Кіріспе

Америка Құрама Штаттары президентінің мұрагерлік тәртібі туралы заң

Америка Құрама Штаттары президенттік мұрагерлік туралы заң – президенттік мұрагерлік тізбегін белгілейтін федералды заң. Америка Құрама Штаттары Конституциясының II бабының 1-тарауының 6-тармағы Конгреске осындай заң қабылдауға уәкілеттік береді:

Конгресс үш рет Президенттік мұрагерлік туралы заң қабылдады: 1792, 1886 және 1947 жылдары. 1947 жылғы заң соңғы рет 2006 жылы жаңартылды. Осы мұрагерлік заңдарының ешқайсысы қолданылмағанмен, бірнеше рет қолданылу мүмкіндігі болды. Дегенмен, вице-президенттен кейінгі мұрагерлік тізбегіндегі адамның қалыпты жағдайда президенттің міндетін атқаруға шақырылу ықтималдығы жиырма бесінші түзетудегі вице-президенттік лауазымдардың бос орындарын толтыру ережелеріне байланысты едәуір төмендеді.

1792 жылғы Президент мұрагерлік туралы заң

Конституцияның II бабының 1-бөлімі 6-тармағы Конгресске президент пен вице-президент қайтыс болған немесе қызмет мерзімі ішінде қызмет ете алмайтын жағдайда, кім президенттік міндетті атқаруға тиіс екенін анықтауға рұхсат береді. Мұндай мұрагерлік ретті белгілеу туралы заң 1790 жылдың желтоқсанында АҚШ-тың 1-ші Конгресінде ұсынылды. Келесі айда талқылауға шығарылғанда, АҚШ Сенатының уақытша төрағасы және Өкілдер палатасының спикері ұсынылды; сондай-ақ АҚШ мемлекеттік хатшысы мен АҚШ Жоғарғы Сотының төрағасы да ұсынылды. Жоғарғы Сот төрағасына қатысты биліктің бөлінуіне байланысты ұқсас мәселелер де көтерілді. Бұл мәселе 1791 жылы 2-ші Конгресс жиналғанда қайта көтерілді. 30 қарашада Сенат «АҚШ президенті мен вице-президентін сайлауға қатысты акт және президенттік және вице-президенттік лауазымдары бос болған жағдайда президенттік міндетті атқаруға тиіс лауазымды тұлғаны жариялау» деген атаумен заң қабылдады, ол Өкілдер палатасына мақұлдауға жіберілді. Онда Сенат төрағасының уақытша міндетін атқарушысы немесе, егер бұл лауазым бос болса, президенттік және вице-президенттік лауазымдарында бос орын туған жағдайда Өкілдер палатасының спикері президенттік міндетті атқарушы деп тағайындалатын ереже болды. 9-тармақ жаңа президент сайланғанға дейін заңды мұрагердің міндетті атқаратынын қарастырды. Конституцияның II бабының 1-бөлімі 3-тармағында белгіленген Президент пен Вице-президентті таңдаудың бастапқы тәртібі бойынша, әрбір [[АҚШ сайлау коллегиясы]] егер мұндай екі лауазымда да бос орын туса, 10-тармақ мемлекеттік хатшыға әрбір штаттың губернаторына бос орындар туралы және оларды толтыру үшін арнайы сайлау туралы хабарлауды тапсырды. Бұл арнайы сайлау екі айдан ерте өткізілмейтін еді. Мұндай арнайы сайлауда президент және вице-президент болып сайланған адамдар келесі жылдың 4 наурызынан бастап толық төрт жылдық мерзімге қызмет ететін болар еді; мұндай сайлау ешқашан өткізілген жоқ.

1886 жылғы Президент мұрагерлік туралы заң

Президент Джеймс А. Гарфилдтің 1881 жылғы 19 қыркүйекте қайтыс болуы – оның қастандыққа ұшырағаннан кейін ұзақ уақыт бойы денсаулығының нашарлауынан кейін – вице-президент Честер А. Артурдың президенттікке өтуіне әкелді. Артур президент болғаннан кейін вице-президент, Сенат төрағасы және Өкілдер палатасының спикері лауазымдары бос қалды. Алайда, 1881 жылғы 10 қазанда Сенаттың жаңа уақытша төрағасы тағайындалды, ал 1881 жылғы желтоқсанда Өкілдер палатасының жаңа спикері тағайындалды. 1884 жылы Гровер Кливленд президент болып сайланды, ал Томас А. Хендрикс вице-президент болып сайланды. Хендрикс 1885 жылғы қарашада, өкілеттік мерзімінің басында сегіз ай өткен соң қайтыс болды, бұл тағы да тікелей мұрагердің болмауына себеп болды, соның салдарынан Конгресс 1792 жылғы Мұрагерлік туралы заңның кемшіліктерін түзетуге мәжбүр болды. Джордж Хоар 1882 жылы Сенатқа Конгресс лауазымдарынан Кабинет мүшелеріне мұрагерлік құқығын беру туралы заң жобасын енгізді. Ол келесі жылы Сенатта қабылданды, бірақ Өкілдер палатасында сәтсіз аяқталды. Хоар мұрагерлік туралы заңды өзгерту қажеттігінің бірнеше себебін атап көрсетті: соның ішінде, арнайы сайлауда сайланған президенттің төрт жылдық өкілеттік мерзімі Конгресс сайлау циклымен сәйкес келмеуі мүмкін, нәтижесінде "жанжал мен қиындықтар" туындауы мүмкін. Ол сондай-ақ, Сенат төрағасының және спикердің мұрагерлік тізбегінде болуының конституциялық және практикалық тұрғыдан жағымсыз салдарларын көрсетті. Осы аргументін нығайту үшін ол федералдық үкімет 1789 жылы, 96 жыл бұрын жұмысын бастағаннан бері алты мемлекеттік хатшы президент болып сайланып, осы 96 жылдың 36 жылында сол лауазымда қызмет еткенін атап өтті. Сондай-ақ, 1940 жылғы республикалық президенттікке үміткер Вэнделл Уилки және вице-президенттікке үміткер Чарльз Л. Макнари екеуі де 1944 жылы (8 қазан және 25 ақпан сәйкесінше) қайтыс болды, бұл ірі партияның президенттік тікелей билетінің екі мүшесінің сайлауға түскен мерзімі ішінде қайтыс болуының алғашқы (және қазіргі уақытқа дейін жалғыз) жағдайы болды. Егер олар сайланған болса, Уилкидің қайтысы мемлекеттік хатшының 1945 жылғы 20 қаңтарда аяқталатын мерзімнің қалған бөлігіне президенттік міндетін атқарушы болып тағайындалуына әкелетін еді.

1947 жылғы Президент мұрагерлік туралы заң

Ол сондай-ақ, егер осы екі лауазымда бос орын туындаса және Конгресс сайлауына үш айдан астам уақыт қалғанда, жаңа президент пен вице-президент сайлауын жүзеге асыру үшін жағдай жасауды ұсынды. Президенттің ұсынысын қамтитын заң жобасын Хаттон В. Самнерс 1945 жылғы 25 маусымда Палатаға енгізді және төрт күннен кейін үлкен көпшілік дауысымен мақұлдады. Бұл шара Сенатқа жіберілді, бірақ 79-шы Конгресс оған ешқандай шара қолданбады. Трумэн өтінішін 1947 жылы қайта жаңартты, 80-ші Конгресс 1946 жылғы аралық сайлаулардан кейін шақырылғанда. 1947 жылдың басында сенатор Кеннет С. Уэрри Сенатта заң жобасын ұсынды, ол бұрынғы 1945 жылғы нұсқасы сияқты спикерді және уақытша президентті сәйкесінше екінші және үшінші орындарға қойды, сондай-ақ арнайы сайлау туралы ереже болмады. Көптеген талқылардан кейін, шара 1947 жылғы 27 маусымда 50 дауысқа 35 қарсы дауыспен мақұлданды. Палатаға жіберілген заң жобасы аз ғана пікірталас тудырды және 10 шілдеде 365 дауысқа 11 қарсы дауыспен қабылданды. Президент Трумэн заңға 18 шілдеде қол қойды. Заңда белгіленгендей, спикер немесе уақытша президент президенттік міндеттерді атқару үшін, президенттік лауазымға қойылатын талаптарға сай болуы керек және президент ретінде қызмет етуден бұрын, оның ішінде Конгресстен де, лауазымынан кетуі керек. 1886 жылғы заң сияқты, бұл заңда да тек конституциялық тұрғыдан президенттік лауазымға лайықты және президенттік өкілеттіктер мен міндеттер оларға жүктелген кезде Палата тарапынан импичмент процесіне түспеген кабинет мүшелері ғана президенттік міндеттерді атқаруға құқылы. Алайда, 1886 жылғы заңнан айырмашылығы, бұл заң президенттік өкілеттіктер мен міндеттерді қабылдаған кез келген кабинет министрінің өз лауазымынан кетуін міндеттейді. 1886 және 1947 жылғы заңдардың арасында тағы бір айырмашылық бар. 1886 жылғы заңда "Сенаттың кеңесімен және келісімімен аталған лауазымдарға тағайындалған лауазымды тұлғалар" президенттік міндеттерді атқаруға құқылы деп сипатталған, ал 1947 жылғы заңда "Сенаттың кеңесімен және келісімімен тағайындалған лауазымды тұлғалар" жарамды деп сипатталған. Олардың кіруіне негіздер болуы мүмкін болғанымен, атқарушы хатшылар мұрагерлік тізбегінде екені әлі де нақты емес. 1947 жылғы заңда белгіленгендей, осы заң бойынша президенттік міндеттерді атқарушы болған адам президентке берілетіндей еңбекақы алады. Сондай-ақ, ол қорғаныс министрін әскери хатшының орнына қою және әскери-теңіз күштері министрін жою туралы ереже енгізді. 1953 жылы жаңа кабинет құрылды, бұл еңбек министрінен кейін жаңа лауазымның құрылуына әкелді: денсаулық сақтау, білім беру және әл-ауқат министрі. 1965 жылы тағы бір жаңа кабинет бөлімі құрылды, тұрғын үй және қала құрылысы министрі мұрагерлік тізбегіне қосылды. Келесі жылы көлік министрі қосылды. 1970 және 1977 жылдары пошталық реорганизация туралы заңның нәтижесінде пошта бас директоры алынып тасталды, ал энергетика министрі тізімнің соңына қосылды. 1979 жылы Денсаулық сақтау, білім беру және әлеуметтік қамсыздандыру департаменті Білім беру ұйымы туралы заңмен бөлінген кезде, оның хатшысы денсаулық сақтау және адамгершілік қызметтері министрімен алмастырылды, ал соңғы лауазымға жаңа білім беру министрі қосылды. 1988 және 2006 жылдары кезекпен ардагерлер істері жөніндегі министр, содан кейін ішкі қауіпсіздік министрі қосылды, олар президенттік өкілеттіктер мен міндеттердің 16-шы және 17-ші заңды мұрагерлері (вице-президентті қоса алғанда) болды. 2002 жылы Ішкі қауіпсіздік департаменті құрылған кезде, оны құру туралы заңда жаңа ведомствоның министрін президенттік мұрагерлік тізбегіне қосу туралы ереже болмады. Жаңадан құрылған кабинет деңгейіндегі департаменттердің министрлері автоматты түрде қосылмайды, оларды арнайы қосу қажет.

Мүмкін болатын өтініш

1947 жылғы актіні қолдану қажет болмағанмен, вице-президенттік лауазымы оны қабылдаған кезде бос болды және содан бері тағы үш рет бос тұрды: Осы жағдайда 1947 жылғы актіні қолдану қажет болмады, себебі алты жыл бұрын ғана ратификацияланған Конституцияның жиырма бесінші түзетуінің 2-тармағы вице-президенттік лауазымды мерзімі ішінде толтыру механизмін белгіледі. Осының нәтижесінде, Ричард Никсон 1974 жылғы 9 тамызда отставкаға кеткен кезде Карл Альберт президент міндетін атқарушы болған жоқ, керісінше вице-президент Джеральд Форд сол күні президент болды. 2001 жылғы 11 қыркүйектегі террористік шабуылдар кезінде Ұлттық қауіпсіздік қызметі үкіметтің үзіліссіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету жоспарын іске асырды, оның бір бөлігі президенттік мұрагерлік тізіміндегі адамдарды жинап, оларды қауіпті жерге жеткізуді көздеді, соның арқасында шабуылдардан кем дегенде бір лауазым иесі аман қалуы тиіс болды. Палата спикері Дэннис Хастерт және бірнеше басқа конгресс жетекшілері барды; Сенаттың уақытша президенті Роберт Бёрд бармады, оның орнына Капитолий төбесіндегі үйіне апаруды жөн көрді. Вице-президент Дик Чейни және көлік министрі Норман Минета Ақ үйдің жер астына салынған бомбалау орталығына кірді; сол күні бірнеше министрлер елден тыс болды.

Тағайындалған орынбасар

Суық соғыс кезеңінен бастап, президент, вице-президент, конгресс жетекшілері және кабинет мүшелері сияқты көптеген жоғары дәрежелі федералдық шенеуніктер жиналатын шаралардан белгіленген мұрагерді алшақтатудың ұзақ тарихы бар. Бұл, егер осы шарада басқа барлық шенеуніктер қаза болса, үкіметтің бағытын ұстауға әрқашан біреудің дайын болуын қамтамасыз ету үшін жасалады. Мысалы, Ауыл шаруашылығы министрі Сонни Перду президент Дональд Трамп 2018 жылғы «Мемлекеттік хабарламасын» жариялаған кезде осы қызметке тағайындалған кабинет мүшесі болды. Перду шарадан бірнеше сағат бұрын қауіпті жерге жеткізілді және оқиға бойында сонда болды. Кез келген кабинет хатшысы таңдалуы мүмкін болғамен, тағайындалған адам көбінесе мұрагерлік тізбегіндегі жаңа, төменгі дәрежедегі министрліктердің бірінен таңдалады. Таңдалған адам президенттік қызметке конституциялық талаптарға сай болуы керек. Конституциялық құқық сарапшысы Ахил Амар бұл заңды «апатты заң, оқиғаға айналуға дайын қадам» деп атады. Қолданылуға тиіс екі негізгі мәселе бар.