Кіріспе

Анаэробты паразиттік протест. Entamoeba histolytica – анаэробты паразиттік амебозоан, Entamoeba туысына жатады. Көбінесе адамдар мен басқа да приматтарды жұқтырып, амебиазды қоздыратын E. histolytica әлем бойынша шамамен 35-50 миллион адамды жұқтырады деп есептеледі. Бұрын әлем халқының 10% жұқтырған деп есептелген, бірақ бұл көрсеткіштер кем дегенде 90% инфекцияның E. dispar екендігі анықталғанға дейінгі мәліметтерге қатысты. Иттер мен мысықтар сияқты сүтқоректілер уақытша жұғуға шалдығуы мүмкін, бірақ олардың жұқтыруға елеулі үлес қосатыны айтылмайды. Гистолиз сөзінің мағынасы – органикалық тіндердің ыдырауы және ерітілуі.

Беріліс

Активті (трофозоит) сатысы тек қожайында және жаңа, ерітілген нәжісте ғана кездеседі; кисталар қожайыннан тыс жерде, суда, топырақта және тағамдарда, әсіресе ылғалды жағдайда, тірі қалады. Жұқпаға шалдығу адам E. histolytica жұқтырған адамның нәжісіне тиген нәрсені аузына салса, E. histolytica-мен ластанған суды немесе тамақты жұтса, немесе ластанған беттерден немесе саусақтардан жиналған E. histolytica цисталарын (жұмыртқаларын) жұтса мүмкін. Цисталар ыстықтан және қатудан тез жойылады; олар қожайыннан тыс жерде бірнеше ай ғана сақталады. Цисталар жұтқан кезде, олар ас қорыту жолында экцистация (трофозоит сатысын шығару) арқылы жұқпа тудырады. E. histolytica-ның патогендік қасиеттері алғаш рет Федор А. Лёш 1875 жылы сипаттаған. Симптомдарына күшті дизентерия, қанды іш сүрту, салмақ жоғалту, әлсіздік, іш ауруы және амебома жатады. Амеба ішек қабырғасын тесіп өтіп, жаралар мен ішек симптомдарын тудыруы мүмкін, сондай-ақ ол қан ағынына немесе перитонеаль қуысына тарауы мүмкін. Одан ол адам ағзасының маңызды мүшелеріне, әдетте бауырға, кейде өкпеге, миға және көкбауырға жетеді. Бұл тіндерге таралудың жиі кездесетін салдары – бауыр абсцесі, емделмесе, ол өлімге алып келуі мүмкін.

Тәуекел факторлары

Нашар санитарлық жағдайлар E. histolytica амебиазымен зарадану қаупін арттыратыны белгілі. АҚШ-та Калифорния және Техас штаттарында (мұның себебі осы штаттардың Мексика сияқты E. histolytica эндемикалық аймақтарына жақын орналасуы болуы мүмкін), Латын Америкасының және Азияның кейбір аймақтарында амебиазға байланысты өлім-жітім көрсеткіші айтарлықтай жоғары. E. histolytica сонымен қатар, әсіресе еркектер арасындағы гомосексуалдық қатынастарда, эндемикалық емес аймақтарда індеттер тудыратын, жыныстық жолмен берілетін патоген ретінде танылады. Осыған байланысты, қауіпті жыныстық мінез-құлық та инфекцияның мүмкін көзі болып табылады. Себеп-салдарлық байланыс нақты болмаса да, зерттеулер адамның иммуножеткіліксіздік вирусымен (АИВ) зарасқан жағдайда E. histolytica жұқтыру ықтималдығының артатынын көрсетеді.

Геном

E. histolytica геномы 2005 жылы тізбектелді, құрастырылды және автоматты түрде түсіндірілді. 2010 жылы геном қайта құрастырылып, қайта түсіндірілді. 20 миллион негіз жұптарынан тұратын геномдық құрастырмада 8,160 болжамды ген бар; белгілі және жаңа транспозицияланатын элементтер картаға түсіріліп, сипатталды, функционалдық мағыналары қайта қаралып, жаңартылды, сондай-ақ метаболикалық жолдар, Гендік онтологияға жатқызылуы, тасымалдаушылардың тексеруі және гендік топтарды құру сияқты қосымша ақпарат қосылды. E. histolytica-дағы транспозицияланатын элементтердің басты тобы – LTR емес ретротранспозондар. Олар EhLINE және EhSINE (EhLINE1,2,3 және EhSINE1,2,3) деп аталатын үш отбасыға бөлінген. EhLINE1 эндонуклеаза (EN) ақуызын кодтайды (реверс транскриптаза және нуклеотид байланыстыратын ORF1-мен қатар), ол бактериялық шектеу эндонуклеазасына ұқсас. Бұл бактериялық ақуызға ұқсастық осы протозойлық паразиттегі көлденең гендік трансфер арқылы транспозицияланатын элементтердің прокариоттардан алынғанын көрсетеді. E. histolytica геномында опистоконттарға тән ерекшеліктері бар snoRNA-лар табылды. E. histolytica U3 snoRNA (Eh U3 snoRNA) Homo sapiens U3 snoRNA-ға ұқсас тізбек және құрылымдық ерекшеліктерді көрсетті.

Патогендік әсерлесу

E. histolytica кейбір адам вирустарының вируленттілігін реттеуге қабілді және өзі де өз вирустарын тасымалдайды. Мысалы, қабылданған иммуножеткіліксіздік синдромы (ҚИЖС) E. histolytica зақымдануын және патогенділігін күшейтеді. E. histolytica вирустарын зерттеуге қатысты зерттеулердің өрбуі Diamond және авторлар тобы жариялаған 1972-1979 жылдар аралығындағы мақалалар сериясынан бастау алады. 1972 жылы олар E. histolytica ішіндегі екі бөлек полиэдрлі және жіп тәрізді вирустық штаммдар клеткалық лизиске себеп болатынын болжады. Ең жаңа байқаулардың бірі – екі түрлі вирустық штаммның бар екендігі және амебаның бір түрінде (HB 301 штаммы) полиэдрлі штамм ешқандай зиянды әсер көрсетпесе, екіншісінде (HK 9 штаммы) клеткалық лизиске алып келгені болды. Матерн және авторлар бұл протозой вирустары бактериофагтар сияқты қызмет ете алатынын зерттеуге тырысқанмен, вирустармен жұқтырылғанда Entamoeba histolytica вируленттілігінде маңызды өзгерістерді анықтамады.

Иммунопатогенез

E. histolytica тінді бұзуға себеп болады, ол клиникалық ауруға алып келеді. E. histolytica тіндің зақымдануын үш негізгі арқасында тудырады: тікелей жасушаның өлімі, қабыну және паразиттердің енуі. Трофозоиттар терминальды ішек аймағынан шыққаннан кейін, олар үлкен ішекті қоныстандырады, шырыш қабатының бетінде қалып, бактериялармен және тағам қалдықтарымен қоректенеді. Кейде, себепсіз тітіркендіргіштерге жауап ретінде, трофозоиттар шырыш қабаты арқылы жылжып, эпителий жасушаларының қабатымен жанасып, патологиялық процесті бастайды. E. histolytica-ның эпителий жасушаларының бетіндегі галактоза және N-ацетилгалактозамин қанттарымен байланысатын лектині бар. Паразитте тесік жасайтын ақуыздар, липазалар және цистеин протеазалары сияқты бірнеше ферменттер бар, олар әдетте тағамдағы бактерияларды қорыту үшін қолданылады, бірақ трофозоит олармен жанасқанда және лектин арқылы байланысқанда жасушалық некроз бен апоптозды тудырып, эпителий жасушаларының лизисін тудыруы мүмкін. Бөлінетін ферменттер ішек қабырғасына және қан тамырларына, кейде бауыр мен басқа да органдарға енуге мүмкіндік береді. Трофозоиттар бұл өлген жасушаларды қоректендіреді. Эпителий жасушаларының қабатына келген зақым адамның иммундық жасушаларын тартады, ал олар өз кезегінде трофозоиттармен лизистеледі, ол иммундық жасушаның литикалық ферменттерін қоршаған тіндерге бөліп шығарады, бұл тізбекті реакцияны тудырып, тіндердің жойылуына әкеледі. Бұл бұзылу тіндерде "жара" түрінде көрінеді, көлденең қимада әдетте құты пішіндес сипатталады. Бұл тіндердің зақымдануы қан тамырларына да әсер етуі мүмкін, бұл қанды диареяға, амебалық дизентерияға алып келеді. Кейде трофозоиттар қан ағынына еніп, портальдық жүйе арқылы бауырға жеткізіледі. Бауырда да ұқсас патологиялық тізбек пайда болады, ол амебалық бауыр абсцестеріне әкеледі. Трофозоиттар басқа органдарға да жетеді, кейде қан ағыны арқылы, кейде бауыр абсцесінің жарылуы немесе фистула арқылы. Сол сияқты, трофозоиттар миға жеткенде, амебалық ми абсцесін тудыруы мүмкін.

Диагностика

Диагноз жаңа немесе тиісті түрде сақталған фекальдық үлгілерде, проктоскопия арқылы алынған аспираттардың немесе сыпырмалардың, абсцестердің немесе басқа тіндердің үлгілерінен алынған аспираттардың микроскоптық тексеруі арқылы трофозоиттар немесе кисталардың болуымен расталады. Қан талдауы да қолжетімді, бірақ ол денсаулық сақтау маманы инфекцияның ішектен басқа органға, мысалы бауырға тараған деп санаған жағдайда ғана ұсынылады. Дегенмен, бұл қан талдауы ағымдағы ауруды анықтауға көмектеспеуі мүмкін, себебі пациент бұрын амебиазға шалдыққан болса, тіпті қазіргі уақытта жұқпалы болмаса да нәтиже оң болуы мүмкін. Диагностика үшін нәжіс антигенін анықтау және ПТР (ПЦР) қолжетімді, олар микроскопиядан гөрі сезімтал және нақтырақ. Әйтпесе, емдеудің басқа нұсқалары төменде келтірілген.

Ішек инфекциясы

Әдетте нитроимидазол туындылары (мысалы, метронидазол) қолданылады, себебі олар амебаның трофозоит түріне қарсы жоғары тиімді. Олар амеба кисталарына тиімділігі төмен болғандықтан, көбінесе бұл емнен кейін ішек қуысындағы паразиттерге әсер ететін препарат (мысалы, паромомицин немесе дилоксанид фуроаты) тағайындалады.

Симптомдары жоқ адамдар

Симптомдары жоқ адамдарда (симптомсыз тасымалдаушылар деп те аталады), эндемиялық емес аймақтарда пармомицинмен емдеу керек; басқа емдеулерге дилоксанид фуроаты және йодохинол жатады. Иодохинол мен йодохлоргидроксихинді қолдануда мәселелер болғандықтан, оларды қолдану ұсынылмайды. Дилоксанид фуроатын симптомдары жеңіл және тек циста тасымалдап жүрген адамдар да қолдана алады. Туыс және түрі Entamoeba histolytica. Этиологиялық факторы: Амебиаз; амебалық дизентерия; ішек сыртындағы амебиаз, көбінесе амебалық бауыр абсцесі; "аншоус соусы"; амеба кутис; амебалық өкпе абсцесі ("бауыр түсті сілекей"). Жұқпалы кезеңі: 2-4 ядросы бар тетрануклеустті циста. Нақты иесі: Адам. Кіру қақпасы: Ауыз. Жұғу жолы: Ластанған тағам немесе су арқылы жетілген цистаны жұтыну. Мекендеу орыны: Ішек және сүрегіш. Патогендік кезеңі: Трофозоит. Қозғалыс аппараты: Псевдоподия ("жалған аяқ"). Қозғалысы: Белсенді, прогрессивті және бағытталған. Ядросы: "Сақина және нүкте" пішіні: шеткі хроматин және орталық кариосома. Көбейтілу жолы: Бинарлық бөліну. Патогенезі: Литикалық некроз (асқазан-ішек жолының (АІЖ) тіндерінде "құмыра тәрізді" тесіктерге ұқсайды). Энцистменттің түрі: Қорғаныш және көбейткіш. Лабораториялық диагностика: Ең көп қолданылатыны - тікелей фекальды жағынды (ТФЖ) және бояу (бірақ түр деңгейінде анықтауға мүмкіндік бермейді); ферменттік иммундық талдау (ФИТ); жанама гемагглютинация (ЖГ); антигенді анықтау – моноклоналды антидене; түрді анықтау үшін ПТР. Кейде тек фиксаторды (формалин) қолдану ғана цисталарды анықтауда тиімді. Мәдениет: Нәжіс үлгілерінен – Робинсон ортасы, Джонс ортасы. Емдеу: Инвазивті трофозоидтар үшін метронидазол ПЛЮС, ішекте қалғандары үшін люменді амебицид. Пармомицин (Humatin) – таңдаулы люменді препарат, себебі дилоксанид фуроаты (Фурамид) АҚШ немесе Канадада коммерциялық түрде қол жетімді емес (оларды тек Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтарынан алуға болады). Тиімділікті тікелей салыстыру пармомициннің жазылу көрсеткіші жоғары екенін көрсетті. Пармомицин (Humatin) ішек қабынуы бар науқастарда сақтықпен қолданылуы керек, өйткені ол нефротоксикалық және ототоксикалық. Ішек жолының зақымдалған қабырғасы арқылы сіңуі есту қабілетінің жоғалуына және бүйрек зақымдануына әкелуі мүмкін. Ұсынылған доза: метронидазол 750 мг күніне үш рет 5-10 күн бойы, содан кейін пармомицин 30 мг/кг/күн күніне 3 тең бөлісте 5-10 күн бойы немесе дилоксанид фуроаты 500 мг күніне 3 рет 10 күн бойы, люменді амебаларды жою және рецидивтің алдын алу үшін. Трофозоит кезеңі: Патогномоникалық/диагностикалық белгі: Жұтылған эритроциттер; ерекше ядро. Циста кезеңі: Хроматоидты дене; "сигар" пішіндес денелер (кристаллды рибосомалардан тұрады). Ядролар саны: ерте кезеңде 1, жетілгенде 4. Патогномоникалық/диагностикалық белгі: "сақиналы нүкте" ядросы және хроматоидты денелер.

Мейоз

Жыныстық көбейтуге қабілетті эукариоттарда гомологтық рекомбинация (ГР) көбінесе мейоз кезінде жүзеге асады. Мейозға тән рекомбиназа, Dmc1, тиімді мейоздық ГР үшін қажет, және Dmc1 E. histolytica-да экспрессияланады. E. histolytica-дан тазартылған Dmc1 пресинаптикалық жіпшелер құрайды және кем дегенде бірнеше мың базалық жұптар бойынша АТФ-ге тәуелді гомологты ДНК жұптасуын және ДНК тізбектерін алмастыруды катализдейді. Стресстік өсу жағдайларында (серум аштығы) ГР-ға әсер етуі, ГР-мен байланысты гендердің экспрессиясының артуымен бірге күшейеді. Сондай-ақ, ультракүлгін сәулелену E. histolytica трофозоиттерінде ДНК зақымдануын тудырады және рекомбинациялық ДНК жөндеу жолын белсендіреді. Атап айтқанда, Rad51 протеинінің (рекомбиназа) экспрессиясы ультракүлгін сәулеленген кезде шамамен 15 есеге артады.