Кіріспе

Сөз өнерінің тәсілі

Металепсия – бейнелі сөйлеуде қолданылған сөз немесе тіркес жаңа контекстте пайдаланылатын сөз өнерінің тәсілі.

Мысалдар

"Мен ертең құртты ұстап алуым керек". "Түні ерте тұрған құс құртты ұстайды" – кең таралған мақал, күні ерте бастау арқылы табысқа жетуге кеңес береді. Мәтіндегі кейіпкер осы мақалға сілтеме жасап, құсқа теңеп, ертеңгі күні табысқа жету үшін ерте тұратынын білдіреді.

"Ол қоян тесігінен құтқарылды". "Қоян тесігіне құлау" деген мақал белгілі бір мәселеге немесе тақырыпқа терең бойлауды білдіреді. Осы мысалда, қоян тесігінен құтқарылу мақалының бастапқы мағынасын өзгертіп, біреудің белгілі бір мәселеге немесе тақырыпқа терең үңілуін тоқтатқанын көрсетеді.

Исландия әдебиетінде

Твикент (екі рет кенинг) сөзі кенингтерді қамтитын бір рет алынып тасталған металепсияны білдіреді. Егер кенингтің үштен астам элементі болса, онда ол рекит ("ұзартылған") деп аталады. Снорри Стурлусон бес элементті қолдануды қабылданған лицензия ретінде сипаттайды, бірақ одан да шектен тыс құрылымдарға қарсы ескертеді: Níunda er þat at reka til hinnar fimtu kenningar, er ór ættum er ef lengra er rekit; en þótt þat finnisk í fornskálda verka, þá látum vér þat nú ónýtt. "Тоғызыншы [лицензия] – кенингті бесінші анықтауышқа дейін ұзарту, бірақ одан әрі ұзарту пропорциясыз. Ежелгі ақындардың еңбектерінде кездескен болса да, енді біз оған жол бермейміз". — Снорри Стурлусон. nausta blakks hlé mána gífrs drífu gim slöngvir "қайық сарайының шапқышы, қыраудың отты шапқышы, қорғау айдың гүпі, аттың айы" — Þórálfs drápa Skólmssonar, Þórður Sjáreksson (бұл скальдикалық поэзияда табылған ең ұзын кенинг; ол жай ғана "жауынгер" дегенді білдіреді.)

Басқа қолданыстар

Металепсистің мәні – ол метафоралық айтылған нәрсеге дейінгі аралық қадам сияқты, өзінің ішінде ештеңе білдірмейді, бірақ бір нәрсеге жол ашады. Бұл бізге таныс екенін сезіндіретін, бірақ іс жүзінде қажеттілік тудырмайтын троп. — Квинтилиан

Бірақ мағынасы күрт өзгереді және Metalepsis фигурасы тыңдаушының ойын қатты шатастырады, мен оны «алыс» деп атаймын, себебі біз мәселені жақсырақ және түсініктірек жеткізу үшін жақын сөзді пайдаланудың орнына, алыстан сөз әкелуге бейімбіз. — Джордж Путтенхам

Металепсисте сөз, алдыңғы троптан алынған сөздің метафорасы ретінде қолданылады, сондықтан металепсисті, ашуға тірелетін, бірақ нақты, метафораның метафорасы деп атауға болады. — Гарольд Блум

Аңызтану

Наратологияда (әсіресе Жерар Женеттің теориясында) повестің деңгейлері немесе логикалық тұрғыдан бөлек әлемдер арасындағы шекараларды парадоксалды түрде бұзу металепсис деп аталады. Повесте металепсистің ең көп кездесетін мысалы – баяндаушының басқа баяндалып жатқан әлемге араласуы. Жалпы, баяндаушы металепсиясы көбінесе толық білетін немесе сыртқы баяндаушы баяндалып жатқан оқиғалармен тікелей өзара әрекеттескенде пайда болады, әсіресе егер баяндаушы осы оқиғалардан кеңістік және уақыт бойынша алшақ болса. Қазірге дейін тармақталған жолдар мен металептикалық повестің көптеген мысалдары бар, сондықтан кез келген ұсыныс ретсіз болып көрінеді. Әлемдердің ішіндегі жұмбақ әлемдерді ең тартымды құрастырған туындылардың бірі – Набоковтың "Сары оты" (1962). Роберт Кувердің "Бала күтушісі" (1969) – жақсы қысқа мәтін. Кинода жиі сілтеме жасалатын тармақталған жол повесі – Питер Хоуиттің "Сылақты есіктер" (1998) фильмі. [Том] Стоппардтың "Нағыз инспектор итінде" жасайтын диагетикалық жағдай мұнда да театр болып табылады. Бұл ойдан шығарылған театр сахнасында кім қылмысты жасады деген пьеса қойылады, оны екі театр сыншысы бар аудитория тамашалайды. Осы қойылым барысында бұл сыншылар пьеса ішіндегі гиподиегетикалық ойынға парадоксалды түрде тартылып, тіпті олардың біреуінің өліміне де себеп болады. Осылайша, Пиранделлоның "Алты кейіпкері" сияқты, металепсистің типикалық белгілерін де тануға болады: бірнеше ерекше әлемдер мен деңгейлерден тұратын ойдан шығарылған бейнелеу, олардың арасында конвенцияға қайшы бұзушылықтар орын алады.