Кіріспе
1952 жылғы ортақ қауіпсіздік хаттамалары туралы келісім. Еуропалық қорғаныс қауымдастығын құру шарты, сондай-ақ Париж шарты деп белгілі, 1952 жылдың 27 мамырында Еуропалық интеграцияның алты "ішкі" мемлекеті – Бенилюкс елдері, Франция, Италия және Батыс Германия қол қойған, бірақ ратификацияланбаған шарт. Бұл шарт Еуропалық қорғаныс қауымдастығын (ЕҚҚ) құруды көздеген, оның құрамында Солтүстік Атлантика шарты ұйымы (НАТО) аясында автономды еуропалық тірегі ретінде әрекет ететін бірыңғай қорғаныс күштері болар еді. Ратификация процесі Бенилюкс елдері мен Батыс Германияда аяқталды, бірақ шарт француз Ұлттық Ассамблеясында мақұлданбағаннан кейін тоқтап қалды. Оның орнына Лондон мен Париж конференциялары Батыс Германияның НАТО-ға және Батыс Еуропа Одағына (БЕО) қабылдануын қамтамасыз етті, соңғысы – бұрынғы Батыс Одақтың өңделген түрі. Тарихшы Одд Арне Вестад бұл жоспарды "іс жүзінде іске асыруға тым күрделі" деп сипаттайды. Шарт 1950 жылы Франция премьер-министрі Рене Плевен ұсынған Плевен жоспарымен бастама алды. Батыс Германияның НАТО-ға қабылдануына балама ретінде жалпы еуропалық қорғаныс архитектурасын құру, Кеңес блогымен қақтығыс туған жағдайда Германияның әскери әлеуетін пайдалануға бағытталған. Шуман жоспары Германияның қайтадан соғыс тудыруға жететін экономикалық күшке ие болу қаупін жою мақсатымен жасалған болса, Плевен жоспары мен ЕҚҚ Германияның қайтадан соғыс бастау мүмкіндігін болдырмауға арналған еді.
The Treaty establishing the European Defence Community, also known as the Treaty of Paris, is an unratified treaty signed on 27 May 1952 by the six 'inner' countries of European integration: the Benelux countries, France, Italy, and West Germany. The treaty would have created a European Defence Community (EDC), with a unified defence force acting as an autonomous European pillar within the North Atlantic Treaty Organization (NATO). The ratification process was completed in the Benelux countries and West Germany, but stranded after the treaty was rejected in the French National Assembly. Instead, the London and Paris Conferences provided for West Germany's accession to NATO and the Western European Union (WEU), the latter of which was a transformed version of the pre existing Western Union. The historian Odd Arne Westad calls the plan "far too complex to work in practice". The treaty was initiated by the Pleven plan, proposed in 1950 by then French Prime Minister René Pleven in response to the American call for the rearmament of West Germany. The formation of a pan European defence architecture, as an alternative to West Germany's proposed accession to NATO, was meant to harness the German military potential in case of conflict with the Soviet bloc. Just as the Schuman Plan was designed to end the risk of Germany having the economic power on its own to make war again, the Pleven Plan and EDC were meant to prevent the military possibility of Germany's making war again.
Есеп беру
Бұл әскери құрамада француз, итальян, бельгиялық, голландиялық және люксембургтік бөлімдер өз ұлттық үкіметтеріне есеп беретін болса, ал Батыс Германия бөлімі EDC-ге есеп беретін еді. Бұл Германия милитаризмінің қайта оралуы мүмкін деген қауіптен туындады, сондықтан Батыс Германия үкіметі өз әскерін бақылаудан шығармауы қаланды. Бірақ, егер ол қабылданбаса, Батыс Германия үкіметінің өз әскерін бақылауға алуына келісім білдірілді (бұл келісімшартта көзделмеген еді).
Еуропалық саяси қоғамдастықтың қорғаныс саласы
1952 жылы Еуропалық саяси қауымдастық (ЕҚҚ) қазіргі Еуропалық көмір және болат қауымдастығының (ЕКБҚ) және ұсынылып жатқан Еуропалық қорғаныс қауымдастығының (ЕҚҚ) бірігуі ретінде ұсынылды. ЕКБҚ ассамблеясы (қазіргі Еуропалық Парламент) әзірлеген ЕҚҚ шартының жобасында тікелей сайланатын ассамблея («Халық палатасы»), ұлттық парламенттер тағайындайтын сенат және парламентке есеп беретін үстемдік атқарушы орган болжаныпты. 1954 жылы Еуропалық саяси қауымдастық жобасы сәтсіз аяқталды, себебі Франция ұлттық ассамблеясы Еуропалық қорғаныс қауымдастығын ратификацияламады, өйткені бұл жоба ұлттық егемендіктің қабылдауға болмайтын жоғалуын білдіреді деп қорқып еді. Осының салдарынан Еуропалық саяси қауымдастық идеясынан бас таруға тура келді. ЕҚҚ құлағаннан кейін, 1955 жылы Мессина конференциясында Еуропалық көшбасшылар жиналып, Еуропалық экономикалық қауымдастықтың (ЕЭҚ) құрылуына жол ашатын Спаак комитетін құрды.
Плевен жоспарының басталуы
1950 жылы 24 қазанда Франция премьер-министрі Рене Плевен жаңа жоспар ұсынды, оны негізінен Жан Монне дайындағанмен, аты оның есімімен байланысты болды. Бұл жоспардың мақсаты – ұлттық Еуропа армиясын құру еді. Осы жоба арқылы Франция Американың талаптарын қанағаттандыруға тырысып, сонымен бірге неміс дивизияларын құрудан және Германияның қайта қарулануынан сақтануды көздеді. «Еуропаның тағдыры бейбітшілікте екеніне сенімді және Еуропа халықтарының барлығына ұжымдық қауіпсіздік сезімі қажет дегенге көз жеткізе отырып, Франция үкіметі ортақ қорғаныс мақсатында біріккен Еуропаның саяси институттарымен байланысты Еуропа армиясын құруды ұсынады», – деді Рене Плевен 1950 жылы Франция парламентінде сөйлеген сөзінде.
Еуропалық Қорғаныс Қоғамдастығы (EDC) құрамына Батыс Германия, Франция, Италия және Бенилюкс елдері кіруі тиіс болды. АҚШ-тың қатысуы болмайтын еді. Бұл НАТО-ға (онда АҚШ үстемдік құрды) қарсылас болды, ал Франция мұнда басты рөлді ойнады. Шуман жоспары Германияның экономикалық күшінің қайтадан соғыс тудыру қаупін жоюға бағытталған болса, Плевен жоспары мен EDC да осындай мүмкіндіктің алдын алуға арналған еді. Ұлыбритания жоспарды қағидатта қолдады, бірақ ұлттық ережелер азайтылған жағдайда ғана қосылуға келісті. Плевен жоспарына сәйкес, Еуропа армиясы мүше мемлекеттердің әскери бөлімдерінен құрылып, мүше мемлекеттердің министрлер кеңесімен басқарылуы керек еді. Бірқатар күмәндер мен тартыншақтықтарға қарамастан, АҚШ және ЕҚЖ-ның алты мүшесі Плевен жоспарын қағидатта мақұлдады.
Келіссөздер
Плевен жоспарының бастапқы мақұлдануы 1951 жылдың ақпан айында басталған Париж конференциясына жол ашты, онда жоғары ұлттық деңгейдегі армия құрылымы талқыланды. Франция қауіпсіздік және қорғаныс салаларындағы ұлттық егемендігін жоғалтудан қаушады, сондықтан Париж мұндай толыққанды жоғары ұлттық Еуропа армиясын қабылдай алмады. Дегенмен, Батыс Германия армиясына американдық тараптың күшті қызығушылығының арқасында, 1952 жылдың мамыр айында Францияның қолдауымен өзгертілген Плевен жоспарының – Еуропалық қорғаныс қауымдастығы (ЕҚҚ) деп аталған – келісім жобасы дайындалды.
Қол қою
Компромистер мен келіспеушіліктерге қарамастан, 1952 жылғы 27 мамырда алты елдің сыртқы істер министрлері Еуропалық қорғаныс қауымдастығын (ЕҚҚ) құру туралы Париж шартына қол қойды.
Ратификациялау
Франция мен Италиядан басқа барлық қол қойған елдер келісімді ратификациялады. Италия парламенті Францияның ратификацияламауы себепті ратификация процесін тоқтатты. + Ұлттық ратификация процестері Қол қойған мекеме Дауыс беру Сілтеме Күні 👍🏻 👎🏻 ✊🏻 Сенат 12 наурыз 1954 125 40 2 Өкілдер палатасы 26 қараша 1953 148 49 3 Ұлттық жиналыс 30 тамыз 1954 264 319 31 Сенат Тоқтатылды ? Федералды диета 19 наурыз 1953 224 165 ? Федералды Кеңес 15 мамыр 1953 ? ? ? Сенат Тоқтатылды ? Депутаттар палатасы Тоқтатылды ? Депутаттар палатасы 7 сәуір 1954 47 3 1 Өкілдер палатасы 23 шілде 1953 75110
Францияның қарсылығы
EDC 1954 жылғы 30 тамызда француз Ұлттық Ассамблеясында ратификациялауға ұсынылды, бірақ 319 дауысқа қарсы 264 дауыспен қабылданбады. Дауыс беру кезінде Иосиф Сталиннің қайтысы және Корея соғысының аяқталуы болашақ қақтығыстар туралы алаңдаушылықты азайтып, олардың маңыздылығын жоғалтты. Бұл алаңдаушылықтармен бірге 1950 жылғы түпнұсқа Плевен жоспары мен 1954 жылы жеңілген жоспар арасындағы айқын қарама-қайшылықтар болды. Екі жоспардың арасындағы айырмашылықтарға әскери интеграцияның батальон емес, дивизия деңгейінде жүзеге асуы және НАТО-ның Еуропадағы Жоғарғы Бас қолбасшысының (SACEUR) EDC операциялық қабілеттеріне басшылық етуіне байланысты командалық құрылымның өзгеруі кірді. Келісімнің ратификацияланбауының себептері екі еді: халықаралық аренадағы маңызды өзгерістер және Францияның Төртінші Республикасының ішкі проблемалары. Голлистер EDC-нің Францияның ұлттық егемендігіне қауіп төндіретінінен қорқып, француз Республикасының бұзылмас екендігіне қатысты конституциялық алаңдаушылықтарды білдірді, сондай-ақ Батыс Германияның қайта қарулануынан қауіптенді. Француз коммунистері Францияны капиталистік АҚШ-қа байланыстырып, коммунистік блоққа қарсы қоятын жоспарға қарсы болды. Басқа заң шығарушылар Ұлыбританияның қатыспауынан алаңдады. Премьер-министр Пьер Мендес Франция келісімге қарсы шығушыларды басып тастау үшін басқа қол қойған мемлекеттермен қосымша хаттамаларды ратификациялауға тырысты. Бұл хаттамалар тек қана қорғау күштерін біріктіруді, яғни Батыс Германияда орналасқан күштерді біріктіруді, сондай-ақ бюджеттік және басқа да әкімшілік мәселелерде ұлттық тәуелсіздікті арттыруды қамтыды. Францияның орталық рөліне қарамастан, EDC жоспары француз Парламенті ратификациялай алмағандықтан сәтсіз аяқталды.
Салдары
Келісім ешқашан күшіне енген жоқ. Оның орнына, Франция Ұлттық Ассамблеясында ратификация сәтсіз аяқталғаннан кейін Батыс Германия НАТО-ға қабылданды, ал ЕЭК мүше мемлекеттері де Голль қолдауымен Фуше жоспарында (1959–1962) сыртқы саясаттағы ынтымақтастық құруға тырысты. Еуропалық сыртқы саясат үшінші рет Еуропалық саяси ынтымақтастық (ЕПК) (1970) арқылы құрылды. Бұл Жалпы сыртқы және қауіпсіздік саясатының (ЖСҚС) алдағы түріне айналды. Бүгінде Еуропалық Одақ және НАТО, ал бұрын Батыс Еуропалық Одақ та ЕҚК үшін көзделген кейбір функцияларды орындайды, бірақ ешқайсысы ЕҚК ұсынған жоғары деңгейдегі мемлекеттік әскери бақылауға жете алмайды.