Суық маусым: Қыс жайлы толық мәлімет

Кіріспе

Қыс – полярлық және қоңыржай климат аймақтарындағы жылдың ең суық және қараңғы мезгілі. Ол күзден кейін, көктемге дейін келеді. Жер осінің еңістігі маусымдардың пайда болуына себеп болады; қыс бір жарты шар Күннен алыстағанда болады. Әртүрлі мәдениеттер қыстың басталуын әртүрлі күндермен анықтайды, ал кейбіреулері ауа райына негізделген анықтама қолданады. Солтүстік жарты шарда қыс болса, Оңтүстік жарты шарда жаз болады, және керісінше. Қыс әдетте жауын-шашынмен бірге келеді, ол аймақтың климатына байланысты көбінесе жаңбыр немесе қар түрінде болады. Қысқы күн тоқырауы – Күннің Солтүстік немесе Оңтүстік полюске қатысты биіктігі ең төменгі мәнге жеткен кез; яғни, Күн полюстен өлшенгенде горизонттан ең алыс төмен орналасқан кез. Осы күні жылдың ең қысқа күні және ең ұзақ түні болады, күн тоқырауынан кейін күндіздің ұзақтығы артып, түнің ұзақтығы азаяды. Полярлық аймақтардан тыс жерлердегі ең ерте күн батуы және ең кеш күн шығуы қысқы күн тоқырауы күнінен өзгеше болып, ендікке байланысты өзгереді. Бұл айырмашылық Жердің эллипстік орбитасынан туындаған жыл бойындағы күннің ұзақтығының өзгеруіне байланысты (қараңыз: ең ерте және ең соңғы күннің шығуы мен батуы).

Этимология

Ағылшын тіліндегі "қыс" сөзі прото-герман тілінен келген *wintru атауынан шыққан, оның шығу тегі белгісіз. Бірнеше болжам бар, олардың ішінде ең көп айтылатыны – оны прото-үнді-еуропа тіліндегі *wed ('су') түбірімен немесе *wend мұрындық инфиксі бар түрімен байланыстыру.

Себеп

Жердің орбиталық жазықтығына қатысты осьінің еңістігі ауа-райының қалыптасуында маңызды рөл атқарады. Жердің орбита жазықтығына 23,44° бұрышпен еңкейілуі, Жер орбитасымен қозғалғанда әртүрлі ендіктердің Күнге тікелей қарауына себеп болады. Осы өзгеріске байланысты маусымдар пайда болады. Солтүстік жарты шарда қыс болғанда, Оңтүстік жарты шар Күнге тікелей қарап, Солтүстік жарты шардан жоғары температураны бастан кешіреді. Керісінше, Оңтүстік жарты шарда қыс, Солтүстік жарты шар Күнге қарай еңкейген кезде болады. Жердегі бақылаушының көзқарасы бойынша, қысқы Күннің көктегі ең жоғары биіктігі жазғы Күнге қарағанда төмен болады. Қыс айларында екі жарты шарда да Күннің төмен биіктігі, күн сәулесінің Жерге көлбеу бұрышпен түсуіне әкеледі. Осылайша, Жер бетінің бірлік ауданына аз мөлшерде күн сәулесі түседі. Бұдан әрі, жарық атмосфера арқылы ұзақ қашықтықты жүргізуге мәжбүр, бұл атмосфераға көбірек жылуды таратуға мүмкіндік береді. Жердің Күнге қашықтығының өзгеруінің әсері (Жердің эллипстік орбитасына байланысты), осы факторлармен салыстырғанда мардымсыз болып табылады. Солтүстік аймандардағы қар жиналатын жерлердегі метеорологиялық қыс (температураның мұздай төмендеуі) биіктікке, теңіз желдеріне және жауын-шашын мөлшеріне байланысты айтарлықтай өзгеріп отырады. Мысалы, суық қыстарымен белгілі Канадада, Ұлы жазықта (океаннан шалқары қашықтықта) орналасқан Виннипег қаласында қаңтар айының ең жоғары температурасы 11,3 °C (12 °F), ал ең төменгі температурасы -21,4 °C (7 °F) құрайды. Ал салыстырарлық жағдайда, Тынық мұхитының теңіз желдерінің әсеріне ие батыс жағалаудағы Ванкуверде қаңтар айының ең төменгі температурасы 1,4 °C (35 °F) болып тіркелсе, күндізгі температура мұздан жоғары, 6,9 °C (44 °F) шамасында болады. Екі қала да 49° солтүстік ендікте орналасқан және континенттің батыс жартысында жатыр. Еуропада да ұқсас, бірақ аздап әлсіз әсер байқалады: Британ аралдарында, солтүстік ендігіне қарамастан, мұздай температураны тіркеген бірде-бір тау емес метеостанция жоқ.

The tilt of the Earth's axis relative to its orbital plane plays a large role in the formation of weather. The Earth is tilted at an angle of 23.44° to the plane of its orbit, causing different latitudes to directly face the Sun as the Earth moves through its orbit. This variation brings about seasons. When it is winter in the Northern Hemisphere, the Southern Hemisphere faces the Sun more directly and thus experiences warmer temperatures than the Northern Hemisphere. Conversely, winter in the Southern Hemisphere occurs when the Northern Hemisphere is tilted more toward the Sun. From the perspective of an observer on the Earth, the winter Sun has a lower maximum altitude in the sky than the summer Sun. During winter in either hemisphere, the lower altitude of the Sun causes the sunlight to hit the Earth at an oblique angle. Thus a lower amount of solar radiation strikes the Earth per unit of surface area. Furthermore, the light must travel a longer distance through the atmosphere, allowing the atmosphere to dissipate more heat. Compared with these effects, the effect of the changes in the distance of the Earth from the Sun (due to the Earth's elliptical orbit) is negligible. The manifestation of the meteorological winter (freezing temperatures) in the northerly snow prone latitudes is highly variable, depending on elevation, position versus marine winds, and the amount of precipitation. For instance, within Canada (a country of cold winters), Winnipeg, on the Great Plains (a long way from the ocean), has a January high of 11.3 °C (12 °F) and a low of 21.4 °C ( 7 °F). In comparison, Vancouver, on the west coast (with a marine influence from moderating Pacific winds), has a January low of 1.4 °C (35 °F), with days well above freezing, at 6.9 °C (44 °F). Both places are at 49°N latitude and in the same western half of the continent. A similar but less extreme effect is found in Europe: in spite of their northerly latitude, the British Isles have not a single non mountain weather station with a below freezing mean January temperature.

Метеорологиялық есептеу

Метеорологиялық есептеу – метеорологтардың деректерді жүргізу мақсатында «нақты ауа райы үлгілеріне» сүйенген қыс мезгілін өлшеу әдісі. Сондықтан, метеорологиялық қыстың басталуы ендікке байланысты өзгереді. Метеорологтар қысты ең төменгі орташа температураны көрсететін үш күнтізбелік ай деп анықтайды. Солтүстік жарты шарда бұл желтоқсан, қаңтар және ақпан айлары, ал Оңтүстік жарты шарда – маусым, шілде және тамыз айлары. Маусымның ең суық орташа температурасы, әдетте, Солтүстік жарты шарда қаңтар немесе ақпан айларында, ал Оңтүстік жарты шарда маусым, шілде немесе тамыз айларында тіркеледі. Қыс мезгілінде түннің ұзақтығы басым болады. Ал кейбір аймақтарда қысқы жауын-шашын мөлшері жоғары, тұрақты қар жамылғысы немесе жоғары жауын-шашын мен төмен температураның салдарынан булану шектеулі болады. Қарлы борандар жиі пайда болып, көлік қозғалысында кешігулерге себеп болады. Алмаз шаңы, сондай-ақ мұз инелері немесе мұз кристалдары, 40 °C (40 °F) температураға жақын температурада, жоғарыдан келген ылғалды ауаның суық, жер бетіндегі ауамен араласуынан пайда болады. Олар қарапайым алтыбұрышты мұз кристалдарынан тұрады. Швеция метеорологиялық институты (SMHI) жылулық қысты күнделікті орташа температураның бес күн қатарынан 0 °C (32 °F) төмен болуы ретінде анықтайды. SMHI мәліметінше, Скандинавияда қыс Атлантикалық төмен қысым жүйелерінің оңтүстік және солтүстік бағыттармен жүруіне байланысты күштірек болады, бұл жоғары қысым жүйелерінің енуіне және суық температуралардың пайда болуына мүмкіндік береді. Нәтижесінде, 1987 жылы Стокгольмде тіркелген ең суық қаңтар айы ең күннөлді болды. Қар мен мұздың жиналуы Солтүстік жарты шардағы қыс мезгілімен байланысты, себебі бұл аймақта кең аумақты құрлықтар бар. Оңтүстік жарты шардағы теңіздік климат және 40°О-тан оңтүстікке қарай құрлықтың аздығы қыстың жұмсақ болуына әкеледі. Сондықтан, қар мен мұз Оңтүстік жарты шардың мекенделген аймақтарында сирек кездеседі. Бұл аймақта қар жыл сайын Анд тауларында, Австралиядағы Ұлы бөлініс жотасында, Жаңа Зеландия тауларында, сондай-ақ Оңтүстік Аргентинаның оңтүстік Патагония аймағында жауады. Антарктидада жыл бойы қар жауады.

Meteorological reckoning is the method of measuring the winter season used by meteorologists based on "sensible weather patterns" for record keeping purposes, so the start of meteorological winter varies with latitude. Winter is often defined by meteorologists to be the three calendar months with the lowest average temperatures. This corresponds to the months of December, January and February in the Northern Hemisphere, and June, July and August in the Southern Hemisphere. The coldest average temperatures of the season are typically experienced in January or February in the Northern Hemisphere and in June, July or August in the Southern Hemisphere. Nighttime predominates in the winter season, and in some regions, winter has the highest rate of precipitation as well as prolonged dampness because of permanent snow cover or high precipitation rates coupled with low temperatures, precluding evaporation. Blizzards often develop and cause many transportation delays. Diamond dust, also known as ice needles or ice crystals, forms at temperatures approaching 40 °C ( 40 °F) due to air with slightly higher moisture from above mixing with colder, surface based air. They are made of simple hexagonal ice crystals. The Swedish Meteorological Institute (SMHI) defines thermal winter as when the daily mean temperatures are below 0 °C (32 °F) for five consecutive days. According to the SMHI, winter in Scandinavia is more pronounced when Atlantic low pressure systems take more southerly and northerly routes, leaving the path open for high pressure systems to come in and cold temperatures to occur. As a result, the coldest January on record in Stockholm, in 1987, was also the sunniest. Accumulations of snow and ice are commonly associated with winter in the Northern Hemisphere, due to the large land masses there. In the Southern Hemisphere, the more maritime climate and the relative lack of land south of 40°S make the winters milder; thus, snow and ice are less common in inhabited regions of the Southern Hemisphere. In this region, snow occurs every year in elevated regions such as the Andes, the Great Dividing Range in Australia, and the mountains of New Zealand, and also in the southerly Patagonia region of South Argentina. Snow occurs year round in Antarctica.

Астрономиялық және басқа да күнтізбеге негізделген есептеулер

Солтүстік жарты шарда кейбір органдар қыс мезгілін ауа райына қарамастан, астрономиялық тұрақты нүктелерге (яғни Жердің Күнді айналатын орбитадағы орнына) сүйене отырып анықтайды. Бұл анықтаманың бір түрінде қыс қысқы күн тоғысымен басталып, наурыз айындағы күн мен түн теңелуімен аяқталады. Бұл мерзімдер метеорологиялық қыстың басталуын және аяқталуын анықтау үшін қолданылатындарынан сәл кейінірек болады – әдетте Солтүстік жарты шарда желтоқсан, қаңтар және ақпан, ал Оңтүстік жарты шарда маусым, шілде және тамыз айларын қамтиды. Астрономиялық тұрғыдан алғанда, қысқы күн тоғысы – жылдың ең аз күн сәулесі болатын күні – маусымның ортасында болуға тиіс, бірақ маусымдық кешігу салдарынан ең суық мерзім әдетте күн тоғысынан кейін бірнеше аптаға созылады. Кейбір мәдениеттерде маусым күн тоғысымен басталып, келесі күн мен түн теңелуімен аяқталады деп есептеледі. Солтүстік жарты шарда, жылға байланысты, бұл 20, 21 немесе 22 желтоқсан мен 19, 20 немесе 21 наурыз аралығына сәйкес келеді. Оңтүстік жарты шардағы көптеген елдерде, соның ішінде Австралия, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африкада қыс 1 маусымда басталып, 31 тамызда аяқталады. Ирландия (ирланд күнтізбесін пайдалана отырып) және Скандинавия сияқты кельт елдерінде қысқы күн тоғысы дәстүрлі түрде қыс ортасы деп саналады, ал қыс мезгілі 1 қарашада, Барлық Әулиелер күнінде немесе Самайнде басталады. Қыс аяқталып, көктем 1 немесе 2 ақпанда Имболк немесе Кенделенде басталады. Қытай астрономиясында және басқа да Шығыс Азия күнтізбелерінде қыс 7 қарашада немесе оның шамасында Лидунмен басталып, 3 немесе 4 ақпанда Личунмен көктемнің келуімен аяқталады. Рим Республикасының соңғы ғалымы Марк Теренций Варро қыстың қараша айының Ид күнінен (10 қараша) бұрынғы төртінші күнінен басталып, ақпан айының Ид күнінен (6 ақпан) бұрынғы сегізінші күніне дейін соқады деп анықтады. Бұл маусымдық жүйе күннің ұзақтығына ғана негізделген. Күннің ең қысқа күндері мен ең әлсіз сәулеленуінен тұратын үш айлық кезең Солтүстік жарты шарда қараша, желтоқсан және қаңтар айларында, ал Оңтүстік жарты шарда мамыр, маусым және шілде айларында болады. Көптеген Еуропа елдері Мартинмас немесе Әулие Мартин күнін (11 қараша) қыстың алғашқы күні ретінде мойындайды. Бұл күн ежелгі Юлиандық күн мен түн теңелуі мен күн тоғысы арасындағы орталық нүктеге сәйкес келеді. Сонымен қатар, кейбір елдерде Валентин күні (14 ақпан) көктемнің алғашқы белгілерін, мысалы гүлдердің гүлдеуін жариялайды деп есептеледі. Ең суық орташа температурамен байланысты үш айлық кезең әдетте Солтүстік жарты шарда қараша айының соңында немесе желтоқсан айының басында басталып, ақпан айының соңында немесе наурыз айының басында аяқталады. Бұл «термологиялық қыс» күн тоғысымен анықталған мерзімнен ертерек, бірақ күн сәулесіне (кельт немесе қытай) байланысты анықтамадан кейінірек болады. Бұл кезең маусымдық кешігуге байланысты климаттық аймақтарда өзгереді. Солтүстік жарты шарда қолданылатын барлық анықтамалар бойынша қыс 31 желтоқсан мен 1 қаңтарды қамтитындықтан, маусым Оңтүстік жарты шардағы жаз сияқты жылдардың арасында бөлінеді. Әр күнтізбелік жылда екі қысқа бөлік кездеседі. Бұл қысты нақты бір жылмен байланыстыруда күдік тудырады, мысалы, «2018 жылғы қыс». Бұл мәселені шешу үшін екі жылды да атауға болады, мысалы, «Қыс 18/19», немесе маусымның басталған жылын немесе күндерінің көп бөлігі сол жылға жататын жылын таңдауға болады, көптеген анықтамалар бойынша соңғысы дұрыс.

In the Northern Hemisphere, some authorities define the period of winter based on astronomical fixed points (i. e., based solely on the position of the Earth in its orbit around the Sun), regardless of weather conditions. In one version of this definition, winter begins at the winter solstice and ends at the March equinox. These dates are somewhat later than those used to define the beginning and end of the meteorological winter — usually considered to span the entirety of December, January, and February in the Northern Hemisphere and June, July, and August in the Southern. Astronomically, the winter solstice — being the day of the year that has fewest hours of daylight — ought to be in the middle of the season, but seasonal lag means that the coldest period normally follows the solstice by a few weeks. In some cultures, the season is regarded as beginning at the solstice and ending on the following equinox. In the Northern Hemisphere, depending on the year, this corresponds to the period between 20, 21 or 22 December and 19, 20 or 21 March. In many countries in the Southern Hemisphere, including Australia, New Zealand, and South Africa, winter begins on 1 June and ends on 31 August. In Celtic nations such as Ireland (using the Irish calendar) and in Scandinavia, the winter solstice is traditionally considered as midwinter, with the winter season beginning 1 November, on All Hallows, or Samhain. Winter ends and spring begins on Imbolc, or Candlemas, which is 1 or 2 February. In Chinese astronomy and other East Asian calendars, winter is taken to commence on or around 7 November, on Lìdōng, and end with the arrival of spring on 3 or 4 February, on Lìchūn. Late Roman Republic scholar Marcus Terentius Varro defined winter as lasting from the fourth day before the Ides of November (10 November) to the eighth day before the Ides of Februarius (6 February). This system of seasons is based on the length of days exclusively. The three month period of the shortest days and weakest solar radiation occurs during November, December and January in the Northern Hemisphere and May, June and July in the Southern Hemisphere. Many mainland European countries tended to recognize Martinmas or St. Martin's Day (11 November) as the first calendar day of winter. The day falls at the midpoint between the old Julian equinox and solstice dates. Also, Valentine's Day (14 February) is recognized by some countries as heralding the first rites of spring, such as flowers blooming. The three month period associated with the coldest average temperatures typically begins somewhere in late November or early December in the Northern Hemisphere and lasts through late February or early March. This "thermological winter" is earlier than the solstice delimited definition, but later than the daylight (Celtic or Chinese) definition. Depending on seasonal lag, this period will vary between climatic regions. Since by almost all definitions valid for the Northern Hemisphere, winter spans 31 December and 1 January, the season is split across years, just like summer in the Southern Hemisphere. Each calendar year includes parts of two winters. This causes ambiguity in associating a winter with a particular year, e. g. "Winter 2018". Solutions for this problem include naming both years, e. g. "Winter 18/19", or settling on the year the season starts in or on the year most of its days belong to, which is the later year for most definitions.

Ерекше суық

1683–1684 жылдары «Ұлы мұз» оқиғасы болды, сол кезде Темза өзені Лондон көпіріне дейін мұздап қалды және шамамен екі ай бойы мұздай болып тұрды. Лондон мен Сомерсетте мұздың қалыңдығы шамамен … болды. Теңіз шамамен 3 шақырымға дейін мұздап, Солтүстік теңіздің оңтүстік жағалауында кеме қатынасына қиындықтар тудырып, көптеген порттарды пайдаланудан тоқтатты. 1739–1740 жылдары Ұлыбритания тарихындағы ең суық қыс тіркелді. Темза шамамен 8 апта бойы мұздап жатты. 1740–1741 жылдардағы Ирландия ашаршылығы кем дегенде 300 000 адамның өмірін қиды. 1816 жыл Солтүстік жарты шарда «Жазсыз жыл» аталды. 1815–1816 жылдардың қысы мен одан кейінгі жаздың ерекше суықтығының басты себебі 1815 жылдың сәуір айында Индонезиядағы Тамбора тауының атқылауы болды. 1810 жылға таяу уақытта белгісіз атқылаулардың немесе атқылаулардың қосымша әсерлері болды, сондай-ақ 1812 және 1814 жылдар аралығында әлемнің әртүрлі жерлерінде бірнеше кішкентай атқылаулар болды. Жалпы әсері бүкіл әлемге тарады, бірақ АҚШ-тың шығысы, Атлантикалық Канада және Солтүстік Еуропада ерекше күшті болды. Жаңа Англияда мамыр айында мұз пайда болып, жаңадан егілген көптеген егістерді жойды, ал жаз қалпына келмеді. Нью-Йорк және Мэн штаттарында маусым айында қар жауып, шілде мен тамыз айларында көлдер мен өзендерде мұз қалыптасты. Ұлыбританияда қар жинақтары шілде айының соңына дейін сақталды, ал Темза өзені қыркүйек айында мұздады. Ауыл шаруашылығы өнімдері сәтсіздікке ұшырап, мал жаппай өлді, нәтижесінде азық-түлік тапшылығы мен 19 ғасырдағы ең ауыр ашаршылыққа әкелді. 1887–1888 жылдары: Жоғарғы Орта Батыста рекордтық суық температура, бүкіл әлемде қар жауды және таңғажайып дауылдар болды, оның ішінде 1888 жылғы мектеп мұзды дауілі (қаңтарда Орта Батыста) және 1888 жылғы Ұлы мұзды дауілі (наурыз айында Шығыс АҚШ пен Канадада). Еуропада 1947 жылдың басында, 1956 жылдың ақпанында, 1962–1963 жылдары, 1981–1982 жылдары және 2009–2010 жылдары қыстар ерекше суық болды. Ұлыбританиядағы 1946–1947 жылғы қыс салыстырмалы түрде қалыпты басталды, бірақ қаңтар айының соңынан наурыз айына дейін үздіксіз қар жауып, Ұлыбританиядағы ең қарлы қысқа айналды. Оңтүстік Америкада 1975 жылғы қыс ең суық болды, төменгі биіктіктегі қалаларда 25°S қар жауып, Оңтүстік Бразилияның кейбір аймақтарында -17 °C (1,4 °F) тіркелді. АҚШ-тың шығысы мен Канадада 2013–2014 жылғы және 2015 жылдың ақпан айының екінші жартысындағы қыс ерекше суық болды.

1683–1684, "The Great Frost", when the Thames, hosting the River Thames frost fairs, was frozen all the way up to London Bridge and remained frozen for about two months. Ice was about thick in London and about thick in Somerset. The sea froze up to 2 mile (3 km) out around the coast of the southern North Sea, causing severe problems for shipping and preventing use of many harbours. 1739–1740, one of the most severe winters in the UK on record. The Thames remained frozen over for about 8 weeks. The Irish famine of 1740–1741 claimed the lives of at least 300,000 people. 1816 was the Year Without a Summer in the Northern Hemisphere. The unusual coolness of the winter of 1815–1816 and of the following summer was primarily due to the eruption of Mount Tambora in Indonesia, in April 1815. There were secondary effects from an unknown eruption or eruptions around 1810, and several smaller eruptions around the world between 1812 and 1814. The cumulative effects were worldwide but were especially strong in the Eastern United States, Atlantic Canada, and Northern Europe. Frost formed in May in New England, killing many newly planted crops, and the summer never recovered. Snow fell in New York and Maine in June, and ice formed in lakes and rivers in July and August. In the UK, snow drifts remained on hills until late July, and the Thames froze in September. Agricultural crops failed and livestock died in much of the Northern Hemisphere, resulting in food shortages and the worst famine of the 19th century. 1887–1888: There were record cold temperatures in the Upper Midwest, heavy snowfalls worldwide, and amazing storms, including the Schoolhouse Blizzard of 1888 (in the Midwest in January) and the Great Blizzard of 1888 (in the Eastern US and Canada in March). In Europe, the winters of early 1947, February 1956, 1962–1963, 1981–1982, and 2009–2010 were abnormally cold. The UK winter of 1946–1947 started out relatively normal but became one of the snowiest UK winters to date, with nearly continuous snowfall from late January until March. In South America, the winter of 1975 was one of the strongest, with record snow occurring at 25°S in cities of low altitude, with the registration of −17 °C (1.4 °F) in some parts of southern Brazil. In the eastern United States and Canada, the winter of 2013–2014 and the second half of February 2015 were abnormally cold.

Тарихи маңызы бар

1310–1330: Еуропадағы көптеген қатал қыстар мен суық, ылғалды жаздар, шамамен 1300–1900 жылдар аралығында созылған Кіші мұз дәуірінің болжауға болмайтын ауа райының алғашқы айқын көрінісі. Тұрақты суық, ылғалды ауа райы үлкен қиындықтарға әкелді, 1315–1317 жылдардағы Ұлы ашаршылыққа негізінен жауапты болды және иммунитеттің әлсіреуіне және қара өлімге (1348–1350) әкелген тамақтанудың нашарлауына ықпал етті. 1600–1602: 1600 жылы Перудегі Хуайнапутина вулканының атқылауынан кейін Швейцария мен Балтық аймағындағы өте суық қыс. 1607–1608: Солтүстік Америкада Superior көлінде маусымға дейін мұз сақталды. Лондондықтар тұңғиықтағы Темза өзенінде алғашқы мұз жәрмеңкесін өткізді. 1622: Түркияда Алтын мүйіз және Босфордың оңтүстік бөлігі мұз басты. 1690 жылдар: Өте суық, қарлы, қатал қыстар. Мұз Исландияны барлық бағытта бірнеше шақырымға дейін қоршап тұрды. 1779–1780: Шотландиядағы ең суық қыс тіркелді, ал мұз Исландияны барлық бағытта қоршады (1690 жылдары болғандай). АҚШ-та бес апталық суық ауа Hartford, Connecticut және Нью-Йорк қалаларында төмендеді. Хадсон өзені мен Нью-Йорк порты мұз басты. 1783–1786: Темза өзені ішінара мұздады, ал қар бірнеше ай бойы жерде жатты. 1784 жылдың ақпан айында Солтүстік Каролина Chesapeake шығанағында мұз басты. 1794–1795: Қатал қыс, Ұлыбританиядағы ең суық қаңтар және Лондонда тіркелген ең төменгі температура: 25 қаңтарда. Қысқасы, бұл елдегі ең суық күн. Северн мен Темза мұздап, мұз жәрмеңкелері қайтадан ашылды. Француз армиясы Нидерландыға мұздаған өзендері арқылы басып кіруге тырысты, ал голланд флоты портында тоқтап қалды. Бұл қыста Сибирьден соққан жел басым болды. 1813–1814: Қатты суық, Темзаның соңғы мұздауы және соңғы мұз жәрмеңкесі. (Ескі Лондон көпірін алып тастау және өзен жағалауларын өзгерту мұздату мүмкіндігін азайтты.) 1883–1888: Әлем бойынша суық температура, оның ішінде 1883 жылдың тамызында Кракатаудың жарылуымен байланысты Жоғарғы Орта Батыстағы ерекше суық және қатыгез қыстардың үзіліссіз тізбегі. Осы кезеңде Ұлыбританияда қазан айының басында және шілде айының соңында қар жауды. 1976–1977: АҚШ-та соңғы онжылдықтардағы ең суық қыс. 1985: АҚШ-та полярлық айналымның өзгеруінен туындаған Арктикалық суық ауа, көптеген суық температура рекордтары бұзылды. 2002–2003: АҚШ-тың солтүстік және шығысындағы ерекше суық қыс. 2010–2011: АҚШ-тың бүкіл шығыс жартысында желтоқсаннан бастап қатты суық созылды, қыс ортасында жылыну болған жоқ және көктемге дейін салқын ауа сақталды. Ла-Нинья және Арктиканың теріс осцилляциясы күшті факторлар болды. Қатты және тұрақты жауын-шашын АҚШ-тың Солтүстік-Шығысында қардың тұрақты жамылғысын құрады, ол мамыр айының басында ғана төмендеді. 2011 жыл Жаңа Зеландиядағы ең суық жылдардың бірі болды, Веллингтонда шілде айында 35 жылдан кейін алғаш рет қар жауды және тамыз айында үш күн қатарынан қарлы дауыл болды.

1310–1330: Many severe winters and cold, wet summers in Europe, the first clear manifestation of the unpredictable weather of the Little Ice Age that lasted for several centuries (from about 1300 to 1900). The persistently cold, wet weather caused great hardship, was primarily responsible for the Great Famine of 1315–1317, and strongly contributed to the weakened immunity and malnutrition leading up to the Black Death (1348–1350). 1600–1602: Extremely cold winters in Switzerland and Baltic region after the eruption of Huaynaputina in Peru in 1600. 1607–1608: In North America, ice persisted on Lake Superior until June. Londoners held their first frost fair on the frozen over River Thames. 1622: In Turkey, the Golden Horn and southern section of Bosphorus froze over. 1690s: Extremely cold, snowy, severe winters. Ice surrounded Iceland for miles in every direction. 1779–1780: Scotland's coldest winter on record, and ice surrounded Iceland in every direction (like in the 1690s). In the United States, a record five week cold spell bottomed out at in Hartford, Connecticut and in New York City. The Hudson River and New York's harbor froze over. 1783–1786: The Thames partially froze, and snow remained on the ground for months. In February 1784, the North Carolina was frozen in Chesapeake Bay. 1794–1795: A severe winter, with the coldest January in the UK and lowest temperature ever recorded in London: on 25 January. The cold began on Christmas Eve and lasted until late March, with a few temporary warm ups. The Severn and Thames froze, and frost fairs started up again. The French army tried to invade the Netherlands over its frozen rivers, while the Dutch fleet was stuck in its harbor. The winter had easterlies (from Siberia) as its dominant feature. 1813–1814: Severe cold, last freeze over of Thames, and last frost fair. (Removal of old London Bridge and changes to river's banks made freeze overs less likely.) 1883–1888: Colder temperatures worldwide, including an unbroken string of abnormally cold and brutal winters in the Upper Midwest, related to the explosion of Krakatoa in August 1883. There was snow recorded in the UK as early as October and as late as July during this period. 1976–1977: One of the coldest winters in the US in decades. 1985: Arctic outbreak in the US resulting from shift in polar vortex, with many cold temperature records broken. 2002–2003 was an unusually cold winter in the Northern and Eastern US. 2010–2011: Persistent bitter cold in the entire eastern half of the US from December onward, with few or no midwinter warm ups, and with cool conditions continuing into spring. La Niña and negative Arctic oscillation were strong factors. Heavy and persistent precipitation contributed to almost constant snow cover in the Northeastern US, which finally receded in early May. 2011 was one of the coldest on record in New Zealand, with sea level snow falling in Wellington in July for the first time in 35 years and a much heavier snowstorm for 3 days in a row in August.

Адамға әсері

Адамдар қысқы суыққа сезімтал, ол денедегі ішкі және беткей жылуды сақтау қабілетін нашарлатады. Мұзды беттерде сығу қысқы жарақаттардың жиі кездесетін себебі болып табылады. Суықтан туындайтын басқа жарақаттар:

Гипотермия – дікілдеу, үйлесімсіз қозғалыстарға және өлімге әкелуі мүмкін.
Мұздану – терінің қатуы, сезімнің жоғалуына және тінді зақымдауға әкеледі.
Траншея аяғы – ұю, тінді зақымдауға және гангренаға соқтыруы мүмкін.
Саусақтардағы капиллярлардың зақымдануы – суықтан ауыр жарақаттарға әкелуі мүмкін.
Қыс мезгілінде тұмау, COVID-19 және басқа да тыныс алу ауруларының көрсеткіштері де артады.