Кіріспе

Химик және дәрігер (1580–1644)

Ян Баптист ван Гельмонт (Jan Baptist van Helmont; 12 қаңтар 1580 – 30 желтоқсан 1644) – Брюссель қаласынан шыққан химик, физиолог және дәрігер. Ол Парацельс және иатрохимияның даму кезеңінде жұмыс істеді, және кейде "пневматикалық химияның негізін қалаушы" деп есептеледі. Ван Гельмонт бүгінде көбінесе 5 жылдық шыршы ағашы тәжірибесі, "газ" сөзін (грек тіліндегі "хаос" сөзінен) ғылым лексикасына енгізуі және спонтандық пайда болу туралы ойларымен еске алынады. Оның аты Ян Баптист ван Гельмонт, Йоханнес Батиста ван Гельмонт, Иоганн Батиста фон Гельмонт, Джоан Батиста ван Гельмонт және "фон" мен "ван" арасындағы басқа да ұсақ өзгерістермен де кездеседі.

Ерте өмір және білім

Ян Баптист ван Гельмонт 1567 жылы Sint Goedele шіркеуінде үйленген Мария (ван) Стассерт пен Кристиан ван Гельмонттың бес баласының ең кішісі болды. Ол Лёвенде білім алып, бір ғылымнан екіншісіне тынбай ауысып, ешқайсысынан қанағат таппай, медицинаға көшкен. Оқуын тоқтатқан соң, бірнеше жыл Швейцария, Италия, Франция, Германия және Англия елдерін аралап сапар шекті. 1599 жылы Ван Гельмонт өз еліне оралып, медицина ғылымындағы дәрежесін алды. 1605 жылы үлкен оба эпидемиясы кезінде Антверпенде тәжірибе жинады, одан кейін «De Peste (Оба туралы)» атты кітап жазды, оны 1667 жылы Ньютон қарап пікір білдірді. 1609 жылы ол медицина ғылымының докторы ғылымын қорғады. Сол жылы ол бай ақсүйек отбасынан шыққан Маргарет ван Ранстқа үйленді. Ван Гельмонт пен Маргарет Брюссельге жақын Вильвордеде тұрып, алты немесе жеті бала өсірді.

Діни және философиялық пікірлер

Қасиетті католик болса да, ол өзінің "көктегі керемет кремінің" әсерін түсіндіре алмағандықтан, Жан Робертиге қарсы De magnetica vulnerum curatione (1621 ж.) трактаты арқылы шіркеудің күдігіне ұшырады. Сондықтан иезуиттер Гельмонт "сыйлық" қолданды деп айыптап, инквизицияны оның жазбаларын мұқият тексеруге көндірді. Робертиді осы қадамға итермелеген ғылыми дәлелдердің жетіспеушілігі болды. Оның еңбектерін ұлы Франсискус Меркурий ван Гельмонт жинап, редакциялап, 1648 жылы Амстердамдағы Лодевик Эльзевир Ortus medicinae, vel opera et opuscula omnia ("Медицинаның бастауы немесе барлық еңбектері") деп жариялады. Ortus medicinae негізін құрады, бірақ ғана шектелмеді, Dageraad ofte Nieuwe Opkomst der Geneeskunst ("Таң ату, немесе медицинаның жаңа өрлеуі") материалы, ол 1644 жылы Ван Гельмонттың туған тілі – голланд тілінде жарық көрді. Оның ұлы Франстың "Кабала Денудата" (1677) және "Опускула философия" (1690) атты еңбектері теософия, мистика және алхимияның қосындысы. Археустан басқа, ван Гельмонт археусқа ұқсас басқа да басқарушы агенттерге сенді, олар әрқашан одан нақтырақ ажыратылмады. Олардан ол "vis motus tam alterivi quam localis" ("екі түрлі қозғалыс, атап айтқанда, жергілікті және өзгертуші") деп анықталған блас (қозғалыс) терминін ойлап тапты, яғни табиғи қозғалыс және өзгертілетін немесе ерікті қозғалыс. Бластың бірнеше түрлері болды, мысалы, блас гуманум (адамның бласы), жұлдыздардың бласы және блас метеорон (метеорлардың бласы); метеорлар туралы ол "constare gas materiâ et blas efficiente" ("Метеорлар газ материясынан және тиімді себебі – Бластан тұрады, сондай-ақ қозғалыс және өзгертуші күштен") деді. Оның медициналық мамандық таңдауы Рафаэль періштесімен болған әңгімеге байланысты деп есептеледі, ал оның кейбір жазбаларында қиял көктегі, мүмкін сиқырлы күш ретінде сипатталған. Ван Гельмонт нақты мистикалық теориялар мен тәжірибелерге күмәнданса да, ол кейбір табиғи құбылыстарды түсіндіру үшін сиқырлы күштерді жобаудан бас тартпады. 1621 жылы симпатиялық принциптер туралы мақалада көрініс тапқан бұл ұстаным оның бірнеше жылдан кейін, 1634 жылы бірнеше аптаға созылған үй қамауына түсуіне себеп болуы мүмкін. Алайда сот ешқашан аяқталған жоқ. Ол сотталған да, жазылған да емес.

Ас қорыту туралы байқайтын нәрселер

Ван Гельмонт ас қорыту туралы көп жазған. «Ориатрике немесе тазартылған физика» (1662 ж., «Ortus medicinae» ағылшын тіліне аудармасы) еңбегінде ван Гельмонт бұл тақырыптағы бұрынғы идеяларды қарастырды, мысалы, тамақ дененің ішкі жылуы арқылы қорытылады деген пікірді. Бірақ егер олай болса, онда суыққан қанды жануарлар қалай тіршілік ете алады? Оның пікірінше, ас қорытуға организмдегі химиялық зат, яғни «ашытқы» көмектеседі, мысалы, асқазан ішінде. Харре ван Гельмонттың теориясы «қазіргі фермент туралы түсінігімізге өте жақын» екенін айтады. Ван Гельмонт ас қорытудың алты түрлі кезеңін ұсынды және сипаттады.

Өздігінен пайда болу

Ван Гельмонт егеуқұйрықтардың (лақты мата және 21 күнге бидай) және шаяндардың (базилик, екі кірпіштің арасына қойылып, күн сәулесінде қалдырылған) өздігінен пайда болуының рецептін сипаттады. Оның жазбалары осы тәжірибелерді жасауға тырысқанын көрсетеді.

Даулы сурет

2003 жылы тарихшы Лиза Джардин Лондонның Табиғи тарих мұражайының коллекциясындағы, дәстүрлі түрде Джон Рей деп саналатын портрет Роберт Гукті бейнелейтін болуы мүмкін деген гипотеза ұсынды. Бұл гипотезаны кейіннен Цинциннати университетінің Уильям Б. Дженсен және Майнц университетінің неміс зерттеушісі Андреас Пехтл жоққа шығарды, олар портрет шындығында ван Гельмонтты бейнелейтінін көрсетті.

Құрметтер

1875 жылы бельгиялық ботаник Альфред Когняо (1841–1916) оны құрметтеп, Оңтүстік Америкадан шыққан гүлді өсімдіктер туысын Helmontia (Cucurbitaceae тұқымдасынан) деп атады.