Томас Демпстер: Шотланд ғалымы мен тарихшысының өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Шотланд ғалымы және тарихшысы Томас Демпстер (23 тамыз 1579 – 6 қыркүйек 1625) – шотланд ғалымы және тарихшысы. Шотландияның таулы және жазық аймақтарын қамтитын Абердинширде аристократиялық отбасында дүниеге келген ол, білімін алу үшін жас кезінде шетелге жіберілді. Демпстерлер протестант елде католик болғандықтан, олар ұрыс-керісшілдігімен танымал болды. Томас ағасы Джеймс әкесіне шабуыл жасағаны үшін заңнан тыс қалды, солтүстік аралдарда бірнеше жыл қарыстай өмір сүрді, Төмен елдерде әскери қызметке ерікті болып түсті және бағынбаушылық үшін онда жазаланды. Томас әкесі тайпалық жанжалдарда отбасылық қызығын жоғалтып, жалған жасағаны үшін өлім жазасына кесілді. Осы және саяси, діни себептерге байланысты, осы қатал Елизавета заманында Томас тек қана келу үшін үйіне орала алмады. Ерекше бойы мен зеректігімен ол Франция мен Италияда көшпелі профессор болып жұмыс істеді, түрлі-түрлі жеке оқиғаларға қатысты, онда ол дуэльдерге түсті немесе заң өкілдеріне қарсы тұрды. Соңында ол Тоскананың ұлы герцогы Козимо II-нің қамқорлығын тауып, этрусқалар туралы еңбек жасады. Үш жылдан кейін Томас герцогқа латын тіліндегі "De Etruria Regali Libri Septem" ("Жұмырлық Этрурия туралы жеті кітап") қолжазбасын, өзінің зор еңбегін тапсырды. Бұл этрус өркениетінің барлық қырларын егжей-тегжейлі зерттеген алғашқы еңбек, бұл керемет жұмыс саналады. 1723 жылы Томас Кок оның жетілдірілген басылымын шығаруға кірісті. Алғашқы қолжазба Хокхемдегі Кок кітапханасында сақтаулы.

Отбасылық жағдайы және білімі

Томас Демпстер өзінің жеке есебі бойынша Абердинширдегі Клифтбог қаласының жанындағы Туррифф маңында дүниеге келген. Оның әкесі – Мюреск немесе Мюресктің иегері Томас Демпстер, ал анасы – Балкухайн, Аухтерлес және Киллесмонттың 9-шы бароны Виллем Леслидің қызы Жан Лесли, сонымен қатар Банф пен Буханның шерифі (1586 жылға дейін). 1592 жылғы Джеймс VI-ның жарғысы Томас Демпстер мен оның әйелі Жан Леслиге тиесілі жерлерді растайды және оның мұрагерлері Роберт (екінші ұлы), Томас (үшінші ұлы) және Джорджты белгілейді. Олар Джон, Арчибальд және Чарльз Демпстермен бірге «заңды ұрпақ» деп аталады. Қыздар мұрагерлік құқығына ие болмағандықтан, тізімде көрсетілмеген. Ал тұңғыш ұлы Джеймс бұл жазбада есімдері жоқ. Жан Лесли туғаннан бастап Форбс кланымен байланысты болған, оның анасы Джанет Форбс – Джон Форбстың қызы, 6-шы Форбс лорды. Оның некесі Лесли кланы Гордон кланымен Форбс кланына қарсы қарым-қатынасқа түскенге дейін бірнеше жыл бұрын болған секілді. Леслилер католик Шотландия королевасы Марияның қолдаушылары болған, бұл тарихтың Томас Джеймс I үшін ақпарат жинаушы болды деген кейінірек айыптаулармен байланысы болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін. Эндрю Огстон Томас Демпстердің тәрбиешісі болып тағайындалды. Демпстердің сөзіне сүйенсек, ол үш жасында Огстоннан бір сағаттың ішінде әліпбиді үйренген. Бірақ ол одан үлкен болуы мүмкін, десе де Эндрю шәкіртінің қабілетін таныған. Ол оны Абердиндегі грамматикалық мектепке жіберді, ал 1588 жылы он (немесе 14) жасында Томас үйден шығып, Кембридждегі Пемброк-холлға оқуға түсті.

Отбасылық қақтығыс

Осы арада оның әкесі Мюресктің Томас Демпстер Гордон тайпасынан Изабелла атты сүйіктісін алған, бұл Жан Лесли үшін қатты соққы болған тиіс. Изабелла Томасты ғана емес, сонымен қатар оның үлкен ұлы Джеймс Демпстерді де баураған көрінеді, ол оған үйленді. Томас Демпстер оны мүліктен айырды. Джеймс Демпстер және Гордондардың бір тобы Томас пен оның серіктерін оның иеліктері арасындағы жолда тоқтатып, шабуыл жасады. Томас аяқтарына бірнеше рет оқ атылып, басына қылышпен соққы тиді, нәтижесінде Джеймс Шетланд және Оркнейде қарақшылықпен күн көріп, заңнан тыс адамға айналды. Кіші Томастың ағасы, Эдинбургтің адвокаты Джон Демпстер, оны бұл ортадан шығарып алу үшін шетелде оқытуды талап етті. Үлкен Демпстер отбасының құлдырауына себеп болатын шешімдер қабылдауын тоқтатпады. Тайпалық қарым-қастықтар – әр тайпаның зиян шегуіне әкелетін қымбат іс. Үлкен Томас өзінің мүлкінің көп бөлігін Кёрр және Грант тайпаларымен болған жанжалдарға жұмсаған еді. Енді ол Мюирскідегі иелігін Эрролл графына сатуға шешім қабылдады, осылайша үлкен ұлының мұрагер болуына жол бермеді. Граф заңдағы кейбір ұсақ ерекшеліктерді пайдаланып, төлемнен жалтарды.

Париж шотланд колледжі

Томас пен мұғалім Парижге жолға шықты. Ол ең ерте кездесулерде он жаста болған, ал басқаларында он төртке дейін жеткен болуы мүмкін. Олар континентке жетіп ақ, барлық мүлкін тонап алып, тіпті ұрып-сапалаған болуы керек, себебі Огстон көп ұзамай қайтыс болды. Олардың шабуылдаушылары француз сарбаздары болғаны ғана белгілі. Бірақ, жақсылық жасаған адам табылды: шотланд тегінен шыққан француз армиясының офицері Уолтер Брус, атынан қарағанда, қарапайым отбасыдан емес. Уолтер оны Парижге жіберді, онда француз армиясындағы шотланд тегінен шыққан басқа офицерлер оны Париж университетіне оқуға қабылдау үшін қаражат жинады. Сол кездегі университет құрылымына сәйкес, Томас ондағы Шотландия колледжіне түскен болар еді; қаражат шотланд офицерлерінен жиналғаны, оның ең мүмкін жағдай екенін көрсетеді. Егер осылай болса, Брус мотивтерінің тек қана қайырымдылық емес екенін көрсетеді. Шетелдегі Шотландия колледждері шотланд дін қызметкерлерін дайындау және оқыту орталықтары ретінде пайдаланылды. Олар басып кірген армиядан кейін Шотландияға кіріп, оның қайта діни жаңғыруында маңызды рөл атқаруға ниеттенген. Басқыншылықтың сәтсіз аяқталуы оларды өз орнында қалдырды (барлау және құпия жұмыстардан басқа көп жұмыс істемеді).

Бельгия мен Римге ауысу

Париж университетінде Томас "опырақ" ауруына шалдықты, сауыққаннан кейін тағдырына жауапты адам оны Юст Липсидің басшылығымен оқу үшін Оңтүстік Нидерландыдағы (қазіргі Бельгия) Лувен университетіне жіберді. Томас өзі мұны себеп ретінде келтіреді, бірақ өзгерісті нақты түсіндірмейді, тек Бельгия "қауіпсіз баспана" болғанын айтады. Бірақ оны бұл жоспардан Уильям Крайтон, иезуит, сол кездегі Шотланд колледжінің жетекшісі, Дуайға бұрды, бұл жас Томасқа беймәлім күштер оның өмірінде әрекет етіп жатқанын көрсетеді. Ол Лувенде оқуға түспеді. Дуай университетін Испанияның Филипп II Англияға қарсы әскери күштерін нығайту мақсатымен құрған. Бұл колледж Мэри I қайтыс болғаннан кейін және Елизавета I таққа отырғаннан кейін протестантизмнің қайта орнатуынан қашқан ағылшын католиктері үшін пана және жиналу ортасы болды. Мэри Англияға католиктік дінді қайта енгізуге тырысқан әдістері үшін "Қанды Мэри" деген атаққа ие болды. Филипп II, 1554–1558 жылдары Марияға үйленген, Дуайдағы семинаристерді ашық түрде агенттер ретінде пайдаланды. Олар көбінесе Англияда заңсыз түрде байланыстар орнатып, қайта дінге оралу үшін, демек, көпірдің басын ұстап тұрды. Ұлыбританияны католиктік дін мен Испанияға қайтару стратегиясын жасаған Филипп II болды. Бұл жобада оны көптеген қысқа мерзімді папалар (кейбіреулері өте қысқа мерзімді) қолдады, мысалы, Иннокентий IX (1591), Григорий XIV (1590–1591) және т.б., олар негізінен оның стратегиясын ұстанды. 1592–1605 жылдары Климент VIII (1595 жылдан бастап кардинал Альдобрадини) саясатын өзгертіп, ағылшындардың әскери жеңілісінен кейін Филипке қарсы шықты. XVI ғасырдың соңында, қайта құру құрылымын нығайту қажет деп есептеген папалар, әдетте иезуиттер арқылы, бірнеше Шотланд колледждерін құрды. Олардың бірі – Дуайдағы Шотланд колледжі, оның алғашқы жетекшісі Уильям Крайтон (P. Gulielmus Creighton), 1581–1597 жылдары осы лауазымды атқарды, колледждің жазбаларына сәйкес. Крайтоннан "папа" сұраған болуы мүмкін: Сікст V (1585–1590) шотланд студенттерін Римдегі семинарияда оқуға жіберуді сұраған. Римдегі Шотланд колледжі 1600 жылға дейін Климент VIII-ден негізін қалау туралы бұйрық алған жоқ, бірақ шотландтарға арналған арнайы өтініш осы бағыттағы ерте қызығушылықты көрсетеді. Крайтон Демпстердің атын қалай білгені, оның Парижден неге қуылғаны белгісіз, бірақ Томас төрт таңдалғанның бірі болды және Лувенге түспей, тікелей Римге сапарлады. Ол кардинал Альдобрадинидің сол жерде әскер жинап жатқанын айтады және оны Климент VIII деп атайды, мүмкін болашақ оқиғаларды күтіп. Демпстер "Италияның ең таңдаулы ақсүйектерімен" Рим семинариясында болғанын айтады, Шейн оны Дуайдағы Шотланд колледжіне жіберді, оны бірнеше жылдан кейін бітірді. Томас Демстердің есімі колледждің түлектер тізілімінде 1593 жылға қатысты 64-нөмірде тіркелген, оның атының жанында "etiam seminarii alumnus" деген қысқаша жазу бар. Колледж семинарияда оқитын да, дінге қатыспайтын да адамдарды қабылдағаны анық, ал бұл хабарлама Томас семинарияда оқығанын көрсетеді. Егер 1579 жылы туған болса, Томас 14 жаста болған. Ол онда болған уақытында поэзияда бірінші, философияда екінші орын алғанын айтты. Ол өзінің қабілетін көрсетті, сондықтан жасөспірім кезінде Дуай университетінде гуманитарлық ғылымдардан дәріс берді. Ұзақ болмағаннан кейін ол Парижге оралып, Канондық құқық докторы дәрежесін алды.

At the University of Paris Thomas became deathly ill with "the plague" and on recovering was sent by someone in charge of his destiny to the University of Louvain in the Southern Netherlands (now Belgium), to study under Justus Lipsius. Thomas himself gives that as a reason, but otherwise does not have a clear explanation for the change, stating only that Belgium was a "safe refuge". Instead he was diverted from this plan by William Crichton, Jesuit, then Superior of the Scots College, Douai, which is a good indication that forces unknown to young Thomas were at work in his life. He did not matriculate at Louvain. The University of Douai was founded by Philip II of Spain as part of his military build up against England and was at first identical to the English College there. This college was a refuge and rallying point for English Catholics fleeing the re establishment of Protestantism after the death of Mary I and the accession of Elizabeth I. Mary had won for herself the popular title "Bloody Mary" for her methods in attempting to reimpose Catholicism on England. Philip II, who had been married to Mary 1554–1558, used the seminarians from Douai openly as agents. They were often in England illegally to establish contacts and maintain a bridgehead, so to speak, for reconversion. The mastermind in the strategy to reconquer Great Britain for Catholicism and Spain was that of Philip II. He was supported in this effort by a long series of short term popes (some very short term), such as Innocent IX (1591), Gregory XIV (1590–1591), etc., who basically followed his strategy. Clement VIII (1592–1605), Cardinal Aldobrandini since 1585, changed the policy and stood against Philip, after his military defeat by the English. In the latter part of the 16th century, deeming that the reconversion structure needed strengthening, the popes established a number of Scots Colleges, typically through the Jesuits. One of these was the Scots College at Douai, founded by its first Superior, Father William Crighton (P. Gulielmus Creighton), who held the office 1581–1597, according to the records of the college. Apparently Crighton had been asked by "the pope": perhaps Pope Sixtus V (1585–1590) to provide Scottish students for seminary study at Rome. The Scots College at Rome did not receive its foundation bull from Clement VIII until 1600, but the request specifically for Scotsmen evidences an early interest in that direction. How Crighton got Dempster's name remains as unknown as why he was deported from Paris, but Thomas was one of four selected and did not enroll at Louvain, but journeyed straight to Rome. He mentions that Cardinal Aldobrandini was raising an army there and calls him also Clement VIII, perhaps in anticipation of later events. Dempster says that he was in a seminarium Romanum with "the choicest nobility of Italy", Cheyne sent him to the Scottish College, Douai, from which, after a few years, he graduated. The name of Thomas Demster appears as Item Number 64 in the Register of Alumni for the college, applying to the year 1593, with a very brief entry next to his name, "etiam seminarii alumnus." Apparently the college accepted both seminarians and seculars, and this notification identified Thomas as a seminarian. If the 1579 birthdate is true, Thomas would have been 14. Of his stay there he had little to say, only that he took first prize in poetry and second in philosophy. He showed such ability that, when still in his teens, he became lecturer on the Humanities at the University of Douai. After a short stay, he returned to Paris, to take his degree of doctor of Canon law.

Айдамалы профессор

Демпстердің дәрігерлік алғашқы лауазымы 17 жасында Наварр колледжінің регенті немесе толық профессоры болды. Көп ұзамай ол Парижден Тулузаға кетті, бірақ университет құқықтарын қатты қорғауынан туған қала билігінің қарсылығынан кейін ол да сол қаладан кетуге мәжбүр болды. Содан кейін ол Ним академиясында сөз өнерінен профессор болып сайланды. Жеңіліске ұшыраған үміткерлердің бірі мен оның қолдаушылары жасаған қастандық әрекетінен кейін сот ісі болды, ол ақырында жеңіске жетсе де, оны қаладан кетуге мәжбүр етті. Испанияда Маршал де Сен-Люктің ұлына ұстаздық етіп, қысқа уақыт қалды, бірақ тағы да бір дау-жанжал оның қызметін тоқтатты. Демпстер 1608 жылы әкесінің мүлігін иелену ниетімен Шотландияға оралды. Туыстарының көмегіне ие болмағандықтан және пресвитериан дін қызметкерлерімен қызу пікір таласына түскендіктен, 1609 жылы Парижге қайта оралды, онда жеті жыл бойы бірнеше колледждерде профессор болып жұмыс істеді. Ақырында, Бове колледжімен арадағы уақытша байланысы төбелеспен аяқталды, онда ол патшаның күзетшілерінің офицерлерін жеңіп, оны тағы да тұрғын жерін ауыстыруға мәжбүр етті. Осы оқиғаны замандасы Джан Витторио Росси латын тілінде баяндаған. Ол Демпстерді сипаттаудан бастайды, бұл сипаттама көп рет қайталанды: «Бірақ, мен қандай келісіммен, ең жұмсақ мінезді Музалар Томас Демпстерді, шотландтықты, соғыс пен дау-жанжалға жаратылған адамды қабылдады, ол күнді даусыз өткізбеді, бірақ ол семсермен немесе, егер семсері болмаса, ең болмағанда қолымен күресуге дайын болды». Оқиғада Демпстер дуэль үшін студенттің жалаңаш арқасын сабап, бірақ студент осы қорлықты көтере алмай, корольдің жеке күзетшілеріне жататын үш туысын шақырады. Демпстер басқа студенттерді қаруландырып, күзетшілерді қоршап алып, оларды шіркеу мұнарасына тізгіндейді. Осыдан кейін болған тергеуде «қатты дауыл» болды, соның салдарынан Томас Англияға кетіп қалды. Оқиғада Англияның «қауіпсіз пана» екені нақты айтылған, яғни католик соттары оны экстрадициялай алмайды немесе агенттер арқылы қорқыта алмайды. Оқиғада Англияда ол Сузанна Валерия атты әйелмен кездесетіні айтылады, ол «Венераның кеңшілігіне ие болған, сондықтан оны әйел ретінде алудан басқа ештеңе қажет емес еді». Бұл жерде оқиға бір мәселені қасақана немесе қателікпен жіберіп алады, бұл Томас кейіннен бір орында тұра алмауының себебін түсіндіруі мүмкін, тіпті ол танымал және сәтті ғалым болған кезде де. Розинус еңбегінің толық жинағының кіріспесін протестант корольі Джеймс I-ге (Король Джеймс Киелі кітаптың королі) арнауы, тіпті ол католик болғанымен, оны Англия сарайына шақыруға себеп болды; және 1615 жылы ол Лондонға барды. Онда Джеймс I оны корольдің тарихшысы етіп тағайындады.

Dempster's first position as a doctor was a regent, or full professor, of the Collège de Navarre, at age 17. He soon left Paris for Toulouse, which in turn he was forced to leave by the hostility of the city authorities, aroused by his violent assertion of university rights. He was than elected professor of eloquence at the academy of Nîmes. A murderous attack upon him by one of the defeated candidates and his supporters was followed by a libel case, which, though he ultimately won, forced him to leave the town. A short stay in Spain, as tutor to the son of Marshal de Saint Luc, was terminated by another quarrel; and Dempster returned to Scotland in 1608 with the intention of claiming his father's estates. Finding his relatives unsympathetic, and falling into heated controversy with the Presbyterian clergy, he returned to Paris in 1609, where he remained for seven years, becoming professor in several colleges. In the end, his temporary connection with the Collège de Beauvais was ended by a fight, in which he defeated officers of the king's guard, forcing him once again to change his place of residence. The story is told in Latin by Gian Vittorio Rossi, a contemporary. He begins with a characterisation of Dempster that has been much repeated: "But, I don't know by what pact, those most mild mannered sisters (the Muses) have embraced Thomas Dempster, a Scot, a man made for war and contention he allowed almost no day to go by empty of strife but that he should fight another by sword, or, if he had no sword, with fists " In the story, Dempster whips a student on the bare back for dueling, but the student, unable to bear the insult, brings in three relatives who happen to belong to the custodes corporis Regis, the king's own bodyguard. In response Dempster arms the other students, surrounds the guardsmen and puts them in chains in the bell tower. In the resulting inquiry, "such a storm arose" that Thomas departed for England. The story says distinctly that England was a "safe refuge", meaning between the lines that Catholic prosecutors could not extradite him or threaten him with agents. The story goes on to say that in England he met a woman (Susanna Valeria) "so abundant, so favored by Venus that nothing else would do but that he have her to wife." At this point the story skips over a small matter, intentionally or not, that might well explain Thomas' future apparent inability to settle in one place, even as a renowned and successful scholar. The dedication of his edition of Rosinus' Antiquitatum romanarum corpus absolutissimum to King James I, a Protestant (the king of the King James Bible), even though he, Dempster, was a Catholic, had won him an invitation to the English court; and in 1615 he went to London. There James I appointed him historiographer royal.

Жарияланымдар

Демпстер филология, сын, құқық, өмірбаян және тарих салаларында бірдей білімді болды. Ол латын тілінің шебері еді және сол кездегі академиялық дәстүрге сай, латын тілінде жазды. Оның еңбектері:

Розинустың *Antiquitatum Romanarum corpus absolutissimum* – «Римдік ескіліктердің ең толық жинағы» (Париж, 1613). Джеймс I-ге арналған. Осы еңбек патшаның назарына түсті. *Panegyricus Jacobo M. (Magnae) Britanniae Regi* – «Ұлыбритания королі Джеймске арналған мақтау» (Лондон, 1616).
*In Obitum Aldinae Catellae: lachrymae poeticae* – «Альдина иттің өліміне арналған поэзиялық көз жастар» (Париж, 1622) атты поэзиялық үлестері. Бенедетто Аккольтидің *De bello a Christianis contra barbaros* – «Барбарияға қарсы христиан соғысы» (1623) атты еңбегінің басылымы. *Historia ecclesiastica gentis Scotorum* – «Шотландия халқының шіркеу тарихы» (Болонья, 1627). Морер бұл еңбекті «Шотландия тарихы саласында жазылған ең сенімсіз еңбектердің бірі» деп санайды. 1911 жылғы «Британ энциклопедиясында» былай делінген: «Ол бұл еңбекте Бернард (Сапиенс), Алкуин, әулие Бонифаций және Иоанн Скот Эриугенаның барлығы шотландтық екенін дәлелдеуге тырысады, тіпті Бодицея да шотланд жазушысы болып шығады». Соңғы тарау оның өмірбаяны ретінде жоспарланған, оны Болоньядағы досы Маттео Пеллегрини оның өлімінен кейін аяқтады. Онда айтылған көптеген мәліметтер, мысалы, анасының 29 бала тудырғаны және оның өзі үштіктің бірі болғаны, шындыққа жатқызылмайды. Осы еңбектегі бұрынғы жұмыстарының жоғары сапасымен салыстырғандағы төмен сапасы түсініксіз күйде қалып отыр. Оның латын тіліндегі өлеңдерінің бір бөлігі *Delitiae poetarum Scotorum* (Амстердам, 1637) кітабының бірінші томында (306–354 беттерде) жарияланған.

"De Etruria Regali" кемесін құтқару

Демпстердің маңызды еңбегін ұмытылудан Томас Коук (1697–1759), кейін Лестер графы құтқарып қалды. 15 жасында ол Ұлы саяхатқа (Grand Tour) шығып, Этрурияда Ұлы герцог Козимо II-мен дос болып, оның арқасында Демпстердің қолжазбасының бар екенін білді. Ол оны сол кездегі иесі Антонио Мария Сальвиниден сатып алды. Бұл еңбек Коуктің өзінің қаржатымен жарық көрді, бірақ ол түпнұсқаға дәл келмеді. Флоренциялық Филиппо Буонарроти мәтінді өңдеп, сындық аппарат қосты. Герцог өз суретшілеріне Демпстердің иллюстрацияларын түрлі жинақтардағы артефактілерден алынған жаңа суреттермен толықтыруға рұқсат берді. Нәтижесінде, жұмыста 100-ге жуық мысқа басылған суреттер болды. Ол 1723–1724 жылдары Флоренцияда екі томдық, фолио пішімінде, «Thomae Dempsteri a Muresk Scoti Pandectarum in Pisano Lyceo Professoris Ordinarii de Etruria Regali libri septem, opus posthumum, in duas partes divisum, nunc primum editi curante Tho. Coke» деген толық атаумен жарық көрді. Коук 1725 жылы Лондоннан Козимо III-ге латын тілінде арнау жолдады, ол 1726 жылы қосылды. Пассери 1767 жылы фолиолық қосымша жариялады. Осы кітаптың жарық көргеніне академиялық Италияда этрусктарға қызығушылықтың алғашқы толқыны оянды.