Кіріспе

Континенттік армияның (1760–1827) солдаты Дебора Сэмпсон Ганнет, сондай-ақ Дебора Сэмпсон немесе Дебора Сэмпсон деп те аталады, 1760 жылдың 17 желтоқсанында Массачусетс штатының Плимптон қаласында дүниеге келді. Ол ер адам болып киініп, Роберт Ширтлифф – кейде Шертлефф деп те жазылатын – есімімен Континенттік армияда қызмет етті және Америка Тәуелсіздік соғысында шайқасты. 1783 жылы Филадельфияда қызбаға шалдыққаннан кейін медициналық көмек қажет болғанда оның әйел екені 17 ай бойы соғысқаннан кейін анықталды. Оның нағыз кім екені командиріне белгілі болған соң, ол Вест-Пойнтта ардагерлікпен босатылды.

Ерте өмір

Дебора Сэмпсон 1760 жылдың 17 желтоқсанында Массачусетс штатының Плимптон қаласында, ата-анасының үйінде дүниеге келді – бұл үй бүгінге дейін сақталған. Сэмпсонның анасы Плимут колониясының екінші губернаторы Уильям Брэдфордтың шөбересі болған. Сэмпсонның әулеті анасы тарапынан Уильям Брэдфорд және әкесі тарапынан Генри Сэмпсон сияқты «Мейфлауэр» кемесімен келген жолаушыларды да қамтыды. Ол сондай-ақ, оның кеудесі өте кішкентай болғанын және униформа киген жылдары оларды жасыру үшін зығыр матамен байлағанын айтқан. Ол сыйлық ақша алды, бірақ белгіленген уақытта бөлімшесімен кездеспеді. Бөлімше командирінің сұрауымен Сэмпсонды жергілікті тұрғын бірі әскери тізілімге қол қойған кезде танып шықты. Оның алдауы ашылғаннан кейін, ол жұмсалмаған сыйлық ақшаның бөлігін қайтарды, бірақ армия оны одан әрі жазаламады. Ол мүше болып кірген баптист шіркеуі оның іс-әрекетінен хабардар болып, қауымдастығын тоқтатты, яғни оның әрекеттеріне кешірім сұрап, өтініш білдірмесе, шіркеу мүшелері онымен қарым-қатынас жасаудан бас тартты. 1782 жылдың мамырында Сэмпсон қайтадан, бұл жолы Массачусетс штатының Уксбридж қаласында «Роберт Ширтлифф» (кейбір дереккөздерде «Ширтлифф» немесе «Шертлифф» деп те жазылады) деген атпен тізілді. Ол капитан Джордж Уэбб басқаратын 4-ші Массачусетс полкінің жеңіл жаяу әскері ротасына қосылды. 50-60 адамнан тұратын бұл бөлім алғаш Массачусетс штатының Беллингхэм қаласында орналасты, кейін полковник Уильям Шепард басқаратын полкпен бірге Вурчестерде жиналды. Жеңіл жаяу әскері – бұл орташадан биік және күшті болғандықтан арнайы таңдалған элиталық әскерлер. Олардың міндеті – алға жылжып келе жатқан полктардың қапталдарын жылдам қорғау, сондай-ақ қозғалыстағы бөлімшелер үшін артқы және алдыңғы барлау жұмыстарын жүргізу болды. Элиталық бөлімге қосылғандықтан, Сэмпсонның жасыруы сәтті болуы мүмкін еді, себебі орташадан жоғары дене бітімі мен физикалық қабілеттері үшін арнайы таңдалған сарбаздардың арасында әйелді іздеудің қиын екені белгілі. Дебора Сэмпсон Ганнеттің 1782 жылдың 20 мамырынан 1783 жылдың 25 қазанына дейін «Роберт Ширтлифф» ретінде қызмет еткендігі туралы ресми мәліметтер «Революциялық соғыстағы Массачусетс сарбаздары мен теңізшілері» атты еңбектің 14-томында, 164-бетте келтірілген.

Неке

Сэмпсон 1785 жылдың 7 сәуірінде Массачусетс штатының Стоутон қаласында Шарон, Массачусетс фермері Бенджамин Ганнетке (1757–1837) үйленді. Әскери қызметтен шыққаннан кейін және Ганнетке үйленгеннен кейін Сэмпсон өмірінің алғашқы жылдарын қалыпты шаруа әйелі ретінде өткізді. Олардың төрт баласы болды: Эрл (1786 ж.т.), Мэри (1788 ж.т.), Сабырлық (1790 ж.т.) және Сюзанна Бейкер Шепард, оны ата-анасы қайтыс болғаннан кейін өрбітті. Олар Ганнеттің әкесімен бірге Ганнеттер отбасының фермасында тұрды, бірақ ферманың кішкентай болуы және жердің тым көп жұмыс істеуге ұшырауы салдарынан үлкен табысқа жете алмады.

Әскери қызметтен кейінгі өмір

1792 жылдың қаңтар айында Сэмпсон Массачусетс штатының заң шығарушы органына әйел болғандықтан әскерден ұсталған жалақысын беру үшін өтініш жасады. Заң шығарушы орган оның өтінішін мақұлдады, ал губернатор Джон Хэнкок оған қол қойды. Заң шығарушы орган оған 1783 жылы қызметтен босатылғанға дейінгі 34 фунт стерлинг және үстеме ақысын қайтарды. 1797 жылы Герман Маннның "Әйелдер туралы шолу: Революциялық соғыстағы әйел сарбаз Дебора Сэмпсонның өмірі" атты өмірбаяны жарық көрді. 1802 жылы Сэмпсон соғыс жылдарындағы қызметі туралы лекциялар оқуға кірісті. Әйелдер үшін дәстүрлі гендерлік рөлдердің артықшылықтарын мадақтағаннан кейін ол сахнадан шығып, әскери киімін киіп қайта оралды, содан кейін күрделі және физикалық тұрғыдан қиын әскери жаттығулар мен рәсімдерді орындады. Ол осыны ақша табу және әскерге қатысуын ақтау үшін жасады, бірақ тіпті осы лекциялардың өзі оған күйеуімен бірге отбасының барлық шығындарын төлеуге жеткіліксіз болды. Ол жиі отбасынан және досы Пол Ревиренен ақша қарыз алатын. Ревир де оның атынан үкімет шенеуніктеріне хат жазып, оның әскери қызметі мен жарақаттары үшін зейнетақы тағайындалуын сұрады. 1804 жылы Ревир Сэмпсонның атынан АҚШ өкілі Вильям Юстиске Массачусетстен хат жазды. Әйелге әскери зейнетақы бұрын ешқашан сұралған емес, бірақ Ревир былай деп жазды: "Мен оның еркек киімін және әскери формасын тастағаннан кейінгі жағдайын және мінез-құлқын зерттеуге бейімделдім; өйткені оның өз жынысының лайықты киімдері, адамгершілік және әділдік маған онымен сөйлескен әр адам, және олардың саны аз емес, оны жақсы қабілеттері бар, жақсы мінезді, адал әйел және мейірімді ана деп сипаттайды". 1805 жылдың 11 наурызында Конгресс оның өтінішін мақұлдады және Сэмпсонды Массачусетс мүгедектер зейнетақы тізіміне айына төрт доллар мөлшерінде енгізді. 1806 жылдың 22 ақпанында Сэмпсон Ревирге тағы да он доллар қарыз беруді сұрап хат жазды: "Менің және ұлдарымның денсаулығы нашарлауы себепті, сіздің жақсылығыңызды сұрауға мәжбүрмін, бірақ мен ризашылықпен мойындаймын, бұл менің барлық нәзік сезімдерімді оятады және мен тоқсан тоғыз жақсылыққа ие болғандай ойлаудан ұяламын – менің жағдайым маған жүзіншісін сұрауды талап етеді". Ол он долларды жіберді. 1809 жылы ол Конгреске тағы бір өтініш жолдап, 1783 жылы қызметтен босатылғаннан бастап мүгедек сарбаз ретіндегі зейнетақысын өзгертуді сұрады. Егер оның өтініші мақұлданса, оған 960 доллар төленеді (20 жыл бойы жылына 48 доллар, 2016 жылы шамамен 13 800 доллар). Оның өтініші бастапқыда қабылданбады, бірақ 1816 жылы Конгресс алдында қайта қарастырылғанда жылына 76,80 доллар (2016 жылы шамамен 1100 доллар) мөлшерінде сыйлық мақұлданды. Осы сомаға ол барлық қарыздарын өтеуге және отбасылық шаруашылығын жақсартуға мүмкіндік алды.

Өлім

1827 жылы 29 сәуірде Сэмпсон сары қызбадан қайтыс болды. Ол Массачусетс штатының Шарон қаласындағы Рок Ридж зиратында жерленген.

Ерлі-зайыптыларды асырау

Сэмпсон қайтыс болғаннан кейін төрт жыл өткен соң, оның күйеуі Бенджамин Ганнет ардагердің әйелі ретінде зейнетақы алу үшін Конгресске өтініш жасады. 1837 жылы оның өтінішін қараған комитет, революция тарихында "әйелдердің осындай ерлігіне, адалдығына және батылдығына басқа мысал жоқ" деген шешім шығарды. Ганнет зейнетақы алды, бірақ оны алуға үлкермей қайтыс болды.

Ескерткіштер

Шарон қаласы Сампсонды қоғамдық кітапхана алдындағы мүсінмен, Дебора Сампсон паркімен және жеке меншіктегі, жұртшылыққа ашық емес "Дебора Сампсон Ганнет үйімен" есте сақтайды. Үйдің төңірегіндегі егістік жерлер сақталған, тарихи шаруашылықта ешқандай құрылыс болдырмау үшін. 1906 жылы Массачусетс штатының Плимптон қаласы, Америка революциясының қыздарының Дебора Сэмпсон бөлімшесімен бірлесіп, қалалық жасыл алаңға тас орнатты, онда Сампсонның есімін сақтаған қола тақта бекітілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оның құрметіне "S. S. Дебора Ганнет" (2620) атты бостандық кемесі аталды. Кеме 1944 жылдың 10 наурызында салынды, 1944 жылдың 10 сәуірінде теңізге жіберілді және 1962 жылы құрылыстан алынып тасталды. 2000 жылдан бері Плимптон қаласының туында Сампсон Массачусетс штатының ресми қаһарманы ретінде бейнеленген.

Портреттер мен бейнелеу өнері

Дебораның портреті: үш актідегі драма (1959) – Чарльз Эмеридің 1959 жылғы 19 ақпанда Мэн штатының Камден-Хиллз театрында тұсаукесер өткізген пьесасы. «Мен Дебора Сэмпсонмын: Революцияның сарбазы» (1977) – Патрисия Клэпптің Сэмпсонның ерте өмірі мен Революциялық соғыстағы тәжірибесін көркем әңгімелеген туындысы. Сэмпсон Кирк Вуд Бромлидің «Американ революциясындағы бүлікшілердің шатағы» (1999) атты еңбекте Роберт Шертлес, комедиялық сарбаз ретінде бейнеленген. Вупи Голдберг «Дебора Сэмпсон: Революцияның сарбазы» (2003) – «Сәулет балаларының» 34-ші эпизодында Сэмпсон рөлін сомдады. Сэмпсонның ұрпағы Алекс Майерс оның өміріне арналған «Revolutionary» (2014) атты көркем әңгіме жариялады. Тарихшы және журналист Элисон Ли Коуэн 2016 жылғы 7 шілдеде Сент-Полс шіркеуінің ұлттық тарихи ескерткішінде «Дебора Сэмпсон: Континенттік армияның сарбазы» тақырыбында өмірбаяндық лекция оқыды. Мерил Стрип 2016 жылғы Демократиялық ұлттық конвенцияда сөйлеген сөзінде Сэмпсонды тарихқа енген басқа әйелдермен бірге атады. Сэмпсонның оқиғасы, Пэджет Брюстердің баяндауымен, «Мас тарих» сериалының бесінші маусымының премьералық эпизодында Эван Рейчел Вуд Сэмпсон рөлін сомдап қайта жаңғыртылды. «Батылдыққа оранған: Дебора Сэмпсон, патриот сарбаз» – Бет Андерсонның және Calkins Creek баспасынан 2022 жылы жарық көрген кітабы. «Самсон есімді қыз: Роман» – Эми Хармонның тарихи көркем романы, Lake Union баспасынан 2023 жылы жарық көрді. «Әйел сарбаздың естелігі: Дебора Сэмпсонның американдық революциясы» – Ян Льюис Нельсонның Massaemett Media баспасынан 2023 жылы шыққан тарихи романы.