Кіріспе

Австралия Парламенті Жоғарғы Палатасының төрағасы – Сенат төрағасы, Австралия Парламенті Жоғарғы Палатасының басшысы. Төменгі палатадағы оның әріптесі – Өкілдер палатасының спикері. Сенат төрағасының лауазымы 1901 жылы Австралия Конституциясының 17-бабымен белгіленген. Лауазымның негізгі міндеттері – сенаттағы пікірсайыстарды бақылау, сенаторлардың сөйлеу құқығын анықтау, сессиялар барысында тәртіпті сақтау және парламенттік этика кодексін ұстану, сондай-ақ сенаттың барлық ережелері мен жарлықтарын орындау. Қазіргі төраға – Сью Лайнс, ол 2022 жылдың 26 шілдесінде сайланды. Сенат әрбір жаңа мерзімнің басында немесе лауазым бос болғанда өз мүшелерінен біреуін төраға етіп сайлайды. Әдетте, бұл Сенатта ең көп мандатқа ие партияның немесе коалицияның мүшесі болады, бірақ міндетті емес. Сенаттағы ең ірі партия үкіметтік партия болып табылмауы мүмкін, себебі үкіметті Өкілдер палатасы анықтайды. Сондықтан Сенат төрағасы мен Өкілдер палатасының спикері әртүрлі партиялардан болуы мүмкін. Сенат төрағасының басты міндеті – заң шығару сессиялары кезінде палатада парламенттік процедураны сақтау. Өкілдер палатасының спикерінен ерекшелігі, Сенат төрағасы жалпы пікірсайыстар кезінде қатардағы мүше ретінде дауыс береді және дауыстар тең түскен жағдайда шешуші дауысқа құқығы жоқ (шешуші дауыс президенттің штатына қосымша дауыс беруге мүмкіндік берер еді). Сенат төрағасы сонымен қатар әртүрлі әкімшілік және рәсімдік міндеттерді атқарады, Парламент үйін және басқа да парламенттік нысандар мен қызметтерді басқару жауапкершілігін Өкілдер палатасының спикерімен бөліседі.

Процесс

Президентті Сенат құпия дауыс беру арқылы сайлайды. Хатшы сайлауды өткізеді. Президенттік лауазым әрқашан партиялық болып келді және үкіметтік партияның үміткері көбінесе сайланады, бірақ бұл кепілдік берілмейді, себебі биліктегі үкіметтің Сенатта көпшілік дауысы болуы міндетті емес. Президентке сайланған вице-президент көмек көрсетеді. Дәстүрлі практика бойынша, үкімет президенттік лауазымға сенаторды, ал оппозиция вице-президенттік лауазымға сенаторды ұсынады. Егер басқа үміткерлер болмаса, сайлау қажет емес; алайда, 2005 жылы және 2007 жылы Австралияның «Жасылдар» партиясы президенттік лауазым бос болғанда сенатор Керри Неттіні қарсы кандидат ретінде ұсынды. Осы кандидатты үкіметтік және оппозициялық сенаторлар қолдамады.

Парламенттік міндеттер

Президенттің басты міндеті – Сенатқа төрағалық ету, Сенаттағы тәртіпті сақтау, Тұрақты ережелерді (процедуралық ережелерді) ұстану және артқы қатардағы сенаторлардың құқықтарын қорғау. Президентке вице-президент және әдетте күнделікті пікірсайыстарда төрағалық ететін вице-президенттерден тұратын комиссия көмектеседі. Президент спикердей тәртіптік билікке ие болмаса да, Сенат көптеген австралиялық заң шығару палаталары сияқты шулы болмайды, сондықтан оның тәртіптік өкілеттіктері көбінесе қолданылмайды. Спикерден өзгеше, президент пікір білдіре алады, бірақ шешуші дауысқа ие емес (дауыстар тең түскен жағдайда, ұсыныс қабылданбайды). Бұл Сенат теориялық тұрғыдан штаттар палатасы болғандықтан, президенттің дауыс беру құқығын жоғарту штаттардың немесе аумақтардың бірінен сенатордың бір дауысын алуға тең болар еді.

Әкімшілік міндеттер

Сенат төрағасы – Сенат департаментінің бас атқарушысы, ол төрт парламенттік департаменттің бірі. Төраға департамент бюджеттік комитетінің төрағасы болып табылады және оның ұйымдық құрылымын қадағалайды. Сондай-ақ, төраға Парламент қызметтері департаментін (ПҚД) Өкілдер палатасы спикерімен бірлесіп басқарады.

Жалақы

Барлық басқа парламентарийлер сияқты, Сенат төрағасының жалақысын тәуелсіз заңмен құрылған Ақы төлеу комиссиясы анықтайды. 2019 жылдың 1 шілдесінен бастап сенаторлардың негізгі жалақысы 211 242 австралиялық долларды құрайды. Президентке негізгі жалақының 75% мөлшерінде (158 432 доллар) қосымша "қызметтік жалақы" төленеді, осылайша жылдық жалақысы 369 674 долларға жетеді. Ол сонымен қатар сенаторларға қолжетімді әртүрлі құқықтар мен жәрдемақыларды да алады.

Сенат төрағаларының тізімі

Сенат төрағасы лауазымына халық саны аз штаттар мен аумақтарды ұсынып отырған сенаторлар көбірек тағайындалған. 1901 жылдан бері Сенаттың 25 төрағасы болды. Олардың 15-і халық саны ең аз штаттардан (Батыс Австралия, Оңтүстік Австралия және Тасмания) немесе Австралия астаналық аумағынан, ал 10-ы халық саны ең көп үш штаттан (Жаңа Оңтүстік Уэльс, Виктория және Квинсленд) шыққан. Сенат төрағаларының барлығы ірі партиялардың мүшелері болған, бірақ міндетті түрде үкіметтік партия емес. № (Нөмір) Сурет Партия штаты Қызметке кірген мерзім Қызметтен шыққан мерзім 1 Сэр Ричард Бейкер   Еркін сауда Оңтүстік Австралия 9 мамыр 1901 31 желтоқсан 1906 2 (Сэр) Альберт Гулд   Еркін сауда / Социалистік емес Жаңа Оңтүстік Уэльс 20 ақпан 1907 30 маусым 1910 Либералды 3 Гарри Турли   Еңбек Квинсленд 1 шілде 1910 8 шілде 1913 4 Томас Гивенс   Еңбек Квинсленд 9 шілде 1913 30 маусым 1926 Ұлттық Еңбек Ұлтшыл 5 Сэр Джон Ньюлендс   Ұлтшыл Оңтүстік Австралия 1 шілде 1926 13 тамыз 1929 6 Уолтер Кингсмилл   Ұлтшыл Батыс Австралия 14 тамыз 1929 30 тамыз 1932 Біріккен Австралия 7 Патрик Линч   Біріккен Австралия Батыс Австралия 31 тамыз 1932 30 маусым 1938 8 Джон Хейс   Біріккен Австралия Тасмания 1 шілде 1938 30 маусым 1941 9 Джеймс Куннингем   Еңбек Батыс Австралия 1 шілде 1941 4 шілде 1943 10 Гордон Браун   Еңбек Квинсленд 23 қыркүйек 1943 19 наурыз 1951 11 Тед Мэттнер   Либералды Оңтүстік Австралия 12 маусым 1951 7 қыркүйек 1953 12 (Сэр) Алистер МакМуллин   Либералды Жаңа Оңтүстік Уэльс 8 қыркүйек 1953 30 маусым 1971 13 Сэр Магнус Кормак   Либералды Виктория 17 тамыз 1971 11 сәуір 1974 14 Джастин О'Брайен   Еңбек Тасмания 9 шілде 1974 11 қараша 1975 15 (Сэр) Кондор Лауке   Либералды Оңтүстік Австралия 17 ақпан 1976 30 маусым 1981 16 (Сэр) Гарольд Янг   Либералды Оңтүстік Австралия 18 тамыз 1981 4 ақпан 1983 17 Даг МакКлелланд   Еңбек Жаңа Оңтүстік Уэльс 21 сәуір 1983 23 қаңтар 1987 18 Керри Сибраа   Еңбек Жаңа Оңтүстік Уэльс 17 ақпан 1987 31 қаңтар 1994 19 Майкл Бихан   Еңбек Батыс Австралия 1 ақпан 1994 30 маусым 1996 20 Маргарет Рейд   Либералды АСТ 20 тамыз 1996 18 тамыз 2002 21 Пол Калверт   Либералды Тасмания 19 тамыз 2002 14 тамыз 2007 22 Алан Фергусон   Либералды Оңтүстік Австралия 14 тамыз 2007 25 тамыз 2008 23 Джон Хогг   Еңбек Квинсленд 26 тамыз 2008 30 маусым 2014 24 Стивен Парри   Либералды Тасмания 7 шілде 2014 2 қараша 2017 25 Скотт Райан   Либералды Виктория 13 қараша 2017 13 қазан 2021 26 Слейд Брокман   Либералды Батыс Австралия 18 қазан 2021 26 шілде 2022 27 Сью Лайнс   Еңбек Батыс Австралия 26 шілде 2022 Қазіргі кезде қызмет етеді

Төрағаның орынбасары

Президентпен қатар, Сенат вице-президентті де сайлайды, оның ресми атағы – Вице-президент және Комитеттер төрағасы. 1981 жылға дейін бұл лауазымның атауы тек Комитеттер төрағасы болған, бірақ ол "лауазымның іс жүзіндегі мәнін дәлірек бейнелеу үшін" өзгертілді. Бұл лауазым Конституцияда көзделмеген, оның орнына Сенаттың ішкі регламентімен белгіленген – ол колониялық заң шығару кеңестерінен тікелей алынған. Вице-президенттің басты міндеттері – комитеттердің отырыстарын жүргізу және Сенат Президенті болмаған кезде төрағалық ету.