Кіріспе

Ирландиядағы әйелдер үшін жұмыс үйі типіндегі діни негіздегі мекемелер – Магдалиналар паналары, сондай-ақ Магдалиналар кір жуу орындары деп те аталады. Олар бастапқыда протестанттық, бірақ кейіннен көбінесе рим-католик мекемелері болды және 18-шы ғасырдан 20-шы ғасырдың соңына дейін, көбінесе "құлаған әйелдерді" баптау мақсатымен жұмыс істеді. Бұл термин жыныстық еркіндікке бой алдырған әйелдерге, секс-жұмыскерлерге, некеден тыс жүкті болған жас әйелдерге немесе отбасылық қолдаусыз қалған жас қыздар мен жасөспірімдерге қатысты. Олар аз ғана тамақпен қамтамасыз етіліп, ешқандай жалақысыз жұмыс істеуге міндетті болды, ал мекемелер өздерінің базаларынан тысқары тұтынушыларға қызмет көрсететін ірі коммерциялық кір жуу орындарын ұйымдастырды. Көптеген мұндай "кір жуу орындары" іс жүзінде жазалау орындары ретінде жұмыс істеді. Бұл мекемелердегі қатаң тәртіп көбінесе түрмелердегіден де қатал болды. Бұл олардың әйелдерді жазалау емес, оларға көмектесу үшін құрылған деген түсінікке қайшы келді. Аман қалғандардың бірі жұмыс жағдайы туралы: "Ыстыққа шыдау мүмкін емес еді. Қоңырау соқса ғана жұмыстан шыға алатын едіңіз" деді. Мұндай кір жуу орындары 19-шы ғасырдың көп бөлігінде және 20-шы ғасырдың басында Ұлыбританияда, Ирландияда, Швецияда, Канадада, АҚШ-та және Австралияда жұмыс істеді, соңғысы 1996 жылы жабылды. Мекемелер Киелі кітаптағы Магдалалық Мариямның есімімен аталады. Алғашқы Магдалина институты 1758 жылдың соңында Англияның Уайтчепель қаласында құрылды. 1767 жылы Ирландияда да осындай мекеме ашылды.

Англия, Шотландия және Уэльс (1758)

Бірінші Магдалиналық мекеме, күнәға батқан жезөкшелерді қабылдауға арналған Магдалина ауруханасы, 1758 жылдың соңында Лондонның Уайтчепель қаласында жібек саудагері Роберт Дингли, Джонас Ханвей және Джон Филдинг құрды. Әйелдер үйді қаржылай қолдау үшін қызмет көрсету және қолөнермен айналысты. Оларға жұмысы үшін аздаған ақша да берілді. Үйді жоғарғы таптар үшін туристік орын ретінде насихаттау арқылы қосымша кіріс түсті. Орфордтың төртінші графы Хорас Уолполл осындай шаралардың бірін ұйымдастыру туралы айтқан. Бұл Бетлем Корольдік ауруханасына және Табылған балалар ауруханасына барумен үйлесімді болды. Кейін ол Стрейтхэмге көшірілді және ақырында 15-40 жас аралығындағы 140-қа жуық әйелді қабылдай алды. 1800 жылы Бристольде (40 әйел), 1805 жылы Батте (79 әйел) және көптеген басқа қалаларда да келесі жылдары құрылды, бірақ олардың көптеген атауларында енді «Магдалина» сөзі болмады. Тарихшылардың пікірінше, 1800 жылдардың соңында Англияда 300-ден астам Магдалина институты болған. 1797 жылы Эдинбург Корольдік Магдалина панасы ескі қаладағы Канонгетте, көше жезөкшелері жиі болатын жерде құрылды. Эдинбургтік пана 1842 жылы Далриге көшірілді. Бағдарлама тұрғындарының кір жуу және тігіс жұмыстарымен айналысуымен қолдау көрсетілді. Глазгода Магдалина панасы Магдалина институтына айналып, 1958 жылға дейін жұмыс істеді. Жазушы Чарльз Диккенс және қайырымдылық шараларын қолдаушы Анжела Бурдет Коутс 1846 жылы Магдалина ауруханаларының тым қатал екенін ойлап, балама мекеме құрды. «Урания» коттеджінде жас әйелдер қоғамға қайта оралуға немесе колонияларға көшіп кетуге дайындалды. XIX ғасырдың соңында көптеген мекемелер бастапқы үлгіден ауысып, жазалау орындарына ұқсады. Олардың коммерциялық кір жуу орындары ретінде еңбек ережелері мен инспекцияларға бағынуы керек пе деген мәселе ғасырдың басында қызу дау тудырды, көбінесе бұл даулар ирланд-ағылшын және католик-протестант ағымдары бойынша өрбіді. 1901 жылғы Зауыт заңы он үштен он сегіз жасқа дейінгі қыздардың жұмыс уақытын күніне он екі сағатқа дейін шектеді, бірақ діни мекемелерді осы талаптан босатып жіберді. Алайда, 1900 жылдардағы әйелдер-фабрика инспекторларының жұмысы діни мекемелерді ерікті инспекцияларға келісуге көндірді, ал 1900 жылдардың соңында Англияда инспекциялар конфессияаралық түрде қабылданды. Англиядағы мекемелердің инспекцияларын және басқа да ережелерін қалыпқа келтіру олардың тәртібін жұмсартты және Ирландиямен салыстырғанда жағдайды жақсартты деп есептеледі. 1950 жылдары Ұлыбританиядағы Магдалина паналарының көпшілігі жабылды немесе кәсіптік оқу орталықтары немесе бекітілген мектептер сияқты тар мақсаты бар мекемелерге айналды.

Ирландия (17651998)

Ирландиядағы алғашқы Магдалина кір жуу орны немесе паналау үйі, Англикан немесе Ирландия шіркеуі басқаратын мекеме, «Күнәлі әйелдерге арналған Магдалина паналау үйі» 1767 жылы Дублиндегі Лисон көшесінде, екі жылдық дайындықтан кейін ашылды. Оны леди Арабелла Денни құрды, тек протестант әйелдерін қабылдады және епископтық шапкіш шіркеуі болды. 1805 жылы Корк қаласында Джон Ингланд ерлер мен әйелдерге арналған кедейлер мектебімен бірге әйелдерді реформалау орталығын құрды. Ирландия шіркеуі басқаратын Корк қаласындағы Магдалина паналау үйі ашылғанға дейін ол көптеген үміткерлерге көмектесіп, қызмет көрсетті. Корк қаласындағы Магдалина паналау үйі (Совмилл көшесі) 1810 жылы ашылды. Соңғы Магдалина кір жуу орны 1996 жылдың 25 қыркүйегінде Дублиндегі Шон Макдермот көшесінде жабылды. Солтүстік Ирландияның Белфаст қаласында Ирландия шіркеуі 1839 жылы «Ульстер Магдалина паналау үйін» және епископтық шапкіш шіркеуін құрды. Паналау үйі 1916 жылы жабылды, ал Магдалина шіркеуі приход шіркеуіне айналды. Параллель мекемелерді католиктер мен пресвитериандар басқарды («Ульстер әйелдеріне арналған түзету мекемесі және кір жуу орны»). Ферритер кір жуу орындарын «қоғамның, діни ұйымдардың және мемлекеттің ирландтық деп саналатын ұлттық ерекшеліктерге сәйкес келмейтін адамдарды жоюға тырысқан механизмі» деп сипаттады. Ирландия үкіметі Магдалина кір жуу орындарында әйелдер мен қыздарға жасалған зорлық-зомбылық үшін мемлекет заңды жауапкершілікке тартылмайды деп мәлімдеді, себебі бұл діни мекемелер еді. 1993 жылы Дублиндегі бұрынғы монастырьдың, Хай Парк аумағында жаппай қабірдің табылуы мекемелердің жұмысы туралы БАҚ-та мақалалар жариялауға себеп болды. Соңында БҰҰ-ның балалар құқықтары жөніндегі комитеті Магдалина кір жуу орындарына қатысты үкіметтік тергеуді талап етті. 2013 жылы ресми мемлекеттік кешірім берілді және аман қалғандарға 60 миллион еуро көлемінде өтемақы төлеу схемасы құрылды. 2011 жылға қарай Ирландиядағы паналау үйлерін басқарған төрт діни институт, Ирландия үкіметі мен БҰҰ-ның азаптауларға қарсы комитетінің талаптарына қарамастан, зорлық-зомбылықтан аман қалғандарға өтемақы төлеуге үлес қоспады. Діни әпкелер 100-ден астам қарт Магдалина әйелдеріне күтім көрсетуді жалғастыруда. 2014 жылдың наурыз айында 600-ға жуық аман қалған адамның тірі екені анықталды. Сенатор Мартин МакАлиз Магдалина кір жуу орындарына мемлекеттік қатысу фактілерін анықтау үшін ведомствоаралық комитеттің төрағасы болды. 2011 жылдың қазан айында алдын ала есеп жарияланды. 2013 жылы BBC арнайы тергеу жүргізді, Сью Ллойд Робертстің «Ирландиялық монахтар қорлаған әйелдер мен балаларға әділдік талап етуі». Питер Мулланның 2002 жылы түсірген «Магдалинаның әпкелері» фильмі 1964 жылдан 1968 жылға дейін Ирландиядағы Магдалина кір жуу орнында қамалған төрт жас әйел туралы тарихи фактілерге негізделген. 2011 жылы Эннис қаласында, Клэр округінде, қалада өндірістік мектеп пен Магдалина кір жуу орны болған Мейірімділік сестеріне арналған ескерткіш орнатылды. 2015 жылы Эннис қалалық кеңесі «көмеге зәру әйелдер мен балаларға көрсеткен қамқорлығын» еске алу үшін осы орденді құрметтеу үшін бір көшенің атауын өзгертуге шешім қабылдады. Көше бұрынғы өндірістік мектеп пен кір жуу орнының орнынан өтеді. Бұл мәселе бойынша пікірлер екіге бөлінген.

АҚШ (1800)

АҚШ-тағы алғашқы Магдалиналар панаханасы 1800 жылы құрылған Филадельфия Магдалиналар қоғамы болды. Солтүстік Американың басқа қалалары, оның ішінде Нью-Йорк, Бостон және Чикаго да осы үрдіске тез қосылды. Панаханалардың тізіліміне қарағанда, Магдалина қозғалысының алғашқы кезеңінде көптеген әйелдер өз еркімен, кейде бірнеше рет, мекемеге кіріп-шығып отырған. Лу Энн Де Кунзо өзінің «Реформа, демалыс, рәсімдер: институттардың археологиясы» атты кітабында Филадельфиядағы Магдалиналар қоғамының 1800–1850 жылдар аралығындағы оқиғалары туралы былай деп жазды: Филадельфиядағы әйелдер «аурудан, түрмеден немесе қайыршы үйден, бақытсыз отбасылық жағдайдан, қатыгез ерлерден және қиын экономикалық жағдайдан пана іздеді». Алғашқы жылдары Магдалина қоғамы босқындар үшін баспана ретінде жұмыс істеді. Олардың көбісі бірнеше күн немесе бірнеше апта бойы, киім киіп, сауығып келуге жеткілікті уақыт өткізді. Оларды оңалтуға жасалған тырысқандар көбінесе сәтсіз аяқталды. 1877 жылы панахана он екі ай бойы болуды талап ететін ережемен «қауыз қыздар» үшін үйге айналды. Магдалина қоғамы панаханасы таңдамалырақ болған сайын, жеке кінә мен құтқарылуға баса назар аудармай, тұтқындарға қарастыратын әдістерін стандарттаған сайын, оның сәтсіздік деңгейі төмендеді. Бостонның қайырымды әйелдерге пана берілетін қоғамы 1823 жылы құрылды. Нью-Йоркте 1830 жылы әйелдерді жезөкшелік пен әдепсіздік өмірінен құтқару мақсатымен Магдалина қоғамы құрылды. Кейде әйелдерді қорғаушылар оларды жезөкшеханалардан ұрлап әкететін. Нью-Йорктегі Магдалина қоғамы басқаратын Магдалина панаханасы баспана және оңалтуды іздеген әйелдерге құрылымды орта ұсынды. Панаханаға кіргеннен кейін әйелдерден қатаң ережелер мен талаптарды сақтау талап етілді. Олар діни тәлім алып, дұға етіп, құлшылықпен айналысты және бұрынғы іс-әрекеттеріне өкінуді көрсетуі керек еді. Рухани бағыт-бағдар берумен қатар, Магдалина панаханасы тұрғындарына білім беру және кәсіптік білім алу мүмкіндіктерін ұсынды. Әйелдер негізгі сауаттылық пен сандық білімді және «тігін тігу, кір жуу немесе үй шаруашылығы» сияқты салаларда кәсіптік білім алды. Мақсаты – оларға қоғамға қайта кірігуге және панаханадан тыс жерде жұмыс табуға көмектесетін практикалық дағдыларды үйрету болды. Діни тәлімге, «тәубеге» және қоғамдық нормаларға сәйкес келуді күтуге баса назар аудару жыныстық жұмыспен айналысатын әйелдерді үкімдеуді және айыптауды күшейтті. Сыншылар мұндай ұйымдар әйелдерді жезөкшелікке итермелеген әлеуметтік және экономикалық факторларды шешу үшін аз жұмыс істеді, оның орнына моральдық реформа мен бақылауға назар аударды. 1907 жылы Манхэттеннің жоғарғы бөлігіндегі Инвуд ауданында жаңа үй құрылды. Қоғам екі рет үлкен ғимаратқа көшіп келді. Инвудтағы уақытша тұрғындар болған қыздардың көбісі Қоғамның «құтқарылуына» дейін Манхэттеннің төменгі бөлігіндегі таверналарда, жезөкше үйлерде және аллеяларда жұмыс істеген. Қыздар әдетте үш жылға тағайындалады. Жылдар бойы бірнеше қыздар терезеден шығып қашып құтылуға тырысқанда қаза тапты немесе жарақат алды. 1917 жылы Магдалина қайырымдылық қоғамы өзінің атын Инвуд Хаус деп өзгертті. 1920 жылдардың басында, пенициллин әлі қолжетімді болмағандықтан, сынап бихлориді жаңадан келгендерді венериялық ауруларды емдеу үшін кеңінен қолданылды. Кейбір әйелдер сырттағы пациенттер сияқты сынаптан уланып кетті. Кейіннен ол жер сатылып, агенттік басқа жерге көшірілді. Инвуд үйі жұмыс істеуді жалғастыруда, оның басты назары жасөспірімдер жүктілігіне аударылды.

Канада (1848)

Миссирлер қауымын 1848 жылы Монреальде Мария Розали Кадрон Джетте құрды, ол жесір әйел және акушер болып жұмыс істеген. Олардың панажайлар желісі тұрмысқа шықпаған жүкті әйелдерге көмек көрсетуден басталып, бала туғанға дейін жалғасты. Осы кезеңде тұрмысқа шықпаған әйелдер өздерінің некеден тыс туған балаларын асырап беруге көмектеседі. Мисерикордия қауымы өздерінің миссияларын жасырын түрде орындауға тырысты, себебі қоғам олардың ісіне қолдау көрсетпеді және оларға көмек көрсететін жас әйелдерге қайырымдылық жасамады. Оларды "әдепсіздікті насихаттау" деп айыптады. Бұл қауым әсіресе некеден тыс бала туған әйелге қатысты әлеуметтік ұятқа өте сезімтал болды. Апалардың пікірінше, басқа жұмыс табуға мүмкіндік бермейтін бұл ұят, көбінесе әйелді проституцияға, ал кей жағдайларда нәресте өлтіруге итермелейді. Сулпициялық әке Эрик Сильвестрдің айтуынша, "Тамақ азы болғанда Розали аналардың жеуі үшін ораза ұстайтын. Ол жиі айтар еді: 'Жалғыз аналар – үйдің қазынасы'". "Пациенттерді қабылдауда дін, тері түсі немесе ұлтына қарамастан ешқандай кемсітушілік жасалмайды. Сауығып шыққаннан кейін, үйде қалуды тілейтіндер арнайы бір әйелдің қамқорлығына беріледі және олар «Қасиетті Маргареттың қыздары» деп аталады. Олар белгілі бір өмірлік қағидаларды сақтайды, бірақ ешқандай діни міндеттемелерді қабылдамайды. Егер олар монастырда қалуды қаласа, сынақ мерзімінен кейін Магдалина болуға және соңында Магдалина институтының антын беруге рұқсат алады". 1858 жылы Элизабет Данлоп және басқалар Торонтода Магдалина кір жуу орындарын ашты, олардың мақсаты "проституцияны проституциямен айналысатындарды оңалту арқылы жою" болды.

Швеция (1852)

Швецияда алғашқы Магдалина панаханасы (Магдаленахем) 1852 жылы Стокгольмде қайырымды Эмили Элмблад құрды. 1900 жылға қарай Швецияда сегіз панахана болды, олардың жартысы Құтқару Армиясының басқаруында болды. Панаханалардың мақсаты – бұрынғы жыныстық қызметпен айналысқан әйелдерді басқа мамандыққа оқыту немесе даярлау, осылайша олар панаханадан шыққаннан кейін өздерін-өздерімен қамтамасыз етулеріне мүмкіндік беру болды. Іс жүзінде, олар панаханаларда шаруашылық жұмыстарына оқытылды. Панаханалар бұрынғы тұрғындарды жеке үйлерде, мүмкіндігінше діншіл жұмыс берушілерге қызметшілер ретінде орналастыруға тырысты. Бұл панаханалар қайырымдылық мекемелері болды және олардың құрылуына үлкен үлес шаруашылық жұмысына оқытылған әйелдердің еңбегі қосылған. Бастапқыда әйелдерге еңбегі үшін жалақы төленді. Бірақ, бақылаушылар әйелдердің ережелерді орындауға көңілсіздік танытатынын анықтағаннан кейін бұл тәжірибе тоқтатылды. Джеймс Франклиннің сөзіне сәйкес, қыздардың көпшілігі өте қиын және кедей жағдайда өскен, және олармен жеке-жеке жұмыс істеу қиын болды. Киіз жуу жұмысы қыздар үшін жұмыс бағдарламасының бір бөлігі ретінде қолайлы деп есептелді, себебі ол көп дайындық пен айтарлықтай қаржылық шығын талап етпеді. Бұрынғы тұтқындар монастырлық кір жуу бөлмелеріндегі жағдайлар туралы жағымсыз естеліктерді жиі айтады, монахтар мен басқа да қадағалаушылардың сөздік зорлық-зомбылығын, қиын жағдайлардағы өте ауыр физикалық еңбекті егжей-тегжейлі сипаттайды. Монахинялар дәстүріне сәйкес, күнінің көп бөлігі үнсіздікте өтті. Жетімдер үйлері сияқты, бұл мекемелерге де мемлекеттік қаржы түспеді. Кез келген қаржы тапшылығы бар мекемеде тамақ дәмсіз деп сипатталды. Монахинялар әйелдер сияқты жағдайларды бөлісті, мысалы, нашар тамақ, ауыр жұмыс, қамауда болу және ұзақ үнсіздік. Тұрғындарға білім берудің сапасы нашар немесе мүлдем болмады. Монахинялар қыздармен физикалық немесе эмоционалдық байланысқа түспеді, олардың алаңдаушылықтарын тыңдамады. Қауіптердің қатарында сол кездегі жұқпалы аурулар және жұмыс орындарындағы жазатайым оқиғалар бар еді. 1889 жылы Викториядағы Эбботсфорд монастырының бір монахы кір жуу машинасымен болған апатта қолын жоғалтты. 1942 жылы 14 жасар Дорис Дайер Батыс Австралияның Батыс Лидервилл қаласындағы (қазіргі Кэтрин МакОли орталығы) "Жақсы Пастух үйінің" кір жуу бөлмесінде кір жуу машинасына ілініп, иығынан қолын жоғалтты. Панаханалар бастапқыда баспана ретінде құрылған, тұрғындары өз еркімен кетуге құқылы болған. 1900 жылдардың басында олар соттан жіберілгендерді де қабылдауға мәжбүр болды. "Олар ешкімге керек болмаған, қыздарды қабылдады және оларды қыздардың да, монахтардың да қалауына қарсы күштеп ұстады".