндер ерекше артықшылықтарға ие болды және тек король ғана оларға билік ете алатын. Латын тілінде корольдік тегн «comes» («граф») деп аударылды. Кнут заңында корольдік тегндер қарапайым тегндерге қарағанда жоғары қажылық төледі. Қарапайым тегндер мен корольдік тегндердің, немесе бірінші сыныптың арасындағы айырмашылықты фольклоршы сэр Джордж Лоренс Гомм «Барон немесе кішігірім ханзада, жоғары билеушінің астында билік ететін» деп анықтады. Бұл – әскери басшының қолбасшысының вассалға (Шарлеманияның ұлы серіктерінің біріне) айналуына ұқсас. «Domesday Book»-та ескі ағылшын тіліндегі þegn латын тілінде tainus болып өзгерді, бірақ бұл сөз жоғары мәртебелі екенін білдірмейді. «Domesday Book» корольден тікелей жер алған тайнилерді тізімдейді, бірақ бұл термин құнсызданып, тегндердің санының артуына байланысты болуы мүмкін. Олардың нақты рөлі белгісіз болғамен, жүздіктің он екі аға тегні ағылшын сот жүйесінің дамуына үлес қосты. Этельред заңы бойынша олар «айыптау мақсатында соттың комиссиясы ретінде әрекет еткендей көрінеді». Бұл қазіргі заманғы қазылар алқасымен байланысты болуы мүмкін.

Жаулап алынған Англия

1066 жылы Англияны нормандықтар басып алғаннан кейін Вильгельм Жеңімпаз англосаксон аристократиясын нормандықтармен ауыстырды, олар бұрынғы терминдерді осындай әлеуметтік топтар үшін өз атауларымен алмастырды. Бұрын "тегн" аталғандар рыцарьлар қатарына кірді.

Руникалық тастар

10-11 ғасырларда Дания мен Швецияда отбасылар немесе серіктестер қайтыс болғандардың құрметіне рундік ескерткіш тастарды орнату кең таралды. Олардың шамамен 50-сі марқұмның тегн болғанын көрсетеді. Мұндай рундік тастардың мысалдары: Нелбергадағы Sö 170, Норра Херенедегі Vg 59, Веландадағы Vg 150, Гундеруптегі DR 143, Главендруптағы DR 209 және Ридсгардтағы DR 277.