Екінші дүниежүзілік соғыстағы американдық жеңіл танк "Стюарт"

Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстың американдық жеңіл танкi, орта танк.

M3 Стюарт/жеңіл танк M3 – Екінші дүниежүзілік соғыстың американдық жеңіл танкi. Танктің жетілдірілген нұсқасы 1942 жылы M5 ретінде қолданысқа түсті және АҚШ соғысқа кірмес бұрын британдық және басқа да Достастық күштеріне ленд-лиз бағдарламасы арқылы жеткізілді. Кейіннен ол АҚШ және одақтас әскерлер тарапынан соғыстың соңына дейін пайдаланылды. Британдықтардағы "Стюарт" атауы Америка Азамат соғысының Конфедерация генералы Дж. Е. Б. Стюарттың есімінен алынған және M3 және оның туындысы M5 жеңіл танктеріне қатысты қолданылды. Ресми емес атауы – "Хони", олардың тегіс жүрісіне байланысты британдықтар осылай атаған. АҚШ-та танктер ресми түрде "жеңіл танк M3" және "жеңіл танк M5" деп аталды. Стюарттар алғаш рет Солтүстік Африка кампаниясында қолданылды, олардың шамамен 170 данасы британдықтар "Crusader" операциясында (18 қараша – 30 желтоқсан 1941) қолданды. 1941 жылғы желтоқсанда Филиппинде жапондықтарға қарсы танкке қарсы шайқаста қатысқан алғашқы американдық экипаждық танк – осы Стюарт болды. Тынық мұхитындағы соғыстан басқа, Екінші дүниежүзілік соғыстың кейінгі жылдарында M3 барлау және күзету мақсатында қолданылды.

Даму

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Еуропа мен Азиядағы оқиғаларды бақылаған американдық танк конструкторлары M2 жеңіл танкының қолданыстан шығып бара жатқанын түсінді және оны жақсартуға кірісті. Жаңартылған конструкция, қалыңдатылған броня, өзгертілген жүріс бөлігі және жаңа қарудың кері серпіліс жүйесі "M3 жеңіл танкысы" деп аталды. Көліктің өндірісі 1941 жылдың наурыз айында басталды және 1943 жылдың қазанына дейін жалғасты. Сол заманғы жеңіл танктардың стандарттары бойынша, "Стюарт" салыстырмалы түрде жақсы брондалған. Оның алдыңғы корпусының жоғарғы бөлігінде 38 мм, төменгі бөлігінде 44 мм, зеңбіректің маңдайшасында 51 мм, мұнараның бүйірлерінде 38 мм, корпустың бүйірлерінде 25 мм және артқы бөлігінде 25 мм броня болды. Алдыңғы тікелей үлгісі M2A4 сияқты, M3 бастапқыда 37 мм M5 зеңбірегімен және бес .30-06 Browning M1919A4 пулеметімен жабдықталды: біреуі негізгі зеңбірекпен коаксиалды, біреуі M20 зениттік орналымда мұнараның үстінде, тағы біреуі оң жақ алдыңғы бөлігінде шарлы орналымда, ал қалған екеуі оң және сол жақ корпус спондарына орнатылған. Кейіннен негізгі зеңбірек сәл ұзынырақ M6 зеңбірегімен ауыстырылды, ал спонсонды пулеметтер алынып тасталды. M3 және M3A1 түрлері ауамен салқындатылатын радиалды қозғалтқышпен жабдықталды, Continental W 670 (8936 дана) 7 цилиндрлі бензинді қозғалтқыш немесе Guiberson T 1020 (1496 дана) 9 цилиндрлі дизельдік қозғалтқыш. Бұл екі қозғалтқыш та бастапқыда авиациялық қозғалтқыштар ретінде әзірленген. Ішкі жағынан радиалды қозғалтқыш танк корпусының артқы жағында, ал беріліс алдыңғы жағында орналасқан. Қозғалтқыш пен беріліс арасын жалғайтын жетек білігі танктың шайқас бөлімінің ортасынан өтеді. Радиалды қозғалтқыштың коленвалды білігі корпустың түбінен жоғары орналасқан, бұл танктың салыстырмалы түрде биік силуэтіне әсер етті. M3 гибридтік және M3A1 түрлерінде айналмалы мұнара едені енгізілген кезде экипажға арналған орын көлемі азайды. Тағы 3427 M3A3 түрлері өзгертілген корпуспен (M5 сияқты), жаңа мұнарамен және Continental W 670 бензинді қозғалтқышымен құрастырылды. M2A4-тен айырмашылығы, барлық M3/M5 сериялы танктарда жермен жақсы тіресу үшін артқы бос доңғалақ болды, ал M2-де бос доңғалақ жерден көтерілген және жүріс бөлігіне көмектеспеді.

Observing events in Europe and Asia during World War II, American tank designers realized that the light tank M2 was becoming obsolete and set about improving it. The upgraded design, with thicker armor, modified suspension and new gun recoil system was called "light tank M3". Production of the vehicle started in March 1941 and continued until October 1943. By the standards of the era for light tanks, the Stuart was fairly heavily armored. It had 38 mm of armor on the upper front hull, 44 mm on the lower front hull, 51 mm on the gun mantlet, 38 mm on the turret sides, 25 mm on the hull sides, and 25 mm on the hull rear. Like its direct predecessor, the M2A4, the M3 was initially armed with a 37 mm M5 gun and five .30 06 Browning M1919A4 machine guns: one coaxial with the main gun, one on top of the turret in an M20 anti aircraft mount, another in a ball mount in right bow, and two more in the right and left hull sponsons. Later, the main gun was replaced with the slightly longer M6, and the sponson machine guns were removed. The M3 and M3A1 variants were powered by an air cooled radial engine, either a gasoline fueled 7 cylinder Continental W 670 (8,936 built) or a 9 cylinder Guiberson T 1020 diesel (1,496 built). Both of these powerplants were originally developed as aircraft engines. Internally, the radial engine was at the rear and the transmission at the front of the tank's hull. The driveshaft connecting the engine and transmission ran through the middle of the fighting compartment. The radial engine's crankshaft was positioned high off the hull bottom and contributed to the tank's relatively tall profile. When a revolving turret floor was introduced in the M3 hybrid and M3A1, the crew had less room. A further 3,427 M3A3 variants were built with modified hull (similar to the M5), new turret and the Continental W 670 gasoline engine. In contrast to the M2A4, all M3/M5 series tanks had a trailing rear idler wheel for increased ground contact, whereas on the M2 the idler wheel was off the ground and did not aid in suspension.

Жеңіл танк доктринасы

Жеңіл танктер танк батальондарына (төрт ротаның бірі жеңіл танк ротасы болды), жеңіл танк батальондарына және ат әскерінің барлау эскадрильяларына берілді. Осы құралымдардағы жеңіл танктердің бастапқы міндеті орта танктерге ұқсас болды, олар қарсыластың бронетехникасын түйреуге арналған AP снарядтарымен, ал қарсыластың бекіністерін жоюға HE снарядтарымен шабуылдауға тиіс болды. Осының салдарынан, жеңіл және орта танк экипаждары үшін танк ату оқулары кеңінен таралған. 1944 жылға дейін жазылған АҚШ армиясының далалық нұсқаулықтарында жеңіл танктердің жау бекіністеріне қарулы шабуыл жасауға қатысатыны және осы нұсқаулықтарда жау бронетехникасына атыс жасау мысалдары келтірілген. Жауды қуғанда, жеңіл танк батальондары жау колонналарымен қатарласып қозғалып, жаяу әскер және инженерлік бөлімшелермен бірге "жаудың шегінуін кесуге мүмкіндік беретін маңызды жерлерді" басып алуға тиіс болды. Жеңіл танк взводтары барлау бөлімі ретінде жұмыс істемейтін болғанымен, оларды барлау мақсатында қолдануға болады. Осындай жағдайда, олар негізгі барлау күшінің артында қолдаушы күш ретінде қалып, жаумен кездескенде атыс күшін күшейтуге тиіс болды.

Солтүстік Африка мен Еуропадағы соғыс

Британдық және басқа да Ұлттар Достастығы армиялары жеңіл танк M3-ті, "Стюарт" деп белгіленгенін, алғашқы болып жауырына қолданды. 1941 жылдың қараша айының ортасынан жыл соңына дейін шамамен 170 "Стюарт" (барлығы 700-ден астам танктың құрамында) Солтүстік Африка кампаниясы кезінде "Crusader" операциясына қатысты, нәтижелері нашар болды. Бұл M3 көп жағдайда Ось күштері қолданған танктерден артық немесе теңдес болғанына қарамастан болды. Ең көп санды неміс танкы, Panzer III Ausf G, M3 сияқты дерлік бірдей броня мен жылдамдыққа ие болды, ал екі танктың да зеңбілдері бір-бірінің алдыңғы бронясын одан әрі тесіп өте алатын. Ең көп санды итальяндық танк (және жалпы алғанда екінші ең көп санды Ось танкы), Fiat M13/40, "Стюарттан" әлдеқайда баяу болды, барлық жағынан нашар броняға ие болды және 1000 метрден "Стюарттың" алдыңғы корпусының немесе мұнарасының бронясын тесіп өте алмады, ал "Стюарттың" зеңбілі M13/40-тың кез келген жерін тесіп өте алатын. Операция кезінде "Стюартпен" жабдықталған бөлімшелердің көп шығындары Солтүстік Африка кампаниясында қолданылған неміс бронетехникасының айқын басымдылығына қарағанда, Африка корпусының жақсы тактикасы мен дайындығына байланысты болды, бірақ операция M3 бірнеше техникалық кемшіліктері бар екенін көрсетті. Британдық шағымдарда 37 мм М5 зеңбілі және ішкі құрылыстың нашарлығы айтылды. Екі адамдық мұнара экипажы маңызды кемшілік болды, ал кейбір британдық бөлімшелер үш адамдық мұнара экипажымен күресуге тырысты. "Стюарттың" да қашықтығы шектеулі болды, бұл жоғары жылдамдықтағы шөлдегі соғыста үлкен проблема болды, себебі бөлімшелер көбінесе жабдықталуын асып кететін, отыны бітіп қалғанда қиын жағдайға түсетін. Жақсы жағынан, экипаждарға оның салыстырмалы жоғары жылдамдығы мен механикалық сенімділігі ұнады, әсіресе 1942 жылға дейін Африкадағы британдық танк күштерінің үлкен бөлігін құраған "Crusader" танкымен салыстырғанда. "Crusader" танкы "Стюартқа" ұқсас қару-жарақ пен броняға ие болды, бірақ баяу, сенімділігі төмен және бірнеше тонна салмағы артық болды. "Стюарттың" жарылғыш снарядтарды жіберуге қабілетті зеңбілінің де артықшылығы болды; көптеген "Crusader" танкыларында орнатылған 40 мм QF 2 pdr зеңбіліне жарылғыш снарядтар қол жетімді болмады, бұл оларды бекітілген танкке қарсы зеңбілдерге немесе жаяу әскерге қарсы қолдануды қатты шектеді. "Стюарттың" басты кемшілігі оның төмен отын сыйымдылығы мен қашықтығы болды; оның операциялық қашықтығы тек жолдан тыс жүруге арналған, шамамен "Crusader" қашықтығының жартысы болды. 1942 жылдың жазында британдықтар "Стюарттарды" танкке қарсы шайқастардан алып тастап, негізінен барлау үшін қолданды. Кейбір үлгілердің мұнарасы салмақты азайту және жылдамдық пен қашықтықты арттыру үшін алынып тасталды. Бұл "Стюарт Рекс" деп аталды. Кейбіреулері "Стюарт Кенгуру" деп аталатын бронетранспортерлерге, ал кейбіреулері "Стюарт Командасы" деп аталатын басқару көліктеріне айналдырылды. M3, M3A3 және M5 танкылары соғыс аяқталғанға дейін британдық қызметте болды, бірақ британдық бөлімшелерде осы жеңіл танктердің саны АҚШ бөлімшелеріне қарағанда аз болды.

British and other Commonwealth armies were the first to use the light tank M3, as the "Stuart", in combat. From mid November 1941 to the end of the year, about 170 Stuarts (in a total force of over 700 tanks) took part in Operation Crusader during the North Africa Campaign, with poor results. This is despite the fact that the M3 was superior or comparable in most regards to most of the tanks used by the Axis forces. The most numerous German tank, the Panzer III Ausf G, had nearly identical armor and speed to the M3, and both tanks' guns could penetrate the other tank's front armor from beyond The most numerous Italian tank (and second most numerous Axis tank overall), the Fiat M13/40, was much slower than the Stuart, had slightly weaker armor all around, and could not penetrate the Stuart's front hull or turret armor at 1,000 meters, whereas the Stuart's gun could penetrate any spot on the M13/40. Although the high losses suffered by Stuart equipped units during the operation had more to do with the better tactics and training of the Afrika Korps than the apparent superiority of German armored fighting vehicles used in the North African campaign, the operation revealed that the M3 had several technical faults. Mentioned in the British complaints were the 37 mm M5 gun and poor internal layout. The two man turret crew was a significant weakness, and some British units tried to fight with three man turret crews. The Stuart also had a limited range, which was a severe problem in the highly mobile desert warfare as units often outpaced their supplies and were stranded when they ran out of fuel. On the positive side, crews liked its relatively high speed and mechanical reliability, especially compared to the Crusader tank, which comprised a large portion of the British tank force in Africa up until 1942. The Crusader had similar armament and armor to the Stuart while being slower, less reliable, and several tons heavier. The Stuart also had the advantage of a gun that could deliver high explosive shells; HE shells were not available for the 40 mm QF 2 pdr gun mounted by most Crusaders, severely limiting their use against emplaced anti tank guns or infantry. The main drawback of the Stuart was its low fuel capacity and range; its operational range was only cross country, roughly half that of the Crusader. In the summer of 1942, the British usually kept Stuarts out of tank to tank combat, using them primarily for reconnaissance. The turret was removed from some examples to save weight and improve speed and range. These became known as "Stuart Recce". Some others were converted to armored personnel carriers known as the "Stuart Kangaroo", and some were converted into command vehicles and known as "Stuart Command". M3s, M3A3s, and M5s continued in British service until the end of the war, but British units had a smaller proportion of these light tanks than U. S. units.

Шығыс майданы

М3 танкісін сатып алған екінші ірі ел – Кеңес Одағы, танкқа толық қанағаттанбады, оны қару-жарағы жеткіліксіз, бронясы әлсіз, өртке оңай тұтанатын және отын сапасына өте сезімтал деп есептеді. М3 танкісінің радиалды ұшақ қозғалтқышына жоғары октанды отын қажет болды, бұл кеңес логистикасын қиындатты, себебі олардың көптеген танктері дизельді немесе төмен октанды отынды пайдаланды. Отын көп жұмсауынан қашықтығы нашар болды, әсіресе барлау машинасы ретінде пайдаланғанда бұл мәселе айқын байқалды. Сонымен қатар, кеңестік танктермен салыстырғанда, М3 танкісінің тарамдары тар болғандықтан жерге түсіретін қысымы жоғары болды, осылайша Шығыс майданындағы көктемгі, күзгі батпақты және қысқы қарлы жағдайларда оңай батқаға тап болды. 1943 жылы Қызыл Армия М5 танкісін сынақтан өткізді және жаңартылған конструкция М3-тен көп жақсы емес деген шешімге келді. 1941 жылғыдай қиын жағдайда болмағандықтан, кеңес тарапы американдықтардың М5 танкісін жеткізу туралы ұсынысын қабылдамады. М3 танкісі кем дегенде 1944 жылға дейін Қызыл Армияда қолданыста болды.

Италия

M5 танкін жауынгерлік қолданудың ең табысты мысалдарының бірі Анцио шайқасында болды, ол неміс күштерін бұзу кезінде, жағажай маңындағы қоршаудан шығуға көмектесті. Тактикаға орташа танк ротасының алғашқы шабуыл жасап, ауыр қорғанысты жоюы, содан кейін орта танктардың артында қалған неміс әскерлеріне шабуыл жасайтын жаяу әскер батальоны кіретін. Көптеген жасырын бекіністер мен позициялар орташа танктардың алғашқы шабуылынан аман қалғандықтан, жаяу әскер қалған бекіністі неміс әскерлерімен бетпе-бет келер еді. Жаяу әскердің артынан жеңіл танк ротасының M5 танктері келіп, жаяу әскердің нұсқауымен, әдетте жасыл түтін гранаталарын қолдана отырып, сол позицияларға шабуыл жасайтын. 1944 жылғы Лири аңғарындағы науқанда 18-ші батальонның (Жаңа Зеландия) ресми тарихында, науқанда (қозғалыс соғысы) полк Стюарт барлау танктерінің барлау машиналарын қарағанда әлдеқайда артықшылықты екенін, тіпті джиптердің өте алмайтын жерлеріне де бара алатынын анықтады. Олар командирлерді, инженерлерді, медициналық қызметкерлерді тасыды, ал Шерман танктері алға жылжығанда, олар қанаттарды зерттейтін. Олар сымсыз байланыс құралдарын орнатып, тау беткейлеріне жабдықтар тасыды; олардың ондаған түрлі қолданысқа иелігі болды.

Тынық мұхит және Азия

АҚШ армиясы бастапқыда 1941 жылдың қыркүйегінде Филиппинге 108 «Стьюарт» жеңіл танкін жіберді, олар АҚШ армиясының 194-ші және 192-ші танк батальондарын жарақтандырды. Екінші дүниежүзілік соғыста АҚШ-тың алғашқы танкке қарсы танк шайқасы 1941 жылдың 22 желтоқсанында Филиппин науқаны (1941–1942 жж.) кезінде болды. Лейтенант Бен Р. Морин басқарған бес «М3» танкенің взводы Дамортистің солтүстігінде Жапон императорлық армиясының (IJA) 4-ші танк полкінің 95 типті «Ха Го» жеңіл танктерімен шайқасты. Лейтенант Морин 37 мм-лік зеңбірегін кері соққыдан сақтап, «М3» танкін жолдан шығарды, бірақ сол кезде тікелей оққа түсті, және танкі өртеніп кетті. Қалған төрт «М3» танктері де зардап шекті, бірақ өз күштерімен шайқас алаңынан шыға алды. Лейтенант Морин жараланды, ол және оның экипажы жауға тұтқынға түсті. 194-ші және 192-ші танк батальондарының «М3» танктері Батан түбегіне шегіне отырып, 4-ші танк полкінің танктерімен ұсақ шайқастарды жалғастырды, соңғы танкке қарсы танк шайқасы 1942 жылдың 7 сәуірінде болды. 1942 жылдың ақпан айының соңында жапондық 15-ші армия оңтүстік Бирмаға қауіп төндірген кезде, британдық армияның 7-ші бронетанкті бригадасы 114 «М3 Стюарт» танкін, «Шөл тышқандарының» жасыл белгісімен, Рангунға қонды. Олар 17-ші Үндістан дивизиясы мен 1-ші Бирма дивизиясының шегінуіне көмектесті, және сәуір айында Үндістанға қашып құтылуға қол жеткізді. Тынық мұхитындағы әскери-теңіз операцияларына байланысты, IJA үшін танкілерді емес, соғыс кемелерін жасауға қажетті болатқа басымдық берілді. Осы себепті, IJA жеңіл танктері жасалды, олар Оңтүстік Тынық мұхитының джунглілі жерінде жақсы өнер көрсетті. АҚШ өнеркәсіптік шектеулерге ұшырамаса да, АҚШ-тың «М3» жеңіл танктері джунглидегі шайқас үшін тиімді болып шықты. Олардың кем дегенде біреуі Филиппинде тұтқындалды. II дүниежүзілік соғыстың Оңтүстік-Шығыс Азия театрында IJA-ның Үндістанға қарай жылжуымен, Ұлыбритания Солтүстік Африкадан 2-ші Корольдік танк полкі мен 7-ші Гусарлардың «Стьюарт» танк бөлімшелерін (соның ішінде бірнеше «М2А4» жеңіл танктері де болды) жедел түрде шығарып алып, оларды Жапонияның 14-ші танк полкіне қарсы орналастырды. Жапониялықтарды Имфалда тоқтатқан кезде, тек бір британдық «Стьюарт» жұмыс істеді. 1941 жылы АҚШ соғысқа кірген кезде, ол Қытайға «М3 Стюарт», кейіннен «М4 Шерман» орта танктері мен «М18 Хеллкат» танк жойғыштарын жеткізе бастады, олар Бирма арқылы келіп түсті. АҚШ жеңіл танктері джунглидегі соғыста тиімді болғанымен, 1943 жылдың соңында АҚШ теңіз жаяу әскерлерінің танк батальондары «М3/М5» жеңіл танктерінен «М4» орта танктеріне көшті, себебі «М4» зеңбірегінің 75 мм-лік снарядының жарылыс күші әлдеқайда зор болды.

The U. S. Army initially deployed 108 Stuart light tanks to the Philippines in September 1941, equipping the U. S. Army's 194th and 192nd Tank Battalions. The first U. S. tank versus tank combat to occur in World War II happened on 22 December 1941 during the Philippines campaign (1941–1942) when a platoon of five M3s led by Lieutenant Ben R. Morin engaged the Imperial Japanese Army (IJA) 4th Tank Regiment's Type 95 Ha Go light tanks north of Damortis. Lt. Morin, with his 37mm cannon locked in recoil maneuvered his M3 off the road, but took a direct hit while doing so, and his tank began to burn. The other four M3s were also hit, but managed to leave the field under their own power. Lt. Morin was wounded, and he and his crew were captured by the enemy. M3s of the 194th and 192nd Tank Battalions continued to skirmish with the 4th Tank Regiment's tanks as they continued their retreat down the Bataan Peninsula, with the last tank versus tank combat occurring on 7 April 1942. As the Japanese 15th Army was threatening southern Burma toward the end of February 1942, 7th Armoured Brigade of the British Army landed at Rangoon with 114 M 3 Stuarts bearing the green rodent of the "Desert Rats". They supported 17th Indian Division and 1st Burma Division on the retreat until they managed to escape to India in April. Due to the naval nature of the Pacific campaign, steel for warship production took precedence over tanks for the IJA, creating by default an IJA light tank that performed admirably in the jungle terrain of the South Pacific. By the same measure, although the US was not hampered by industrial restrictions, the U. S. M3 light tank proved to be an effective armored vehicle for fighting in jungle environments. At least one was captured in the Philippines. With the IJA's drive toward India within the South East Asian theatre of World War II, the United Kingdom hastily withdrew their 2nd Royal Tank Regiment and 7th Hussars Stuart tank units (which also contained some M2A4 light tanks) from North Africa, and deployed them against the Japanese 14th Tank Regiment. By the time the Japanese had been stopped at Imphal, only one British Stuart remained operational. When the U. S. entered the war in 1941, it began to supply China with AFVs, including M3 Stuarts, and later M4 Sherman medium tanks and M18 Hellcat tank destroyers, which trickled in through Burma. Although the U. S. light tanks had proven effective in jungle warfare, by late 1943, U. S. Marine Corps tank battalions were transitioning from their M3/M5 light tanks to M4 medium tanks, mostly for the much greater high explosive blast effect of the M4's 75mm gun, which fired a much larger shell with a heavier explosive payload.

Ескіру және ауыстыру

1942 жылдың соңында АҚШ армиясы Солтүстік Африка кампаниясына қосылғанда, Стюарт машиналары әлі де оның бронетехникасының маңызды бөлігін құрады. Кассерин асуындағы апатты шайқастан кейін АҚШ британдықтардың үлгісімен көптеген жеңіл танк батальондарын таратып, орта танк батальондарын қайта ұйымдастырды, оларға бір жеңіл танк ротасын қосты. Стюарт машиналары көбінесе барлау және күзетудің дәстүрлі атқыштар міндеттерін орындады; соғыстың қалған бөлігінде АҚШ танк батальондарында үш М4 «Шерман» ротасы және бір М3 немесе М5/М5А1 ротасы болды. Еуропада одақтас әскерлерінің жеңіл танктеріне атқыштар мен жаяу әскерге оттық қолдау беру міндеттері жүктелді, себебі олардың жеңіл қарулары жаудың ауыр бронетехникасымен бәсекелесе алмады. Дегенмен, Стюарт Тынық мұхиты аймағында да тиімді болды, өйткені жапондық танктер салыстырмалы түрде аз болды және тіпті одақтас әскерлерінің жеңіл танктерінен де жеңіл броняға ие болды. Жапондық жаяу әскерлері танкіге қарсы қарулармен жеткілікті жабдықталмағандықтан, жақын қашықтықтағы шабуыл тактикасын қолдануға мәжбүр болды. Осындай жағдайда Стюарт орта танктерге қарағанда көп емес, бірақ осал болатын. Стюарттың орнын жаңа М24 «Чаффи» толығымен алмастыруға тиіс болғанмен, М3/М5 машиналарының саны өте көп болды (75 мм HMC M8-ді қоса алғанда 25 000-нан астам), сондықтан танк соғыс аяқталғанға дейін және одан кейін де қолданыста болды. АҚШ, Ұлыбритания және КСРО-дан басқа, Франция (M3A3 және M5A1), Қытай (M3A3 және соғыстан кейін M5A1) және Югославиядағы Иосип Броз Титоның партизандық отряды (M3A3 және бірнеше M3A1) да оны пайдаланды. Негізгі қаруының (төменде қараңыз) және бронясының шектеулеріне байланысты, Стюарттың Батыс Еуропадағы жауынгерлік міндеті айтарлықтай өзгерді. Жеңіл танк роталары көбінесе атқыштардың барлау бөлімдерімен жұптастырылды, немесе күзету және тексеру үшін, тіпті орта танк бөлімдеріне жабдық жеткізу немесе хабар беру үшін қолданылды.

37 мм-лік оқпен шектелу

1944 жылдың 9 желтоқсанында 759-шы танк батальоны Богейм маңындағы төбеге қарай жылжыды, бірақ неміс әскерлерінің қарсы шабуылына ұшырады, соның ішінде ауыр, өздігінен жүретін шабуылдық зеңбірек болды. Ол "100-ден астам тікелей оққа" өте жақын қашықтықтан түсті, бірақ "айтарлықтай зақым көрмеді". 1945 жылдың қаңтар айында генерал Эйзенхауэрге жолданған баяндамада Стюарт танктері "жауынгерлік танк ретінде толығымен ескірген" және олар "неміс отын тоқтаталмайды, ал 37 мм-лік зеңбірек неміс танктеріне немесе өздігінен жүретін зеңбіректерге зақым келтірмейді" деп қорытындыланды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қолданылуы

Соғыстан кейін кейбір елдер өз әскерлерін арзан әрі сенімді соғыстан қалған Стюарт танктерімен жарақтандыруды таңдады. Қытайдың ұлтшыл армиясы азаматтық соғыстың салдарынан ауыр шығынға ұшырап, екі танк компаниясын жабдықтау үшін 21 M5A1, сондай-ақ АҚШ күштері Филиппинде қалдырған басқа да артық көліктерді сатып алып, бронетранспорттық күштерін қайта құрды. M5 танктері Индонезия мен Пәкістан арасындағы Бірінші Кашмир соғысында (1947) маңызды рөл атқарды, оның ішінде Zoji la өткеліндегі шайқасқа қатысты. M3A1 және M3A3 танктерін британдық күштер Индонезиядағы Индонезия Ұлттық революциясы кезінде қолданды, бірақ Стюарттың жұқа бронясының салдарынан ауыр шығынға ұшырады. Олар 1946 жылға дейін, британдықтар кеткенге дейін пайдаланылды. Содан кейін M3A1 және M3A3 танктері Корольдік Нидерландтардың Шығыс Индия армиясына берілді, олар оларды Индонезия армиясына танктерді тапсырғанға дейін соғыстың соңына дейін қолданды. Бұл танктер Ачех және Явадағы Дарул Ислам көтерілісі, Оңтүстік Малукудагы Оңтүстік Малуку көтерілісі, Суматрадағы PRRI көтерілісі, Солтүстік Сулавесидегі Перместа көтерілісі және 30 қыркүйек қозғалысына қарсы күрес кезінде де қолданылды. 1960 және 1970 жылдары Португалия армиясы Анголадағы соғыста Канададан әскери көмек ретінде алынған 90 танктың ішіндегі шағын бөлігін құрайтын M5A1 жеңіл танктерін де пайдаланды. 1967 жылы португал армиясы үш M5A1 жеңіл танкін (экипаждары оларды "Милокас", "Ликас" және "Гина" деп атаған) Анголаның солтүстігіне орналастырды. Олар Наманбунгода орналасқан Жоао Мендес Пауло майоры басқаратын 1927-ші атты әскер батальонында қызмет етті. Көліктер көбінесе конвойды сүйемелдеу және жөндеу жұмыстарына, сондай-ақ Анголаның Ұлттық азаттық фронтының (FNLA) партизандарына қарсы шектеулі қарсы көтеріліс операцияларына қолданылды, ал партизандар оларды "Elefante Dundum" деп атады. "Милокас" 1969 жылы кездейсоқ өрттен қирады, ал "Гина" мен "Ликас" 1972 жылы белсенді қызметтен шығарылды. Біріншісі Луандаға жіберілді, ал екіншісі 1973 жылы Португалия Әуе Күштерінің Зала әуежайындағы әуежайдың қауіпсіздік бекінісіне айналды. Сол кездегі суреттерде танктердің негізгі конструкциясына енгізілген бірнеше өзгерістер көрініп тұр, атап айтқанда, мұнараның төбесіне қайта орнатылған және командирдің күмбезіне орнатылған зеңбірек және алдыңғы бөлігіне қосылған кішкентай іздеу шамдары. 1969 жылы төрт күндік Футбол соғысы кезінде Сальвадор Гондурасқа толыққанды соғыс шабуылы жасады, M3 Стюарт танкін басқа батл танк ретінде пайдаланды. Сальвадор Америка мемлекеттері ұйымы атысты тоқтату туралы келісімге келгенге дейін сегіз ірі қаланы басып алды. Оңтүстік Африканың бронетранспорттық корпусы 1955 жылға дейін M3A1 танктерін резервтік рөлде пайдалануды жалғастырды. Кейбіреулері 1962 жылы жергілікті жерде жөнделіп, 1964 жылға дейін қызметте болды. 1968 жылы бөлшектердің жетіспеуіне байланысты флотты қолдан тоқтатуға мәжбүр болды. M3 Стюарт танктері әлі де Парагвай қарулы күштерінің активті тізімінде, 2014 жылы оқу мүмкіндіктерін қамтамасыз ету үшін он танк күрделі жөндеуден өтті.

After the war, some countries chose to equip their armies with cheap and reliable war surplus Stuarts. The Chinese Nationalist Army having suffered great attrition as a result of the ensuing civil war, rebuilt their armored forces by acquiring surplus vehicles left behind in the Philippines by the U. S. forces, including 21 M5A1s to equip two tank companies. The M5 played a significant role in the First Kashmir War (1947) between India and Pakistan, including the battle of Zoji la pass fought at an elevation of nearly
M3A1 and M3A3s were used by British forces in Indonesia during the Indonesian National Revolution, where they suffered heavy losses due to the Stuart's thin armor plating. They were used until 1946, when the British left. The M3A1 and M3A3s were then passed on to the Royal Netherlands East Indies Army, which used them until the end of the fighting before passing on the tanks to the Indonesian Army. The tank saw action during the Darul Islam rebellions in Aceh and Java, Republic of South Maluku rebellions in South Maluku, PRRI rebellions in Sumatra, Permesta rebellions in Northern Sulawesi and the fighting against the 30 September Movement. During the 1960s and 1970s, the Portuguese Army also used a small number of M5A1 light tanks, out of a total of 90 received as military aid from Canada in 1956, in the war in Angola, where its all terrain capability (compared to wheeled vehicles) was greatly appreciated. In 1967, the Portuguese Army deployed three M5A1 light tanks – nicknamed "Milocas", "Licas", and "Gina" by their crews – to northern Angola, which served with the 1927th Cavalry Battalion commanded by Cavalry Major João Mendes Paulo, stationed at Nambuangongo. The vehicles were mostly employed for convoy escort and recovery duties and limited counterinsurgency operations against National Liberation Front of Angola (FNLA) guerrillas, who dubbed them "Elefante Dundum". "Milocas" was destroyed by an accidental fire in 1969, while "Gina" and "Licas" were withdrawn from active service in 1972, the former being sent to Luanda and the latter ended up in 1973 as an airfield security pillbox in the Portuguese Air Force's Zala airfield. Period photographs show some modifications to the basic design, namely the omission of the bow machine gun, re installed on a pintle mount in the roof of the turret, and a small searchlight fitted in front of the commander's cupola. During the four day long Football War of 1969, El Salvador invaded Honduras in an all out war strike using the M3 Stuart as the main battle tank. El Salvador captured eight major cities before the Organization of American States arranged a ceasefire. The South African Armoured Corps continued to use M3A1s in a reserve role until 1955. Some were refurbished locally in 1962 and remained in service as late as 1964. The fleet was withdrawn in 1968, owing to parts shortage. The M3 Stuart is still on the active list in the Armed Forces of Paraguay, with ten of the tanks being overhauled in 2014 to provide a training capability.

БАҚ-та

1941 жылғы АҚШ әскери пропагандалық қысқаметражды фильмі "Танктер келеді" М3 және оның өндіріс процесін көрсетеді. 1945 жылғы мексикалық "Un día con el diablo" (Шайтанмен бір күн) комедиялық фильмінде мексика армиясының бірнеше M3 танкілері қолданылған. "Атақ!" фильмінде неміс танкілері ретінде модификацияланған Стюарттар пайдаланылды. M3 "The Green Hornet" эпизодының "Ізде, қу, және жой" бөлімінің орталық бөлігі болды. "24 каратты алтыннан" жасалған M3 алтын құймалардан "Бэтмен" эпизоды "Пингвиннің апатты соңында" жасалды. Ол "Батзукамен" тоқтатылды. "The Twilight Zone" телесериалының 5-ші маусымында "The 7th Is Made Up of Phantoms" атты эпизод болды, онда M3 Стюарт және оның экипажы Кішкентай Үлкен мүйіз шайқасына уақытқа кері оралды. "Haunted Tank" – G.I. Combat комиксінде M3 Стюартпен ұрысқан DC Comics туындысы. Ол 1961 жылдан 1987 жылға дейін жарық көрді. Танк экипажға сырлы ескертулер берген Дж.Е.Б. Стюарттың әруағымен "талайлап" отырды. M3 "Under Fire" фильмінде никарагуалық Ұлттық гвардиясының танкісі ретінде көрсетілген. M3 британдықтар үшін құрастырылатын бірлік ретінде 2006 жылғы "Company of Heroes" стратегиялық ойынына "Opposing Fronts" кеңейтуі арқылы қосылды. "Tank Girl" фильмінде өте өзгертілген M5A1 Стюарт танкі сол аттас қаһарманның танкісі ретінде бейнеленген. M5A1 Стюарт танкі Джеймс Бондтың "Лицензия өлтіруге" фильмінде пайда болды. Танк ойдан шығарылған Истмус еліндегі қытайлық тығырынына оқ атып, Бондты құтқарады. Индонезия армиясының жалғыз операциялық M3A1 Стюарт голланд танкісі ретінде "id (Бүркіттің қаны)" және "Hati Merdeka (Азаттық жүректері)" фильмдерінде, "Merah Putih (Қызыл және Ақ)" трилогиясының бөлігі ретінде көрсетілді. M3 немесе M5 Стив Роджерстің "Капитан Америка: Бірінші кекші" фильмінде жартылай қатысқан пропагандалық фильмде неміс танкісі ретінде пайдаланылды.