Омуртағ: Қағандық билеуі мен құрылысшы ретіндегі тарихы
Omurtag of Bulgaria
Омуртаг қағаны (814-831) – ежелгі Болгар мемлекетін дамытқан билеуші. Византиямен бейбіт келісімге қол қойып, франктар мен славяндарға қарсы күресті. Әкімшілік реформалар жүргізді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Омуртаг (немесе Омортаг), сондай-ақ Муртаг немесе Муртагон (; түпнұсқасы) – 814 жылдан 831 жылға дейін Болгарияның Ұлы ханы (Канасубиги). Ол "Құрылысшы" деп белгілі. Өкімет басында ол көршілес Византия империясымен 30 жылдық бейбіт келісім шартына қол қойды, ол өмірінің соңына дейін сақталды. Омуртаг Франк империясының Болгарияның солтүстік-батыс жерлерін басып алуға бағытталған агрессивті саясатына қарсы табысты күресті және бірнеше славян тайпалары арасындағы наразылықты басып тастады. Ол орталық үкіметтің билігі мен құзыретін күшейткен әкімшілік реформалар жасады. Оның билеу кезеңі болгар сәулетінің қарқынды дамуымен және көптеген маңызды құрылыс жобаларымен сипатталады.
Omurtag (or Omortag) also known as Murtag or Murtagon (; original ) was a Great Khan (Kanasubigi) of Bulgaria from 814 to 831. He is known as "the Builder". In the very beginning of his reign he signed a 30 year peace treaty with the neighboring Byzantine Empire which remained in force to the end of his life. Omurtag successfully coped with the aggressive policy of the Frankish Empire to take Bulgaria's north western lands and suppressed the unrest among several Slavic tribes. He made administrative reforms which increased the power and the authority of the central government. His reign was marked with a strong development of Bulgarian architecture with a number of significant construction projects.
Таққа отыр .
Хан Крум қайтыс болғаннан кейін елде қысқа мерзімді саяси тұрақсыздық орнады. Кейбір дереккөздерде Болгарияны үш ақсүйек билегені айтылады: "Дукум" (Δούκουμος; Омуртагпен бірдей болуы мүмкін), "Диценг" (Δίτζενγος; Питер Б. Алтынға сәйкес, болгар тіліндегі Ди евğu/jabğu сөзінен шыққан болуы мүмкін), сондай-ақ, Х. Грегуардың пікірінше, Цокостың лақабы болуы да мүмкін, ičirgü boulias-пен салыстырыңыз; және "Цог" (Τζóκος?; болгар тіліндегі Coğ, ǰoɣ 'аза тұру тойы' сөзімен салыстырыңыз). Бұл есімдердің бірінің екіншісімен синоним болуы мүмкін деген болжам бар, олар византиялық дереккөздерде христиандарды қуғындаған адамдар ретінде тіркелген. Осы кезеңдегі оқиғалар туралы бірнеше теория бар. Олардың сөзінше, бұл үш ақсүйек немесе үкіметте маңызды рөл атқарған, бірақ таққа отырмаған Крумның генералдары, немесе кәмелетке толмаған Омуртагтың регенттері болған. Тарихшылар көбінесе профессор Василий Гюзелевтің Омуртагтың әкесінен кейін, үкіметтегі қысқа уақыттық бұзылыстардан соң билікке келгені туралы пікірін қабылдайды.
After the death of Khan Krum there was a short period of political instability in the country. Some sources mention that Bulgaria was ruled by three nobles "Dukum" (Δούκουμος; may be identical with Omurtag), "Ditseng" ( Δίτζενγος; from Bulgar Di jevğu/jabğu? according to Peter B. Golden), it could also rather be a title of Tsokos, according to H. Grégoire, compare ičirgü boulias; and "Tsog" (Τζóκος? ; compare Bulgar Coğ, ǰoɣ 'funeral feast'). It's been theorized that any of these names may also be synonyms with one another who were recorded as persecutors of the Christians in the Byzantine sources. Several theories exist about the events in that period. According to them, those three nobles were either Krum's generals with a major role in the government but without assuming the throne; or regents to the infant Omurtag. The historians usually accept as a compromise the view of Professor Vasil Gyuzelev that Omurtag succeeded his father after short disturbances in the government.
Омуртагтың алғашқы жылдары
Хан Крумның кенеттен қайтыс болғаннан кейін Тракияда әртүрлі стратегиялық орындарды қорғауға арналған көптеген болгар әскерлері болды. Византия императоры Армян Лев V 814 жылдың жазындағы қысқа мерзімді дағдарысты пайдаланып, әскерін болгарларға қарсы жіберді. Буртодизос (қазіргі Бабаески) қаласының маңындағы шайқаста византиялықтар жеңіске жетті. Омуртаг жылдам атына мініп, шайқас алаңынан қашып кетті. Дегенмен, бұл шайқас болгарлар үшін шешуші соққы болған жоқ, бірақ әсерін тигізді. Бұл шабуылдан өзге, византиялықтар болгарларға қарсы қосымша сақтық шараларын қолданды. 814 жылдың басында олар франк билеушісі Людовик ІІ Пейске Болгарияға қарсы одақ құру үшін елшілер жіберді. Келісімге қол жеткізді ме, жоқ па белгісіз, бірақ франк императоры нақты шараларға келіспегені мүмкін. Алайда, екі империяның одақтасу мүмкіндігі туралы хабар Плискаға жеткенде, болгарлар бейбітшілікке келісуге шешім қабылдады. Сонымен қатар, жаңадан бағындырылған жерлерде билігін нығайту қажеттігі туды. Франк мемлекетінің пайда болуы және далалардағы тайпалардың қайта жандануы Византия империясына қарсы жаңа шабуылдар жасамас бұрын артқы шекараны қамтамасыз етуді талап етті. Осы ойлар Омуртагты 815 жылы византиялықтармен 30 жылдық бейбіт келісімге келуге итермеледі, оның бір бөлігі Шумен облысының Сельци ауылынан табылған тірек бағанаға жазылған. Осы жазуға сәйкес, келісімде мыналар белгіленген:
After the abrupt death of Khan Krum there were many Bulgarian troops in Thrace defending different strategic locations. The Byzantine Emperor Leo V the Armenian made use of the short crisis in the summer of 814 and led his troops against the Bulgarians. In the ensuing battle near the town of Burtodizos (probably the modern Babaeski) the Byzantines were victorious Omurtag escaped the battlefield on his swift horse. However, the battle was not a decisive blow for the Bulgarians although it certainly had some effect. Besides that assault the Byzantines took other precautions against the Bulgarians. In the beginning of 814 they sent emissaries to the Frankish ruler Louis the Pious to make an alliance against Bulgaria. It is unknown whether they reached an agreement but most probably the Frankish Emperor did not agree to any tangible actions. However, when the news for a possible alliance between the two empires reached Pliska, the Bulgarians decided to conclude a peace. Moreover, they needed to consolidate their authority in the newly conquered lands. The appearance of the Frankish state and the new stirring of the tribes in the steppes necessitated that the rear should be secured before further campaigning against the Byzantine Empire. Those considerations gave reason for Omurtag to conclude a 30 year peace treaty with the Byzantines in 815, which was partly inscribed on a surviving column found near the village of Seltsi, Shumen Province. According to that inscription the treaty specified:
Тракиядағы шекара. Ол Дебелт маңындағы Қара теңіз жағалауынан басталып, Еркесия жер арығымен өтеді, Марица өзеніндегі Макри Ливадаға (қазіргі Хасково облысында) және одан Родоп тауына дейін жалғасады, бірақ Пловдивті Болгария шекарасына кіргізбейді. Византияда қалған славяндар мәселесі. Болгариялықтар византиялық тұтқындарды Фракияның славян халқымен алмастыруды ұсынды. Басқа әскери тұтқындарды алмастыру. Екі билеуші келісім шарттарын бір-бірінің рәсімдері бойынша орындауға ант берді, бұл византиялық сарайда наразылық тудырды. Бұл келісім Болгария үшін өте қолайлы болды, себебі елге бейбітшілік қажет еді. Әскер шаршаған, астана Плиска 811 жылы Никефор І басқыншылығынан кейін әлі де қираған күйде болды және Византия империясы болгарлар үшін енді қауіпті емес еді. Келісім екі тараптан да сақталды және 820 жылы жаңа византиялық император Михаил ІІ таққа отырғаннан кейін жаңаланды. 821 жылы Томас Славян византиялық императорға қарсы көтеріліп, Константинопольді қоршап, императорлық тақты өзіне қаратуға тырысты. Хан Омуртаг Михаил ІІ-ге көтерілісті басуға көмектесу үшін әскер жіберді, ол көтерілісшілерге Кедукт шайқасында (822 жылдың қысында немесе 823 жылдың көктемінде) шабуыл жасады.
the border in Thrace. It began on the Black Sea coast near Debelt, passed along the earth ditch Erkesiya, continued to the Makri Livada (in modern Haskovo Province) on the Maritsa river and from there to the Rhodope mountains but without including Plovdiv within Bulgaria's borders. the issue with the Slavs which remained in Byzantium. The Bulgarians proposed to exchange the Byzantine captives for the Slavic population of Thrace. the exchange of the other prisoners of war. The two rulers had sworn to uphold the conditions of the treaty by each other's rites, which scandalized the Byzantine court. The treaty was very favourable for Bulgaria because the country needed peace. The army was exhausted, the capital Pliska was still in ruins after the invasion of Nicephorus I in 811 and the Byzantine Empire was no longer a serious threat for the Bulgarians. The treaty was honoured by both sides and was renewed after the accession of the new Byzantine Emperor Michael II to the throne in 820. In 821 Thomas the Slav rebelled against the Byzantine Emperor and laid siege to Constantinople to seize the Imperial throne for himself. Khan Omurtag sent an army to help Michael II put down the rebellion which attacked the rebels at the Battle of Kedouktos (winter 822 or spring 823).
Франк империясымен қарым-қатынастар
818 жылы Тимочани, Абодрит және Браничевци славян тайпалары (Дунайдың орта ағысындағы жерлерді мекендеген, бұрынғы аварлық иеліктер) батыстағы күшейе берген орталықтандырылған болгар үстемдігіне қарсы көтеріліп, франк императоры Людовик ІІ-нің қолдауын іздеді. 824 және 826 жылдар аралығында Омуртаг франк сарайына мәселені дипломатиялық жолмен шешуге тырысты. Франктердің ынтымақтастығына қол жеткізе алмаған Омуртаг 826 жылы ультиматум жариялады және 827 жылы Дунай мен Драва арқылы флот жіберіп, оңтүстік-шығыс Паннонияның бір бөлігін болгар бақылауына қайтаруға қол жеткізді. Франктер бірнеше шайқаста жеңіліске ұшырады. Болгар жеңісінің себебі, франктердің болгар жерлеріне талап етуі болмады. Осы қысқа мерзімді қақтығыстан кейін екі елдің қарым-қатынасы жақсарды және Омуртаг жергілікті славян басшыларын өзінің өкілдерімен ауыстырды. 829 жылы да осындай оқиғалар қайталанды, нәтижесі де сол болды. Бұл оқиғалар Тиса өзенінде суға батып кеткен зера тархан Онегавонға арналған ескерткіш жазуда сипатталған. Сонымен қатар, Дунай мен Тиса арасында Kazárország деп аталатын үлкен буферлік аймақ болды (оның халқы белгілі бір "козарлар" еді), ол екі мемлекетті бөліп тұрды. Бұл жағдайдағы мәселе – болгарлардың орталықтандыру және славяндарды қосу саясатына қайшы келетін, көбірек автономия алуға тырысқан бірнеше славян тайпаларының әрекеттері болды. Днепрде суға батып кеткен копан Окорсиске арналған тағы бір ескерткіш жазу 824 жылға дейін сонау солтүстік-шығыс шекарасындағы әскери іс-қимылдарға куәлік етеді. Алайда болгарлар кіммен соғысқандығы әлі анық емес. Көбінесе бұл соғысты мажарлар жүргізген деп есептеледі, бірақ профессор Иван Божиловтың бұл соғысты хазарларға қарсы болғаны туралы пікірі соңғы кезде кеңінен таралды. Соғыстың нәтижесі туралы тікелей дәлелдер жоқ болғанымен, Омуртагтың шапшаң және тиімді шараларының нәтижесінде болгарлар жеңіске жеткендігін болжауға болады.
In 818 the Slavic tribes of the Timočani, Abodrites, and Braničevci (who inhabited the lands along the middle Danube, former Avar domains) rebelled against the increasingly centralized Bulgarian suzerainty in the west and sought the support of the Frankish Emperor Louis the Pious. Between 824 and 826 Omurtag approached the Frankish court with an attempt to seek a diplomatic resolution of the problem. Failing to gain Frankish co operation, Omurtag issued an ultimatum in 826 and in 827 sent a fleet along the Danube and the Drava, which restored Bulgarian control over portions of southeastern Pannonia. The Franks were defeated in several minor fights. The Bulgarian victory was to a large extent because the Franks did not have claims for Bulgarian territories. After that short term conflict the relations between the two countries improved and Omurtag replaced the local Slavic chiefs with his deputies. Similar events took place again in 829 with the same result. Those events were described in a memorial inscription for the zera tarkhan Onegavon who drowned in the Tisza river. Furthermore, there was a large buffer zone between the Danube and the Tisza called Kazárország (inhabited by certain "Cozar" people) which separated the two states. The problems in that case were the attempts of several Slavic tribes to gain more autonomy which was at variance to the Bulgarian policy of centralization and incorporation of the Slavs. Another memorial inscription, for kopan Okorsis who drowned in the Dneper, testifies to military activities along the north eastern border dating as early as 824. However, it is not certain whom the Bulgarians fought. It is usually agreed that it was the Magyars, but recently the opinion of Professor Ivan Bozhilov that the war was against the Khazars has become increasingly popular. Although there is no direct evidence for the outcome of the war, it can be assumed that it ended with a Bulgarian victory due to the swift and energetic precautions taken by Omurtag.
Ішкі саясат
Ұзақ бейбітшілік болгар ұлтын одан әрі біріктіруге, тұрақтылықты арттыру үшін көптеген ішкі қауіптерді жоюға және қарқынды құрылыс жүргізуге мүмкіндік берген, белсенді ішкі саясатты жүзеге асыруға қолайлы кезең болды.
The long peace was a favourable time for an active internal policy for the further consolidation of the forming Bulgarian Nation, removal of many internal threats to improve stability, and intensive building.
Әкімшілік
Бірнеше славян басшыларының Болгариядан бөлінуге жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталғаннан кейін Омуртаг кең аумақты елдегі славян тайпаларының тәуелсіздігін толығымен жойды. Ол әкімшілік реформа жүргізіп, мемлекетті үлкен комитаттар (жекеше – комитат) деп аталатын провинцияларға бөлді, олардың басшыларын Канасубиги тікелей тағайындады және олар әскери және азаматтық билікке ие болды. Комитаттар бұдан әрі зупа (жекеше – зупа) деп аталатын кішігірім аймақтарға бөлінді. Елорда маңындағы аймаққа ерекше мәртебе берілді. Әскер біріктіріліп, біртұтас болды; енді ол жеке славян жаяу әскері мен болгар атты әскеріне тәуелді болмады. Канасубигидің бірінші министрлері – кавхан мен ичиргу бойының ықпалы артты. Нәтижесінде, реформалар Болгарияны нығайтып, орталықтандыруды күшейтті.
After the unsuccessful attempts of several Slavic chiefs to secede from Bulgaria, Omurtag conclusively eliminated the autonomy of the Slavic tribes in the vast country. He made an administrative reform and divided the state into large provinces called comitati (singular comitat) whose governors were directly appointed by the Kanasubigi and had both military and civil authority. The comitati were further divided into smaller regions called zhupi (singular zhupa). The area around the capital had a special status. The Army was integrated and became unified; it no longer relied on separate Slav infantry and Bulgar cavalry. The importance of Kanasubigi's first ministers, the kavkhan and the ichirgu boil grew. As a result, from the reforms Bulgaria was consolidated and further centralized.
Құрылыс қызметі
Омуртаг 811 жылы византиялықтар қиратқан астанасы Плисканы қайта жаңарту және бірқатар аймақтық орталықтар, сарайлар мен бекіністердің дамуын жеделдету үшін ірі құрылыс жұмыстарын бастады. Оның құрылыс шаралары Плиска-Преслав мәдениетінің қалыптасуына зор үлес қосты. Көптеген дереккөздер (мысалы, Чаталар және Тарново жазулары) мен естелік жазбалар сақталған, олар Плисканың қалпына келтірілуіне, үлкен тақ бөлмесі бар жаңа сарай салынуына және Тангра храмына куәлік етеді. Фракиядағы бағындырылған қалалардың аттары жазылған тас бағаналар да болды. Дунай бойында көптеген сарайлар мен бекіністер, сондай-ақ Тарново және Чепеларедегі хан сарайлары салынды. Мұндай жобаларды жүзеге асыру үшін күшті экономика қажет болды, және Болгария мұндай мүмкіндікке ие болды.
At home Omurtag undertook large scale construction, intended to both restore his capital Pliska, which had been destroyed by the Byzantines in 811, and to foster the development of a number of regional centers, palaces, and fortifications. His construction activities contributed greatly to the development of the Pliska Preslav culture. Many sources (e. g., the Chatalar and Tarnovo inscriptions) and memorial inscriptions are preserved, which testify to the reconstruction of Pliska, the building of a new palace with a large throne room, and a temple of Tangra. There was an alley of stone columns with the names of the conquered towns in Thrace. A number of palaces and fortresses were built along the Danube, as well as the Khan's residences in Tarnovo and Chepelare. The construction of those projects required a strong economy, which Bulgaria obviously possessed.
Мәсіхшілерді қудалау
Омуртаг христиандарға, әсіресе оның әкесі Крум Болгарияға (көбінесе Дунайдың солтүстігіне) қоныстандырған византиялық соғыс тұтқындарына қарсы қысым саясатын жүргізді. Василий II-нің «Менологиясы» император Василий II-ні мақтайды, оны болгар империясына қарсы православие христиан дінін қорғаған батыр ретінде бейнелейді, ал болгарлардың христиандарға жасаған шабуылдары көрнекті түрде суреттелген. Тіпті бас періштелер секілді тұлғалар да суретшілермен әскери киімде бейнеленген. Қудалаудың себептерінің бірі 811 жылғы византиялық жорық немесе көптеген тұтқындардың христиан дінін қабылдауға тырысуы болуы мүмкін. Осы саясатқа байланысты Омуртаг өзінің үлкен ұлы Энравотаны (Воин немесе Боянды), христиандыққа көзқарасы оң болғандықтан, мұрагерлік құқығынан айырды. Омуртагтың славяндарға қатысты саясаты туралы пікірлер, оның бір жазуда жауларының арасында славян тайпаларын атауы немесе үш ұлының славяндық есімдері болды деген болжамдар тым қисынсыз. 17 ғасырғы Волга болгарларының жинағы «Жафар Тарих» (нақтылығы күмәнді еңбек) Амуртагты немесе Йомырчақты (яғни Омуртақты) Корымның (яғни Крумның) ұлы ретінде көрсетеді.
Omurtag pursued a policy of repression against Christians, particularly the Byzantine prisoners of war settled by his father Krum in Bulgaria (mostly north of the Danube). The Menologion of Basil II glorifies Emperor Basil II, showing him as a warrior defending Orthodox Christendom against the Bulgarian Empire, whose attacks on Christians are graphically illustrated. Even figures like the archangels were depicted in military guise by the painters. The persecution may have been motivated in part by the Byzantine invasion of 811 or with the beginning of Christian proselytizing by members of the substantial captive population. In connection with these policies, Omurtag disinherited his eldest son Enravota (Voin or Boyan), who had shown himself sympathetic to Christianity. Inferences about Omurtag's policy towards the Slavs based on his naming Slavic tribes among his enemies in one inscription or on the alleged Slavic names of his three sons are overly speculative. The 17th century Volga Bulgar compilation Ja'far Tarikh (a work of disputed authenticity) represents Amurtag or Yomyrčak (i. e., Omurtag) as the son of Korym (i. e., Krum).
Құрмет
Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Ливингстон аралындағы Омуртаг асуы Болгарияның Омуртаг билеушісінің құрметіне аталған.
Omurtag Pass on Livingston Island in the South Shetland Islands, Antarctica is named after Omurtag of Bulgaria.