Кіріспе

Ұлы Ескендірдің соғыстары (грекше: Πόλεμοι του Μεγάλου Αλεξάνδρου) – б.з.б. 336 жылдан б.з.б. 323 жылға дейін Македонияның Александр III жүргізген жаулаулар сериясы. Олар Персияның Дарий III билігінде болған Ахеменид империясына қарсы шайқастармен басталды. Александр Ахеменид Персиясына қарсы жеңістер тізбегінен кейін Грекиядан Оңтүстік Азиядағы Панджаб аймағына дейін созылған жергілікті әмірлер мен сардарларға қарсы жорықтар ұйымдастырды. Ол қайтыс болған кезде Грекияның көп бөлігі мен жаулап алынған Ахеменид империясымен (оның ішінде парсы Мысырының көп бөлігімен) биледі, бірақ бастапқы жоспары бойынша Үндістан субконтинентін толығымен басып алуға қол жеткізбеді. Әскери жетістіктеріне қарамастан, Александр Ахеменид империясының билігіне тұрақты балама ұсынбады, ал оның мерзімінен бұрынғы өлімі оның жаулап алған кең аумақтарында азаматтық соғыстардың тізбегін тудырды, бұл соғыстар Диадохи соғыстары деп белгілі. Александр әкесі, Македониялық Филипп II-нің қазасынан кейін ежелгі Македонияның патшалығын мұраға алды. Тақта отырған екі онжылдық ішінде Филипп II материктік Грекияның полистерін (грек қала-мемлекеттерін) (македониялық гегемониямен) Коринф лигасы аясында біріктірді. Александр оңтүстік грек қалаларындағы көтерілісті басып, Македонияның билігін нығайтты, сондай-ақ солтүстік қалаларына қарсы қысқа, бірақ қанды шабуыл ұйымдастырды. Одан кейін ол Ахеменид империясын жаулап алу жоспарын іске асыру үшін шығысқа бет бұрды. Оның Грекиядан бастап Анатолия, Сирия, Финикия, Мысыр, Месопотамия, Парсы, Ауғанстан және Үндістан арқылы жасаған жаулаулары өтті. Ол өзінің Македония империясының шекарасын қазіргі Пәкістанның Таксила қаласына дейін кеңейтті. Өліміне дейін Александр Македонияның әскери және саудалық экспансиясын Арабия түбегіне бағыттап, содан кейін әскерлерін Карфагенге, Римге және Иберия түбегіне батысқа жылжытуды жоспарлаған. Алайда, Диадохи (оның саяси қарсыластары) оның қайтысынан кейін бұл жоспарлардан бас тартты; оның орнына, Александрдың өлімінен кейінгі бірнеше жыл ішінде Диадохи бір-біріне қарсы әскери науқандар сериясын бастады және Македония империясының аумақтарын бөлісіп алды, бұл осы кезеңде 40 жылға созылған соғысқа әкеп соқты.

Өмірбаян

336 жылы Филипп ІІ-ні оның қауіпсіздік қызметінің капитаны Паузания өлтірді. Филипптің ұлы және бұрынғы мұрагер Александр Македония ақсүйектері мен әскері тарапынан патша деп жарияланды. Ол сондай-ақ әкесінен кейін Ахменидтер империясына қарсы күресу үшін Македонияның гегемониясымен құрылған грек мемлекеттерінің конфедерациясы – Коринф лигасының басшысы болды. Филипптің қазасы туралы жаңалық көптеген мемлекеттерді көтеріліске итерді, оның ішінде Фива, Афина, Фессалия және сонымен қатар Македонияның солтүстігіндегі фракия тайпалары. Александр көтеріліс туралы хабарды естігенде дереу шара қолданды. Оның кеңесшілері дипломатия қолдануды ұсынса да, Александр кеңеске құлақ аспай, 3000 сарбаздық македониялық атты әскерін жинады. Бірге олар Тессалияға (Македонияның оңтүстік көршісі) оңтүстікке қарай аттанды. Ол тессалиялық әскердің Олимп тауы мен Осса тауы арасындағы жолды тосқанын көргенде, әскеріне Осса тауынан өтуге бұйрық берді. Тессалиялықтар оянғанда, өздерінің артында Александрды тапты. Тессалиялықтар тез жеңіліп, олардың атты әскері Александрдың әскеріне қосылды. Содан кейін ол Пелопоннеске қарай оңтүстікке беттеді. Александр Термопилаға тоқтады, онда ол Коринтке қарай сапар шегуден бұрын Киелі Лиганың басшысы ретінде мойындалды. Афина бейбітшілік сұрады және Александр елшіні қабылдап, көтеріліске қатысқандарды кешірді. Коринфте оған парсыларға қарсы грек күштерінің «гегемоны» деген лақап берілді. Коринфте жүргенде ол солтүстікте фракиялықтардың көтерілісі туралы хабарды естіді.

Балқандағы жорық

Азияға өтуге бұрын Александр солтүстік шекарасын қорғауды қалады және б.з.д. 335 жылдың көктемінде ол иллирийлер мен трибаллдар бастаған көтеріліспен күресу үшін Фракияға жорық жасады. Хаймус тауында македониялық әскер биіктікте орналасқан фракиялық гарнизонға шабуыл жасап, жеңіске жетті. Содан кейін трибаллдар македониялықтарға арттан шабуыл жасады, бірақ олар өз кезегінде талқандалды. Александр Дунайға қарай ілгерілеп, қарсы жағалауда гет тайпасын кездестірді. Гет әскері алғашқы атты шайқастан кейін шегініп, қаласын македониялық әскерге қалдырды. Одан кейін Александрға Іллирия патшасы Клейт және Таулант патшасы Глаукийдің македониялық билікке қарсы ашық көтеріліс жасағаны туралы хабар жетті. Александр оларды бірінен соң бірін жеңіп, Клейт пен Глаукийді әскерлерімен бірге қашуға мәжбүр етті, осылайша солтүстік шекарасын қамтамасыз етті. Ол солтүстікте жеңіспен жорық жүргізіп жатқанда, тебандықтар мен афиналықтар қайтадан көтеріліс көтерді. Александр дереу ден қойды, бірақ басқа қалалар күдікпен қараса, Фива ең қатал қарсылық көрсетуге шешім қабылдады. Дегенмен, бұл қарсылық бекер болды, өйткені қала қан төгіліспен жермен теңеліп, оның аумағы басқа боэотиялық қалалар арасында бөлісті. Фиваның құлауы Афинаны бағынуға мәжбүр етті, соның нәтижесінде Грекияның барлығы, кем дегенде сырттай, Александрмен бейбіт қарым-қатынаста болды.

Кіші Азия

334 жылы Александр Геллеспонт арқылы Азияға өтті. Македония әскерінің барлығын тасымалдау үшін жүзден астам трирема (үш қатарлы кемелер) қажет болды, бірақ парсылар бұл қимылға мән бермеді. Осы алғашқы айларда Дарий Александрды жеңіл санады және оның қимылдарына күшті қарсылық көрсетпеді. Персиямен одақтас грек жалдамалы әскері Мемнон Родос аймағынан жерді күйдіру стратегиясын ұсынды. Ол парсылардың Александрдың алдындағы жерді жойып, осылайша оның әскерін аштыққа ұшыратып, кері қайтуға мәжбүр етеді деп ойлады. Анатолиядағы сатраптар бұл кеңеске келіспеді, өйткені өздерінің жерін қорғауды парыз деп есептеді. Соңында, Александр парсы территориясына тереңірек енген кезде, Дарий Анатолияның бес провинциясының сатраптарына әскери күштерін біріктіріп, Александрға қарсы тұруға бұйрық берді. Бұл әскерге Мемнон жетекшілік етті, ал толық билік бес сатрапқа бөлінді.

Граникус өзеніндегі шайқас

334 жылғы мамыр айында Граник өзенінің шайқасы Солтүстік-Батыс Кіші Азияда (қазіргі Түркия), Троя қаласының жанында болды. Геллеспонтты кесіп өткеннен кейін, Александр Фригия сатрапиясының астанасына қарай жылжыды. Персия империясының түрлі сатраптары өз күштерін Зелеа қаласында жинап, Граник өзенінің жағасында шайқасқа шықты. Александр көптеген шайқастарын өзен жағалауында өткізді. Осылайша, ол перстердің сандық артықшылығын азайта алды. Сонымен қатар, қауіпті персиялық күймелері тар, лайлы өзен жағасында тиімсіз болды. Арриан, Диодор және Плутарх бұл шайқасты айтады, Арриан ең толық мәліметтерді келтіреді. Персиялықтар өз ат әскерін жаяу әскерінің алдына орналастырып, өзеннің оң (шығыс) жағасында сап түзеді. Македониялық құраманың ортасында ауыр фаланг, оң жақта Александр басқарған македониялық ат әскері, сол жақта Парменион басқарған одақтас тессалиялық ат әскері тұрды. Персиялықтар басты шабуыл Александрдың позициясынан күтіп, өздерінің орталық бөлімінен сол қанатқа күштерді ауыстырды. Александрдың қолбасшысының орынбасары Парменион өзенді жоғарырақ кесіп, ертеңгі таңда шабуыл жасауды ұсынды, бірақ Александр дереу шабуылға көшті. Ол шағын ат әскері және жеңіл жаяу әскер тобын македониялық оң қанаттан шабуылға жіберіп, персиялықтарды жағадан өзенге қарай тартып әкелді. Персиялық қатардың бұзылғанын көрген Александр өз серіктерін атпен оңға бұрып, персиялықтарды қоршап алып, жаяу әскерінің өзеннен өтуіне уақыт берді.

Александр Кіші Азиядағы қолдауды нығайтады

Соғыстан кейін Александр өлген гректер мен парсыларды жерледі, ал тұтқынға алынған грек жалдамалыларын Грекияға қайтарды. Ол оларды шахталарда жұмыс істеуге жіберді, бұл гректерге ескерту болды: парсылар үшін күреске бел алғандардың тағдыры осы. Ол олжаның бір бөлігін Грекияға, соның ішінде үш жүз паноплиді (толық парсы қару-жарағын) Афинаға Парфенонға арнауға жіберді. Онда: «Филиптің ұлы Александр және гректер, лакедемондықтар (спарталықтар) есептелмейді, Азияда тұратын шалақайлардан алынған олжа» деп жазылған еді. Александрдың өзі болмаған кезде Македонияны басқаруға берген Антипатрға бүлік шығаруға жол бермеу үшін, өзі қалаған жерде диктаторлар мен тирандарды орнатуға рұқсат берілді. Алайда ол Персияның терең жерлеріне кіргенде, қиындықтар күшейе түсетін сияқты еді. Көптеген қалалар ұрпақтан ұрпаққа қатал тирандардың қол астында болғандықтан, ол парсы қалаларында Грекияда істегенінің керісінше іс-әрекеттер жасады. Өзін азат етуші ретінде көрсету үшін, ол халықты босатып, өздері билеуге рұқсат берді. Персияға қарай жорығын жалғастыра келе, Граник шайқасындағы жеңісі ешкімге де ұмытылмағанын көрді. Қалалар бірінен соң бірі оған бағынды. Сардистің сатрапы және оның гарнизоны көптеген сатраптардың арасында ең бірінші болып капитуляциялады. Осы сатраптар бас тартқан кезде Александр олардың орнына жаңаларын тағайындады және биліктің шоғырлануын ешкімге де сенбеді деп мәлімдеді. Бұл жүйеде ешқандай өзгеріс болған жоқ деп көрінді. Алайда Александр сатрапиялардан алым-салық және салық жинау үшін тәуелсіз кеңестер құрды, бұл үкіметтің тиімділігін арттырды. Бірақ шын мәнісінде, ол сатрапиялардың азаматтық және қаржылық функцияларын бөліп, осы үкіметтер техникалық түрде оған тәуелсіз болғанымен, шын мәнінде тәуелді екенін қамтамасыз етті. Әйтпесе, ол осы қалалардың тұрғындарына бұрынғыдай өмір сүруге рұқсат берді және оларға грек салтын таңуға тырыспады. Сонымен қатар Кіші Азиядағы басқа грек қалаларының елшілері Александрға келіп, егер ол олардың «демократиялық» үкіметтерін сақтап қалуға рұқсат берсе, оған бағынуға дайын екендерін ұсынды. Александр олардың тілегін қабылдап, оларға Парсыға салық төлеуден бас тартуға рұқсат берді, бірақ олар Коринф лигасына қосылса ғана. Осылайша олар Александрға қаржылық көмек көрсетуге уәде берді.

Галикарнасс қоршауы

Галикарнасс қоршауы б.з.д. 334 жылы басталды. Әскери-теңіз күші әлсіз болған Александрға парсы флоты үнемі қауіп төндіріп тұрды. Парсы флоты оған үнемі шайқасқа түсуге тырысты, бірақ Александр одан бас тартты. Соңында парсы флоты жаңа қорғаныс орнату үшін Галикарнасске бет алды. Кария патшасы Ада, бұрынғы Галикарнасс патшасы, өзінің тағын басып алған бауырынан қуылған еді. Ол қайтыс болған кезде Дарий Оронтобатты Кария сатрапы етіп тағайындады, оның құрамына Галикарнасс та кірді. 334 жылы Александр келген кезде Алинда бекінісінде болған Ада оған бекіністі тапсырды. Александр мен Ада арасында эмоционалды байланыс пайда болған сияқты. Ол оны «ана» деп атады, өйткені ол анасы Олимпиадан гөрі онымен жақсы қарым-қатынаста болды, ал Олимпиа мегаломаниялық, жыланға табынушы еді. Оның қолдауы үшін Ада Александрға сыйлықтар берді, тіпті Кіші Азияның ең жақсы аспаздарын жіберді, өйткені Александрдың тәттіге құмар екенін білді. Бұрын Александр өзінің биологиялық әкесі Филипті «дегенмен» әкесі деп атаған, ал Амон Зевс құдайын нақты әкесі деп санағанды жөн көрді. Осылайша ол екі биологиялық ата-анасынан да өзін арылтуға қол жеткізді. Оронтобат пен Родостың Мемноны Галикарнасста бекініп қалды. Александр қала ішіндегі наразылармен кездесу үшін тыңшыларын жіберді, олар қақпаларды ашып, Александрдың кіруіне рұқсат беретіндей уәде берген. Бірақ тыңшылары келгенде, наразылардың ізі де болмады. Ұсақ шайқас болды, және Александрдың әскері қала қабырғаларын бұзып өте алды. Алайда Мемнон катапульдаларын қолданғанда, Александрдың әскері кері шегінді. Содан кейін Мемнон өз жаяу әскерін орналастырды, және Александр алғашқы (және жалғыз) жеңіліске ұшырамас бұрын, оның жаяу әскері қала қабырғаларын бұзып, парсы әскерін ойсырата өлтіріп, Оронтобатты өлтірді. Мемнон қаланың жоғалуын сезіне отырып, оны өртеп, әскерімен бірге шегінді. Күшті жел өрттің қаланың көп бөлігін жоюына себеп болды. Александр Кария үкіметін Адаға тапсырды, ал ол өз кезегінде Александрды ұлы ретінде қабылдады, осылайша оның қайтыс болғаннан кейін Кария билігі оған толығымен берілетініне кепілдік берді.

Сирия

Ұрыс біткеннен кейін көп ұзамай Мемнон қайтыс болды. Оның орнына Македонияда біраз уақыт болған парсылық Фарнабаз тағайындалды. Ол Эгей теңізіндегі, Геллеспонт маңындағы аралдарды басып алып, Грекияның оңтүстігінде көтеріліс ұйымдастырып, Александрдың жабдықтау жолдарын бұзды. Осы уақытта Дарий парсы әскерін Александрдың жолын тосуға аттандырды. Александр әскерін Каппадокия арқылы шығысқа қарай жылжытты, онда шамамен бір сотық жерде су болмады. Оның әскері Тавр тауына жақындағанда, өтуге тек бір ғана тар жол бар екенін анықтады, ол "Қақпалар" деп аталды. Бұл жол өте тар болғандықтан, оны оңай қорғауға болатын. Бірақ, Каппадокияның парсы сатрабы өзінің қабілеттерін артық бағалады. Ол Граник өзені шайқасында болған және Мемнонның жерді күйдіру стратегиясы осы жерде де тиімді болады деп сенді. Ол жердің ерекше жағдайлары осы стратегияны күшсіз ететінін түсінбеді. Егер ол тар жолды тиімді қорғағанда, Александр оңай жеңіліске ұшырар еді. Ол тек аз ғана жасақты тар жолды күзетуге қалдырып, қалған әскерін Александрдың әскері алдындағы жазықты жоюға аттандырды. Парсы жасағы тар жолды көп ұзамай тастап кетті, ал Александр еш қиындықсыз одан өтті. Осы оқиғадан кейін Александр өмірінде мұндай сәтті ешқашан басынан өткермегенін айтқан екен. Тавр тауына жеткен соң, Александрдың әскері таудан мұздай су ағып жатқан өзенді тапты. Ойланбастан, Александр өзенге секіріп түсті, бұлшық еттері тартты, содан кейін құрышты, және жартылай өлі күйде судан шығарылды. Ол тез арада пневмонияға шалдықты, бірақ оның ешбір дәрігері оны емдемеді, себебі олар егер ол қайтыс болса, жауапкершілікке тартылатындарынан қорқады. Бірақ, Александрдің бала кезінен бері емдеп келген Филип есімді дәрігер оны емдеуге келісті. Ол көп ұзамай комаға түсті, бірақ ақырында жазылып кетті.

Исс шайқасы

Исс шайқасы б.з.д. 333 жылдың қараша айында Анатолияның оңтүстігінде болды. Александрдың әскері Граник шайқасында парсыларды жеңгеннен кейін Дарий жеке әскер басқаруды қолға алды, империяның түкпірлерінен үлкен әскер жинады және гректердің жабдықтау жолын кесіп тастауға тырысты. Бұл Александрды қарсы шабуылға мәжбүр етті, шайқас Пинар өзенінің сағасы мен Исс ауылының оңтүстігінде өтті. Дарий өзен жағасында шайқас ұйымдастыру арқылы өз әскерінің Александр әскеріне қарағандағы сандық артықшылығын азайтып алғанын түсінбеді. Бастапқыда Александр өте қолайсыз жерді таңдады. Бұл Дарийді таң қалдырды, ол Александрдың жаяу әскерін қорғанысқа орналастыруын бұйырғанда, дұрыс емес позицияны таңдады. Александр өзінің ең жақсы грек салт атты әскерін парсылардың сол қанатына, төбелерге қарсы жіберіп, жауды қиын емес жерде қиып, жылдам жеңіске жетті. Александр өте қиын міндетті орындай алатынын көрсетті, парсылардың оң қанатын бұзған атты әскерін тоқтатты. Содан кейін Александр өзінің сүйікті Буцефал атты атына мініп, салт атты әскерінің басына тұрып, Дарийге тікелей шабуыл жасады. Дарийдің көлігін тартқан аттар жараланып, жегуарды шайқап, құлап түсе бастады. Дарий көліктен құлауға асығып, орнынан секіріп түсті. Ол патшалық тәжін лақтырып, атқа мініп, қашып кетті. Парсы әскері жеңілгенін түсініп, бір бөлігі қарсылық көрсетпей берілді, ал қалғаны бақытсыз патшасымен бірге қашты. Македониялық атты әскері күн батқанға дейін қашып бара жатқан парсыларды қуды. Көптеген ежелгі шайқастарда болғандай, шайқастан кейін де қырғын болды, македониялықтар көптеген, ұйымдаспаған жауларын өлтірді. Александрдың әскері парсы әскерінен екі еседен астам басым болғанымен, Ахеменид Персиясының Дарий III басқарған әскерін жеңді. Бұл шайқас македониялықтардың шешуші жеңісі болды және парсы билігінің аяқталуын белгіледі. Парсы әскері алғаш рет патшаның қатысуымен жеңілді. Дарий қашып бара жатқанда әйелін және көптеген қазынасын қалдырып кетті. Македониялықтардың ашкөздігі оларды одан әрі іздеуге итермеледі, сондай-ақ шайқаста қолға түскен парсы әйелдері мен сатылатын әйелдердің көп саны да осыған себеп болды. Тағы мен өміріне қауіп сезінген Дарий Александрға хат жіберді, онда тұтқындарды босату үшін үлкен сома төлейтінін және империясының жартысын Александрға беруге келісетінін айтты. Дарийдің хатына "Александр патша, Дарийге" деп жазылған. Хатта Александр Дарийді әкесінің өліміне кінәлі деп айыптады және Дарийді Македонияны басып алуды жоспарлаған қарапайым узурпатор деп атады. Ол тұтқындарды қайтаруға келісті, бірақ Дарийге өзі мен Александр тең емес екенін және енді Дарий Александрды "Барлық Азияның патшасы" деп атауы керек екенін мәлімдеді. Егер Дарий Александрдың Ахеменидтер тағына деген құқығын даулағысы келсе, оның тұрып күресуі керек екенін, ал қашса, Александр оны қуалайтынын және өлтіретінін айтты. Осылайша Александр бүкіл Парсы империясын жаулап алу жоспарын алғаш рет жариялады.

Тирдің қоршалуы

Тир қамалы б.з.д. 332 жылы Александр стратегиялық жағалау базасы Тирді жаулап алуға аттанған кезде болды. Тир – Александрдың алдында бағынбаған жалғыз парсы порты еді. Соғыстың осы кезеңінде де парсы теңіз күштері Александрға үлкен қауіп төндіріп тұрды. Финикияның ең ірі және маңызды қаласы Тир, Жерорта теңізінің жағалауында және жақын аралда, құрлық жағынан екі табиғи порты бар жерде орналасқан еді. Қамалдау кезінде қалада шамамен 40 000 адам тұрды, бірақ әйелдер мен балалар ежелгі Финикия отары Карфагенге эвакуацияланды. Александр Тирге елші жіберіп, бейбіт келісім шартын ұсынды, олардың қаласына барып, құдай Мелкартқа құрбандық шалуға рұқсат сұрады. Тирліктер Александрға қалаларының соғыста бейтарап екенін, ал оған Мелкартқа құрбандық шалуға рұқсат беру оны өздерінің патшасы деп мойындаумен тең боларын сыпайы түрде жеткізді. Александр қалаға күшпен басып алу үшін жол салуды жоспарлады. Оның инженерлері мұндай алып құрылысты салу мүмкін емес деп ойлады, сондықтан Александр одақ құруды ұсынған елшілерді қайта жіберді. Тирліктер мұны әлсіздік белгісі деп есептеп, елшілерді өлтіріп, денелерін қала қабырғасынан лақтырып жіберді. Александрдың қаланы күшпен басып алу жоспарына қарсылық білдіргендердің бәрі жоғалып кетті, ал оның инженерлері құрылысты жобалай бастады. Александр өзінің шеберлігінің шынайы деңгейін көрсеттін инженерлік қадамға кірісті; ол теңізден қалаға шабуыл жасай алмағандықтан, екі метр тереңдіктегі табиғи құрлық арқылы аралға қарай созылатын шақырымдық дамба салды. Содан кейін Александр 150 фут биіктіктегі екі мұнара салып, оларды дамбаның соңына орналастырды. Бірақ тирліктер тез арада қарсы шабуылға көшті. Олар ескі ат тасымалдау кемесін құрғақ бұтақтармен, шайырмен, күкіртпен және басқа да жанғыш заттармен толтырып, өрт қойды. Осылайша, олар алғашқы напалм жасап, дамбаға қарай итерді. Өрт жылдам таралып, екі мұнара мен басқа да қамау құралдарын жалмап алды. Бұл Александрды Тирді теңіз күштері болмаса басып алу мүмкін емес екеніне көндірді. Тағдыр оған осындай күшті тез арада сыйлады. Парсы теңіз күштері өздерінің қалалары Александрдың бақылауында екенін біліп қайтып келді. Олардың адалдығы өз қалаларына болғандықтан, енді Александрдың қол астында болды. Оның енді сексен кемесі болды. Бұл Кипрден келген тағы бір жүз жиырма кемемен бірге орын алды, олар оның жеңістері туралы естіп, оған қосылғысы келді. Александр Тирге кемемен келді және тез арада екі портын да қоршап алды. Оның бірнеше баяу галереялары мен бірнеше баржалары болды, оларға тараушы мүйіздер орнатылды, кемелерде тараушы мүйіздердің қолданылуының жалғыз белгілі жағдайы. Александр қабырғаның әртүрлі жерлерін сынап көрді, аралдың оңтүстік жағында кішкентай жарық жасағанға дейін. Содан кейін ол теңіз күштерінің барлық жағынан бомбалаумен шабуылды үйлестірді. Оның әскерлері қалаға кіргеннен кейін гарнизонды оңай жеңіп, қаланы тез басып алды. Геракл ғибадатханасында паналаған азаматтарға Александр кешірім жасады. Александр тирліктердің қарсы тұруына және оның адамдарының қазасына ашуланып, қаланың жартысын қиратқан деседі. Александр патша мен оның отбасына кешірім берді, ал 30 000 тұтқынға алынған тұрғындар мен шетелдіктер құлдыққа сатылды. Бірақ Александр өзінің үкіметінде жоғары лауазым берген бір отбасы болды, бірақ ол олармен тек үй иесінің әйелімен түнгі уақытта кездескенде ғана қарым-қатынас жасады.

Газаның қоршауы

Газадағы бекініс бір төбеде салынған және мықты бекітілген еді. Газа тұрғындары мен олардың Набатей одақтастары Газа бақылауындағы пайдалы саудадан айырылғысы келмеді. Бірақ бұл Александр иығына ауыр жарақат алғаннан кейін болды. Газа жаулап алынған кезде, ер адамдар қырғынға ұшырады, ал әйелдер мен балалар құлдыққа сатылды. Рим тарихшысы Квинт Курций Руфтың мәлімдемесінше, Александр Батисті Ахиллдің құлаған Гекторға жасағандай жазалады. Батистің аяқтарынан, мүмкін, тобық сүйегі мен Ахилл сіңірінің арасынан арқан өткізіліп, ол тірідей арбамен қала қабырғасының астынан сүйретілді. Дұшпандарының батылдығына қызыққан және батыл парсы генералына кешірім көрсетуге дайын болған Александр Батистің тізе бүкпегеніне, дұшпан қолбасшысының мақтаншақты үнсіздігі мен ессіз мінез-құлқына ашуланды. Газаны басып алғаннан кейін Александр Египетке жорық жасады. Оның кіруі «басқыншылықтан гөрі жеңіске ұқсас» деп сипатталды. Олар Александрды өздерінің патшасы ретінде қарсы алып, оны фараон тағына отырғызып, Жоғарғы және Төменгі Египеттің тәжін кигізіп, оны Ра мен Озиристің бейнесі деп атады. Ол Александрия қаласын салу жоспарларын бастады, болашақтағы салық түсімдері оған бағытталғанымен, Египетті египеттіктердің басқаруында қалдырды, бұл оған олардың қолдауын жеңіп алуға көмектесті.

Гаугамела шайқасы

Гаугамела шайқасы біздің заманымыздан бұрын 331 жылы қазіргі Ирак Курдистанында, мүмкін Дохук маңында болды және македониялықтардың шешуші жеңісімен аяқталды. Газаны қоршаудан кейін Александр Сириядан Парсы империясының ортасына қарай Евфрат және Тигр өзендерін ешқандай қарсылықсыз кесіп өтті. Дарий өзінің империясының ең алыс шеттерінен әскер жинап, зор армия құрып, Александрды жеңіске ұшыратуды жоспарлады. Александр Парсы империясының бір бөлігін бағындырса да, оның аумағы мен әскерлік резервтері әлі де кең болды, және Дарий Александрдың есіне келмейтіндей көп сандағы әскер жинауға қабілетті еді. Персия армиясында сонымен қатар, перстердің әлі де күшті екенін көрсететін, қауіпті соғыс пілдері де болды. Дарийдің әскері сандар бойынша басым болғанымен, оның көптеген әскерлері Александрдың әскері сияқты жақсы ұйымдастырылмаған еді. Шайқас персиялықтар майданға келгеннен кейін басталды. Дарий өзінің шығыс сатрапияларынан ең жақсы атты әскерді шақыртты. Персия патшаларының дәстүрі бойынша Дарий орталықта ең жақсы жаяу әскерімен орналасты. Македониялықтар екіге бөлінді: армияның оң жағы Александрдың тікелей басқаруына, ал сол жағы Парменионға берілді. Александр өз жаяу әскеріне дұшпанның ортасына қарай фаланга құрамында жүруге бұйрық берді. Дарий енді соғыс арбаларын жіберді, оларды агриандықтар тоқтатты және оларды тез арада күшсіз қылды. Александр шабуылға жетекшілік еткен кезде, өзінің бөлімдерін алып, үлкен үшбұрыш құрып, әлсіз парсы орталығына шапты. Дарийдің арба жүргізушісі найзамен өлтірілді, және барлығы (бұрыс) Дарий өлтірілді деп ойлағандықтан, дүрлік болды. Персиялықтардың қатары құлап, Дарий қашқа жол тартты. Дарий өзінің күштерінің шағын ядросымен қашып құтылды, бірақ Бактрия атты әскері мен Бесс оны қуып жете алды. Қалған парсылық қарсылық күштері тез арада басылды. Барлығы алдымен, Гаугамела шайқасы парсылар үшін апатты жеңіліс болды және, мүмкін, Александрдың ең ұлы жеңістерінің бірі еді.

Персиді

Ұрыстан кейін Парменион парсылықтардың жүктерін жинады, ал Александр өзінің жеке күзетшілерімен бірге Дарийді қуа жөнелді, оны ұстап алуға үміттене отырып. Ұрыстан соң 4000 таланттан астам олжа, сондай-ақ патшаның жеке күймесі мен садағы қолға түсті. Дарий шығысқа қарай жол тартпақ болып, Александрға қарсы жаңа әскер жинауды жоспарлады, ал ол өзі мен македониялықтар парсы астаналарының бірі – Вавилонға, содан кейін Сузаға бет бұрды. Сонда Александр тіпті елестете алмайтын байлықты тапты. Ол әскерлеріне жалақы төлеп, Грекияға Афинаның жылдық кірісінен алты есе көп ақша жіберіп, спарталықтардың бүліктерін басып тастады. Дарий сол уақытта өзінің шығыс сатраптарына адал болуларын сұрап хаттар жіберді. Бірақ сатраптардың ойлары басқаша еді, олар тез арада Александрға бағынды. Бесс Дарийді өлтіріп, шығысқа қарай қашқаннан кейін, Александрдың тыңшыларының бірі Дарийді ауырсынып, зарлап жатқан күйі табады. Өлімі жақын, тізгінмен байланған, өгіз сүйреген жүк көлігіне ілінген Дарий жалғыз қана ит пен қанға малталған патшалық киімдерінің жанында жатты. Ол су сұрады, содан кейін македониялық сарбаздың қолын ұстап, жалғыз өлмейтініне шүкіршілік айтты. Дарийдің өліміне шын қайғырған Александр оны Ахеменидтер әулетінің бұрынғы патшаларымен бірге әскери салтанатпен жерледі. Александр Дарий өлімі алдында оны Ахеменид тағының мұрагері деп атаған және өлімінен кек алуын өтінгенін мәлімдеді. Бұл қызық ирония еді, өйткені оны өлтірген – Александрдің өзі. Дарийдің өлімімен Ахеменид империясы құлаған деп есептеледі. Александр өзін Дарийдің заңды мұрагері деп санап, Бессусты Ахеменид тағына қол сұққандық үшін жазалап, ақырында тауып өлтірді. Көптеген сатраптар Александрға адалдықтарын білдіріп, лауазымдарын сақтап қалды. Александрдың әскерлері соғыс аяқталды деп ойлады. Александр бұл жағдайды қалай шешуді білмей, оларды мойынсұнуға мәжбүрлеу үшін қорқытуға бел буды. Ол сөз сөйлеп, олардың жаулап алған жерлерінің қауіпсіз еместігін, парсылықтардың гректердің өз елінде қалуын қаламастығын және Македонияның күші ғана елді қорғай алатынын айтты. Сөзі әсер етті, Александрдың әскері онымен бірге қалуға келісті. Енді парсылардың «патшалар патшасы» болған Александр парсылық киім мен әдет-ғұрыптарды қабылдады, бұл гректердің көзінде декаденттік және зәулімдікке ұласты. Олар Александрдың, бұрын батыр тұтқан патшасының шығыс деспотына айналып бара жатқанынан қорқып, ақырында Александрға жас евнух таныстырылды, ол оның декаденттігін тежеуге көмектесті.

Парсы қақпасының шайқасы

330 жылы қыста, қазіргі Иранның Ясуж қаласының солтүстік-шығысында Парсы қақпасы шайқасында парсы сатрабы Ариобарзан парсы әскерлерінің соңғы қарсылығын басқарды. Қазіргі Ирак Курдистанындағы Гаугамела шайқасынан кейін Александр Вавилон мен Сузаға қарай жылжыды. Патшалық жол Сузаны Персеполис пен Персидегі Пасаргада қалаларымен (Персия империясының бірнеше "астанасы" болды) байланыстырды және Александрдың науқаны үшін табиғи бағыт болды. Сузаны бағындырғаннан кейін Александр македониялық әскерді екі бөлікке бөлді. Александрдың генералы Парменион әскердің жартысын Патшалық жолмен алып жүрді, ал Александр өзі Персиске қарай жол тартты. Персияға өту үшін Парсы қақпасынан өту қажет болды – бұл таулы, тар жол, шабуылға өте қолайлы. Уксиандарды жеңгеннен кейін, ол енді кездеспейтініне сенген Александр алдын ала барлаушылар жібермеді, соның салдарынан Ариобарзанның тұтқыншасына түсті. Македония әскері тар жолға жеткілікті кіргеннен кейін, парсылар солтүстік беткейден оларға тас лақтырды. Оңтүстік беткейден парсы садақшылары мен катапульттар оқ-дәрі атты. Александрдың әскері бастапқыда ауыр шығынға ұшырады, бірден толық взводтарынан айырылды. Ариобарзан Парсы қақпасында Александрта жеңіске жетсе, парсыларға қосымша әскер жинауға және мүмкін, македониялық шапқынды тоқтатуға мүмкіндік болатынына үміттенеді. Ариобарзан бұл жолды бір ай бойы ұстап тұрды, бірақ Александр парсы әскерін қоршап алып, олардың қорғанысын бұзды. Ариобарзан әскерлерін Парсы қақпасында жеңгені Александр мен Персеполис арасындағы соңғы әскери кедергіні жойды. Персеполис қаласына келген соң Александр Фразоорт есімді генералды Ариобарзанның орнына тағайындады. Төрт айдан кейін Александр әскерлеріне Персеполисті тонауға рұқсат берді. Өрт шығып, қаланың қалған бөлігіне тарады. Бұл мас күйде жасалған оқиға ма, әлде Екінші грек-парсы соғысы кезінде Афина Акрополінің өртелуіне жасалған әдейі кек алу әрекеті ме, әлі белгісіз.

Бактрия

329 жылы Александр Кирополисті қоршауға алып, Жаксарт шайқасында сақтармен шайқасты. Александр Ахеменидтер империясының соңғы күштерін 328 жылы Габаи шайқасында Спитаменмен және Александр Македонскийдің генералдарының бірі Коенға қарсы жеңгеннен кейін, 327 жылы Арианаға жаңа жорық бастады. Ол бүкіл белгілі әлемді жаулап алғысы келді, ол Александрдың заманында Үндістанның шығыс шекарасында аяқталды. Александрдың замандастары гректері Қытайды немесе Бактриядан шығысқа қарай жатқан басқа елдерді білмейтін. Соғдиялық Бекіністің қоршауы, Бактриядан солтүстікке қарай Соғдияда орналасқан, 327 жылы болды. Бактриялық Оксиартес әйелі мен қыздарын, олардың бірі Роксананы, қамалға жасыру үшін жіберді, себебі ол алынбас деп есептелді және ұзақ қоршауға дайындалған. Александр қорғаушылардан қарсыласуды талап еткенде, олар бас тартты, оған оны басып алу үшін «қанатты адамдар» керек болады деді. Александр еріктілерді шақырды, егер олар қамалдың астындағы тік жарды көтеріле алса, оларды марапаттайтынын айтты. Бұрынғы қоршауларда тау өрпағына тәжірибе жинаған шамамен 300 адам болды. Олар шатыр тіректері мен берік зығыр жіптерін пайдаланып, түнде жарға көтерілді, көтеріліс кезінде шамамен 30 адам қаза тапты. Александрдың бұйрығымен, олар төмендегі әскерлерге ақ мата тілімдерін желбіретіп сәттіліктерін көрсетті, сосын Александр жаудың алдыңғы қадамдарына хабар жеткізу үшін елші жіберді, олар енді кешіктірмей қарсыласуы мүмкін екенін жеткізді. Қорғаушылар осыған қатты таңырды және әлсіреп қалды, соның салдарынан қарсыласты. Александр Роксанаға бірден ғашық болды, көне тарихшылар оны «әлемдегі ең әдемі әйел» деп атады (көне патшайымдар үшін бұл сирек емес), және ақырында оған үйленді. Римдік тарихшы Арриан Никомедиялық «Анабазис» еңбегінде (4.18.4–19.6 бөлімдері) осы қоршау туралы айтады.

Үндістандық науқан

Спитаменнің өлімінен және Роксанаға (бактрий тілінде Рошанак) үйленгеннен кейін, Александр жаңа Орталық Азия сатрапияларымен қарым-қатынасын нығайтып, Үнді субконтинентіне назар аударуға мүмкіндік алды. Александр Гандхараның бұрынғы сатрапиясының барлық басшыларын, қазіргі Джелум өзенінің солтүстігіндегі, Пәкістан аймағында (Қазіргі тарих) оған келіп, өкімшілігіне бағынуға шақырды. Тексела билеушісі Омфис, патшалығы Индтен Гидаспқа дейін созылған, бағынды, бірақ кейбір тау тайпаларының басшылары, Камбоджаның Аспасиои және Ассакеной тайпалары (үнді мәтіндерінде Ашваяналар мен Ашвакаяндар деп те аталады) бағынудан бас тартты. 327/326 жылдары қысқы уақытта Александр осы тайпаларға қарсы жорық ұйымдастырды: Кунар аңғарының Аспасиоилеріне, Гураус аңғарының Гураеилеріне, Сват және Бунер аңғарларының Ассакенойлеріне. Аспасиоилермен қатал шайқас болды, онда Александрдың өзі иығына жебемен жараланды, бірақ ақырында Аспасиоилер жеңілді. Содан кейін Александр Ассакенойлермен кездесті, олар батырлықпен күресіп, Массага, Ора және Аорнос бекіністерінде Александрға қарсы тұрды. Массага бекінісі бірнеше күндік қанды шайқастан кейін ғана алынды, онда Александрдың өзі аяғына ауыр жарақат алды. Курцийдің айтуынша, "Александр Массаганың барлық халқын қырды және ғимараттарын қиратып тастады". Ассакенойлардың тағы бір бекінісі Орада да осындай қырғын болды. Массага мен Орадан кейін көптеген Ассакенойлар Аорнос бекінісіне қашты. Александр олардың соңынан тығырыспен еріп, төртінші күндік қанды шайқастан кейін стратегиялық бекіністі басып алды. Бұл шайқас Александр іздеген сынақ болды, үлкен пілдері бар әскер Александрды жеңілуге жақын болды. Гандхараның бұрынғы Ахеменид сатрапиясын, соның ішінде Таксила қаласын бағындырғаннан кейін, Александр Пәнджабқа қарай жылды. Онда ол аймақтық патша Пормен шайқасты, Александр оны б.з.д. 326 жылы Гидасп шайқасында жеңді, бірақ патшаның мінез-құлқына қатты әсер етіп, Порға өз патшалығын сатрап ретінде басқаруға рұхсат берді. Гидасп шайқасы жеңіске ұшқанмен, македониялықтар үшін ең қымбат шайқас болды. Пор патшалығының шығысында, Ганг өзенінің жанында, Магданың қуатты Нанда империясы орналасқан. Грек деректеріне сәйкес, Нанда әскері македониялық әскерден бес есе үлкен болды. Күшті Нанда империясымен бетпе-бет келу қаупі мен жылдар бойы соғыс жүргізуден шаршаған әскері Гифазис өзенінде көтеріліс жасап, шығысқа қарай жылжудан бас тартты. Осылайша бұл өзен Александрдың жаулап алған жерлерінің шығыс шегін белгіледі. Македониялықтардың Пормен болған күресі олардың батылдығын басып, Үндістанға одан әрі жылжуларын тоқтатты. Олар жиырма мың жаяу әскер мен екі мың атты әскерден тұратын жауды жеңу үшін бар күштерін жұмсаған еді, бірақ Александр Ганг өзенін кесіп өтуді талап еткенде, олар қарсылық көрсетті, өзеннің ені отыз екі стадий, тереңдігі жүз сағат екенін білді, ал қарсы жағалауда қарулы адамдар мен аттылардың және пілдердің көптігі жиналған. Олар Гандри және Пресия патшалары сегіз мың атты, екі жүз мың жаяу әскер, сегіз мың соғыс күймесі және алты мың шайқас пілімен күтіп отырғанын естіді. Александр әскерімен сөйлесіп, оларды Үндістанға одан әрі жорық жасауға көндіруге тырысты, бірақ Коэн Александрға пікірін өзгертіп, қайтуды өтінді, ол "әскерлер ата-аналарын, әйелдерін және балаларын, туған жерлерін қайтадан көргісі келеді" деді. Александр әскерлерінің ықыласын көрген соң, келісіп, жолын бұрды. Жол бойында оның әскері Малли тайпаларын (қазіргі Мултан) бағындырды. Инд аумағында ол өзінің офицері Пейтонды сатрап етіп тағайындады, ол 316 жылға дейін он жыл бойы осы лауазымды иеленді, ал Пәнджабта ол Евдемді армия басшысы етіп қалдырды, Пор және Таксил сатраптарының жанында. Евдем олардың өлімінен кейін Пәнджабтың бір бөлігінің билеушісі болды. Екі билеуші де б.з.д. 321 жылы Чандрагупта Маурья Үндістанда Маурья империясын құрып, грек сатраптарын құлатқаннан кейін Батысқа қайтты.

Үндістаннан оралу

Александр өзінің әскерінің көп бөлігін Карманияға (қазіргі Оңтүстік Иран) генерал Кратермен бірге жіберді, ал адмиралы Неарх басқаруымен Парсы шығанағының жағалауын зерттеу үшін флотқа тапсырыс берді. Өзі болса, қалған әскерлерін Оңтүстік жол арқылы Парсы еліне қайтарды, Гедрозия шөлінен (қазіргі Оңтүстік Иранның және Макранның – қазіргі Пәкістанның бір бөлігі) өтті. Плутархтың мәліметінше, 60 күндік шөл арқылы жасаған жорық барысында Александр әскерінің үштен екі бөлігі қатал шөл жағдайларынан зардап шекті.