Кіріспе

Соғыс балғасы (француз тілінде martel de fer, "темір балға") – жаяу әскер мен атты әскердің екеуі де қолданған қару. Бұл өте көне қару, және оны үнемі пайдаланғандықтан, б.з.д. II ғасырындағы еврей көтерілісшісі Иуда Маккавей мен Францияның билеушілерінің бірі Шарль Мартель осы қарудың атын алған. XV және XVI ғасырларда соғыс балғасы әсем әрі сәндік безендірілген қаруға айналды. Соғыс балғасы соңғы орта ғасырларда кең таралған қару болды. Зәрлі қарулар соншалықты мықты болғандықтан, қылыштар мен балталар оларды тесіп өте алмай, кері секіріп қалатын болғандықтан, соғыс балғасы шайқаста қажеттілікке айналды. Соғыс балғасы зәрлі қаруды тесудің қажеті болмай, ауыр соққы арқылы жауға айтарлықтай зиян келтіре алатын.

Дизайн

Соғыс балғасы тұтқа мен бастан тұрады. Тұтқасының ұзындығы әртүрлі болуы мүмкін, ең ұзыны шапқының ұзындығымен шамамен тең (бес-алты фут немесе 1,5 - 1,8 метр), ал ең қысқасы – алқаның ұзындығындай (екі-үш фут немесе 60 - 90 сантиметр). Ұзын соғыс балғалары жаяу әскер үшін, ал қысқалары ат үстінде қолданылған. Соғыс балғалары, әсіресе, сапталғанда, кейде олардың соққысы тік арқылы өткізіліп, миға сотқы тудыруы мүмкін. Кейінірек жасалған соғыс балғаларының бір жағында көбінесе тіке бар еді, бұл оларды әмбебап қару еткен. Тікесі қарсыластың қаруын, тізгінін немесе қалқанын ұстау үшін қолданылатын. Егер қарсылас атқа мінген болса, қаруды аттың аяқтарына бағыттап, оны құлатып, содан соң оңай шабуылдауға болады. Соғыс балғасының дөңгелек жағы әдетте алдымен жауды құлату және есінен шығару үшін пайдаланылатын, ал қарсылас жерге құлағаннан кейін балғаны бұрып, тіке жағымен соққы беруге болады, ол қарудан тесік жасап, соңғы соққыны беруге мүмкіндік береді. Соғыс балғасының күшті соққысы (әсіресе тікесімен) бір шаршы миллиметрге бірнеше жүз килограммдық күш түсіруі мүмкін – бұл мылтық оғының соққы күшімен тең.

Мауль

Маул – ағаш, қорғасын, темір немесе болаттан жасалған, ұзын сапты, ауыр басы бар балға. Ол сыртқы түрі мен қызметі жағынан қазіргі заманғы балғаға ұқсас, кейде сабының алдыңғы бөлігінде найза тәрізді ұшы бар болып бейнеленеді. Маулды қару ретінде қолдану 14 ғасырдың соңына дейін соққанға ұқсайды. 1382 жылғы Гаррель кезінде Париждің көтерілісшілері қалалық қару-жарақ қоймасынан 3000 маулды тартып алды, осыдан олар Маилотендер деп аталды. Содан кейін сол жылы Фруассар Рузебеке шайқасында француз әскерлерінің маул қолданғанын жазды, бұл олардың тек төменгі таптардың қаруы емес екенін көрсетті. Маулды ерекше түрде 15 және 16 ғасырлардағы садақшылар қолданды. Аженкур шайқасында ағылшын садақшылары қорғасын маулдарды қолданғаны туралы мәліметтер бар, бастапқыда олар қазықтарды қағу үшін пайдаланылған, бірақ кейіннен импровизацияланған қару ретінде қолданылды. Ғасыр бойы басқа да жазбалар (мысалы, 1472 жылғы Карл Батылдың жарлығында) олардың қолданылуын жалғастырғанын көрсетеді. Олар Тюдор садақшыларының қаруы ретінде 1562 жылға дейін тіркелген.

Тарих

Толыққанды соғыс балғалары 14 ғасырдың ортасында Еуропа майдандарында пластиналық броняның кең таралуы мен тиімділігінің артуына тікелей жауап ретінде пайда болды. 1395 жылы француз жаяу әскері "пикуаз" деп аталатын, ұшқыш ұштары, бүйірлік жиектері және қарапайым тікұшағы бар күрделі соғыс балғаларын қолданды. Бұл бастапқыда бір қолмен ұсталатын соғыс балғалары кейіннен екі қолмен ұсталатын тірек балғаларына айналып, Еуропа майдандарында ғана емес, сонымен қатар дуэльдерде, әсіресе турнирлерде немесе сот орындарында броня киген жауынгерлерге қатысты айтыстарда кеңінен таралды. Дуэльдерде тірек балғасы көбінесе тірек балғасының бір түрі ретінде қарастырылды және фехтование нұсқаулықтарында оны әдетте "балғалар" деп атады (неміс тілінде: (Mord)Axt, итальян тілінде: (Azza)). Дуэльге арналған тірек балғалары көбінесе алдыңғы қолды қорғау үшін дөңгелек пішіндес қорғанышқа және артқы жағындағы әмбебаптық үшін тікұшаққа ие болды. Кейбір түрлерінде жаудың қаруын және аяқ-қолын байлауды жеңілдету үшін артқы жағында қосымша ілгектер де болды. Ертедегі тірек балғаларының беті тегіс болса, 15 ғасырда балғаның басын үш немесе төрт ромб пішіндес ұштарға бөлу тенденциясы пайда болды. Австриялық әскери офицер және қару-жарақ сарапшысы Венделин Богеймнің сөзіне сәйкес, бұл өзгерістер негізінен функционалды жақсартуларға қарағанда эстетикалық мәнге бағытталған. Кейде балғаның бетінде иесінің монограммасы бейнеленген, бұл соғыс алаңындағы құрбандарды анықтауға мүмкіндік берді. 15 ғасырдан бастап қысқа соғыс балғалары атты әскердің қаруы ретінде қолданыла бастады. Бастапқыда қарапайым тегіне байланысты ақсүйектер тарапынан қабылданбаған, бірақ пайдалылығы оларды қабылдауға мәжбүр етті. Бұл көзқарас кейіннен өзгерді, атты әскер командирлері, "ротмейстерлер" (lit. жинаушы) деп белгілі, соғыс балғаларын қару ретінде де, шеннің символы ретінде де алып жүрді. Бұл балғалар "ротмейстер балғалары" немесе "жинаушы балғалары" деп аталды. Ландскнехт әскерлерінде де ұқсас мағына болды, онда балғалар Орталық Еуропаның шығыс бөлігіндегі төменгі дворяндар арасында мәртебе белгісіне айналды (Польша, Литва/Венгрия), сабырдан кейін екінші орында тұрды. Польшалық аристократ Анджей Китовичтің айтуынша, ақсүйек адам үйінен семсері мен соғыс балғасын, сондай-ақ таяқша ретінде де қолданылатын соқтығышсыз қалмайтын. Орталық Еуропалық балғаларды үш түрге бөлуге болады: Чекан, жалпақ төртбұрышты немесе алтыбұрышты беті және артқы жағында сақалды балтаның жүзі бар соғыс балғасы; Надяк, жалпақ төртбұрышты немесе алтыбұрышты беті және артқы жағында тікұшағы бар классикалық соғыс балғасы; және Огбур, Надякқа ұқсас, бірақ артқы жағында S пішіндес немесе тік қисық тікұшағы бар. Бұл түрлердің барлығы қатты ағаштан жасалған, көбінесе сокеттен ұзартылған және тікұшағы жоқ таяқшаларымен ерекшеленді. Соғыс балғасы Еуропаның көп бөлігінде сұраныстан қалып қойса да, Польша мен Венгрияда ол 18 ғасырдың бірінші жартысына дейін танымал болды.