Кіріспе
1470–1555 жж.) – итальяндық гуманист ғалым, тарихшы, дін қызметкері және дипломат. Өмірінің көп бөлігін Англияда өткізген. Ол еңбектерімен кеңінен танымал: латын мақалдарының жинағы «Proverbiorum libellus» (1498), жаңалықтар мен бастаулар тарихы «De inventoribus rerum» (1499) және Англия тарихына арналған ықпалды «Anglica Historia» (1513 жылы жазылған; 1534 жылы басылған). Ол «Ағылшын тарихының әкесі» деп аталды. Вергиль кейде заманауи құжаттарда Полидор Вергиль Кастелленсис немесе Кастеллен деп аталады, бұл оның меценаты кардинал Адриано Кастеллесимен туыс екенін болжайды. Дегенмен, бұл псевдоним оның Кастеллесидің қызметінде болғанын көрсетеді.
Polydore Vergil or Virgil (Italian: Polidoro Virgili, commonly Latinised as Polydorus Vergilius; c. 1470 – 18 April 1555), widely known as Polydore Vergil of Urbino, was an Italian humanist scholar, historian, priest and diplomat, who spent much of his life in England. He is particularly remembered for his works the Proverbiorum libellus (1498), a collection of Latin proverbs; De inventoribus rerum (1499), a history of discoveries and origins; and the Anglica Historia (drafted by 1513; printed in 1534), an influential history of England. He has been dubbed the "Father of English History". Vergil is sometimes referred to in contemporary documents as Polydore Vergil Castellensis or Castellen, leading some to assume that he was a kinsman of his patron, Cardinal Adriano Castellesi. However, it is more likely that the alias simply indicates that he was in Castellesi's service.
Италиядағы ерте өмір
Вергилий шамамен 1470 жылы Урбинода немесе, көбінесе, Урбино герцогтығының Ферминьяно қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, Джорджо ди Антонио, дәріхананың иесі болған. Оның әкесінің әкесі, Антонио Виргили, «медицина мен астрологияда жақсы білімді адам» болған, Париж университетінде философиядан сабақ берген; сондай-ақ Полидордың ағасы Джованни Маттео Виргили де сабақ берген. Полидор Вергилийдің немересі Фаустина, Фано графы Лоренцо Боргогеллиге үйленді, олардан Боргогелли Виргили әулеті тарады. Полидор Падуа университетінде, және мүмкін Болоньяда білім алған. Ол 1496 жылға дейін дін қызметкері болып тағайындалды. 1498 жылға дейін Урбино герцогы Гвидобалдо да Монтефелтроның қызметінде болған болуы мүмкін, өйткені ол «Proverbiorum Libellus» (1498 сәуір) кітабына арнау жасайды, онда өзін Гвидоның қолдаушысы деп атайды. Ол сондай-ақ Уэллс соборының хоры үшін көрпелер жиынтығын сыйлаған. Ол басқа да шіркеулік лауазымдарды иеленді, соның ішінде 1503 жылдан бастап Лестерширдегі Черч Лангтон шіркеуінің қызметін; 1508 жылдан бастап Линкольн және Херефорд соборларындағы қызметтерді; және 1513 жылдан бастап Санкт-Павел соборындағы Оксгейт қызметін атқарды. Ол гуманизмнің, Босворт шайқасындағы жеңісінен кейін әлі де сынға ұшырауға бейім болатын, таққа деген талабын заңдастыруға ұсынатын мүмкіндіктерін, сондай-ақ гуманистік білім берудің таралуының феодалдық аристократиядан гөрі білімді, бюрократиялық үкімет құрудағы рөлін түсінді. Корольдің бұйрығымен Вергилий Англия тарихының жаңа баяндамасы – «Anglica Historia» еңбегін жазуға кірісті, бұл жұмысты ол, мүмкін, 1505 жылға дейін бастады, Розалар соғысының тарихын қайта баяндап, соғыс жаңа монархтың билігімен аяқталғанын көрсетуге тырысты.
Италияға қайта оралу сапарлары мен өлім
1502 жылдан бастап Вергилий негізінен Англияда өмір сүргенмен, ол 1513–14, 1516–17 және 1533–34 жылдары Урбиноға бірнеше рет қайтып оралды. 1534 жылы Урбино герцогы Франческо Мария Вергилийдің әдеби еңбектеріне берген бағасы ретінде, оны және оның отбасын ақсүйектер қатарына қабылдады. 1546 жылы Вергилий Веллстің архидиаконы қызметінен бас тартып, Италияға зейнетке шығуға дайындалды. Оған 1550 жылы Урбиноға оралуға рұқсат берілді және ол 1553 жылдың жазында Англияны соңғы рет тастап кеткен болуы мүмкін. Вергилий 18 сәуірде 1555 жылы Урбинода дүние салды. 1546 жылғы ағылшын басылымы Томас Лэнгли жасаған қысқартылған нұсқасы болды, ол да үлкен сәттілікке ие болып, бірнеше рет қайта басылды. Бұл еңбек құрастыруға жұмсалған зор еңбекқорлықпен және Вергилийдің пайдаланған ежелгі мен қазіргі заманғы авторлардың кең ауқымымен ерекшеленеді.
Гилдас ...апатқа ұшыраған, Британияны жаулап алған
1525 жылы Вергилий Гилданың 6 ғасырдағы тарихы «De Excidio et Conquestu Britanniae» басылымын шығарды, бұл Антверпенде болған болуы мүмкін. Ол оны Лондон епископы Кэтберт Тунсталға арнады. Бұл британдық тарихи мәтіннің алғашқы ғылыми басылымы еді. Оны жариялау арқылы Вергилий неміс және итальян ғалымдарының классикалық кезеңнен кейінгі мәтіндерге деген қызығушылығының күшеюін көрсетті. Бұл қызығушылық көбінесе ұлттық санадан туындады, сондықтан шетелдік автордың Британия туралы мәтінді таңдауы қызықты. Дегенмен, Вергильдің мұндағы мақсаты болды; бұл жоба оның Артур туралы көзқарасын қалыптастыруға көмектесті. Тунсталл бастапқы қолжазбалардың бірін қамтамасыз етті (сондықтан арнау жасалды), ал мәтінді өңдеу жұмысын Вергиль мен Роберт Ридли бірлесіп жүзеге асырды. Олардың өңдеуі көбінесе жауапкершілікпен жасалды, бірақ олар айқындық үшін кейбір сөздерді өзгертіп, сондай-ақ бірнеше дін қызметкерлеріне қарсы бағытталған бөлімдерді алып тастады.
Басқа жұмыстар
Вергиль 1525 жылы Базельде «Доминика Преце» («Раббының дұғасына түсініктеме») атты Commentariolum еңбегін жариялады, ол «De Inventoribus Rerum» басылымымен бірге шықты. Оның түсініктемелері Эразмның 1523 жылы жарық көрген Precatio Dominica in septem portiones distributa еңбегіне көп қарызы болды. Эразмның сұрауымен Вергиль Дио Хризостомның «De Perfecto Monacho» еңбегін грек тілінен аударды және 1533 жылы жариялады. Ол 1541 және 1550 жылдары қайта басылды. 1545 жылы ол өзінің соңғы еңбегін – «Dialogorum libri» атты латын диалогтарының жинағын шығарды, ол «Шыдамдылық туралы», «Күнделікті өмір туралы» және «Шындық және жалғандық туралы» деп үш бөлікке бөлінген.
Еске алу
Вергилий Урбино соборында, өзі мүлікпен қамтамасыз еткен әулие Андрей капелласында жерленді. 1613 жылы оның қабірінің үстіне ескерткіш тас қою туралы келісім жасалды. Бұл ескерткіш 1631 жылы орнатылып, оның даңқы "әлемде мәңгі сақталатыны" жазылған мәтінмен белгіленді. Дегенмен, 1789 жылы болған қатты жер сілкінісі салдарынан собор қираған кезде ол жоғалып кеткен деп есептеледі. Вергилийдің туған үйі және Урбинодағы туылған жері (қазір Урбино университетіне тиесілі) бір тақташамен белгіленген; сонымен қатар, 2000 жылы ашылған қалада оның бюсті де бар. Вергилийдің суреті шамамен 1618-19 жылдары Оксфордтағы Бодлей кітапханасының Жоғарғы Оқу Залындағы фриздегі көрнекті тұлғалардың арасында бейнеленген.
Атақ-даңқы мен мұрасы
Еуропалық континентте Вергилий негізінен «De Inventoribus Rerum» және «Adagia» еңбектерімен еске алынады: осы туындылары Англияға келгенге дейін оның беделін қалыптастырған және ол өзі шедеврлері санайтын еңбектер. Ол «Мен, Полидор, осы екі мәселені қарастырған римдіктердің алғашқысы болдым» деп жазған. Мысалы, Сервантестің «Дон Кихот» (1605–15) шығармасында «De Inventoribus» туралы айтылады. Алайда, Англияда Вергилий көбінесе «Англия тарихы» еңбегінің авторы ретінде танымал. Бұл туынды 1460–1537 жылдар аралығындағы кезең үшін маңызды біріншілік дереккөз болып табылады, ал екіншілік дереккөз ретінде 19 ғасырға дейін ағылшын тарихнамасына әсерін тигізе берді. Ол тарихшы Эдвард Холлға 15 ғасырдағы ағылшын тарихы туралы көптеген мәліметтер берді, соның нәтижесінде Уильям Шекспирдің тарихи пьесалары жазылды. Вергилийдің Англиядағы еңбегінің ең даулы тұсы – ол алғаш Гилдастың басылымында, содан кейін «Англия тарихында» Британияның ерте тарихы туралы дәстүрлі айғақтарға, әсіресе король Артурдың тарихилығына қатысты күмәнділігін білдіргені болды. Бұл сын антиквар Джон Лиландтың патриоттық сезімдеріне тиді, ол 1536 жылға дейін жазылған, жарияланбаған трактатында – «Codrus sive Laus et Defensio Gallofridi Arturii contra Polydorum Vergilium» («Кодрус» Вергилийге сілтеме, ал Ювеналдан алынған типтік атау жаман ақынды білдірген); содан кейін 1544 жылы жарық көрген толыққанды зерттемесі – «Assertio inclytissimi Arturii regis Britannia» арқылы күшті жауап берді. Лиланд Вергилийдің «Ассертио»дағы көзқарастарын сынға алғанымен, қарсыласына құрметпен қарады, оның зиялылығын және латын тіліндегі шеберлігін мойындады. Тағы бір даулы мәселеде Вергилий Кембридж университетінің Оксфорд университетінен көнерек екендігі туралы талаптарды қолдады. Бұл мәселе 1628 жылы Парламентте талқыланғанда, Оксфордтық Эдвард Литтлтон келекеледі: «Бізге Полидор Вергильдің не қатысы бар? Бірі – ақын, екіншісі – жалғаншы». Басқа ағылшын оқырмандары да ұлттық тарихына қатысты сын-ескертпелерге наразылық білдірді. Джон Бейл 1544 жылы Вергилийді «өзінің римдік өтіріктерімен және басқа итальяндықтармен ағылшын жылнамасын ұятсыз түрде ластады» деп айыптады. Бір замандасы оны «дүниедегі ең қарақшы, ит сияқты адам» деп сипаттап, «оның барлық ағылшын кітапханаларын тонағанын, қалағанын алып алғаннан кейін, сол әйгілі қолжазбаларды өртеп, өзін басқалардың әкесі етіп алғанын» мәлімдеді. Бұл қолжазбаларды өртеу туралы айыптама кеңінен таралды. Мысалы, 1574 жылы Джон Кайус Вергилийдің «өз еңбегінің кемшіліктерін жасыру үшін, ежелгі және қолжазба тарихшыларымыздың көптеген туындыларын, бір арбаны толтырарлықтай, өртеп жібергенін» мәлімдеді. Уильям Ламбард 1576 жылы былай деп түсіндірді: «[Вергилий] Петрдің ақшасын жинап, Папаларға пайда әкелгендей, өзі де кәсібімен жалған аңыздарды жинап, Папалық дінді, патшалықты және митрополияны жақтауға тырысқан». Генри Пичем 1622 жылы Вергилийді тағы да «аббаттықтардың, монастырлардың және собор шіркеулерінің ең жақсы және ең көне жазбаларын және ескерткіштерін, осындай ескерткіштерді, қолжазбаларды, кітаптарды іздеу сылтавымен өртеп, ұрлағанын» айыптады. Алайда, Пичемнің замандасы, Лестерширлік антиквар Уильям Бертон Вергилийді «ерекше ойлап табуға қабілетті, жақсы ойлы, жақсы оқыған және антиквариатты шын сүйетін адам» деп сипаттап, оған оң баға берді. 19 ғасырда Вергилийдің ағылшын тарихнамасына тигізген маңызы мойындала бастады, өйткені «Тюдор Англиясының тарихшылары оның «Англия тарихы» еңбегінің ауқымын түсінді».
De inventoribus rerum (жаңадан жасалған бұйымдар)
1663 жылы Лондонда жарық көрген 1-9 кітаптардың ағылшын тіліне аудармасы (кейбір қысқартулармен). 1546 жылғы Лион басылымына негізделген 1-8 кітаптардың ағылшын тіліне аудармасы. 1-3 кітаптардың латын және ағылшын тіліндегі параллель мәтіндері, 1553-55 жылға дейінгі алғашқы басылымдармен салыстырылған.