Кіріспе

Аяқ пен тізектің қосылатын аймағы

Тобик, талокруральды аймақ немесе "секіру сүйегі" (көше тілінде) – аяқ пен тізектің қосылатын жері. Тобик үш буыннан тұрады: тобиқтың өзінің буыны немесе талокруральды буыны, тобықтың астыңғы буыны және төменгі тізе-шалқар буыны. Осы буында жасалатын қозғалыстар – аяқтың жоғары және төмен қарай иілуі. Күнделікті қолданыста "тобик" термині тобик аймағын ғана білдіреді. Медициналық терминологияда "тобик" (қосымша түсіндірмелерсіз) кең мағынада аймаққа немесе нақты талокруральды буынға қатысты болуы мүмкін. Тобик аймағының негізгі сүйектері – талус (аяқта), тізе және шалқар сүйектері (екеуі де тізекте). Талокруральды буын – төменгі аяқ-қолдың тізе және шалқар сүйектерінің дистальды ұштарын талустың проксимальды ұшымен байланыстыратын синовиальды шаршы буын. Тізе мен талус арасындағы байланыс, шалқар мен талус арасындағы байланысқа қарағанда көбірек салмақ көтереді.

Өңір

Тобик аймағы тізе мен аяқтың қосылған жерінде орналасқан. Ол тізе астының ең тар нүктесінен төмен қарай (дистальды) созылады және өкшеге (проксимальды) жақын аяқ бөліктерін, сондай-ақ аяқтың үстіңгі бетін (дорсум) қамтиды. Бұл термин сүйек құрылымын сол аттас ағаш өңдеу буынына ұқсатады. Тобиктің сүйек құрылымы үш сүйектен тұрады: тізе сүйегі, шыбық сүйегі және тобиқ сүйегі (talus). Тізе сүйегінің буындық беті «plafond» (француз тілінде «шатыр») деп аталуы мүмкін. Медиалдық мальеол – медиалдық тізе сүйегінен дистальды бағытта өсетін сүйек тізімі. Шыбық сүйегінің ең дистальды бөлігі – жақ мальеол деп аталады. Мальеолдар, олардың қолдаушы байланыстарымен бірге, тізе астындағы тобиқ сүйегін тұрақтандырады. Субталарлық буынның қозғалысы аяқтың орналасуына маңызды үлес қосатындықтан, кейбір авторлар оны төменгі тобик буыны деп сипаттайды, ал талокруральдық буынды – жоғарғы тобик буыны деп атайды. Дорсифлексия және плантарфлексия – тобик буынында жүзететін қозғалыстар. Аяқ плантарлық флексияланған кезде, тобик буыны сонымен қатар бүйірге қарай жылжу, айналу, аддукция және абдукция сияқты қозғалыстарға мүмкіндік береді. Тізелік тақтамен және екі мальеолмен қалыптасқан сүйек аркасы тобик «мортизасы» (немесе таларлық мортиза) деп аталады. Мортиза – тікбұрышты ойыс. Тобиқ сүйегі – медиалдық мальеол: 1,70 ± 0,13 мм
Тобиқ сүйегі – тізелік тақта: 2,04 ± 0,29 мм
Тобиқ сүйегі – жақ мальеол: 2,13 ± 0,20 мм
Арақашықтықтың азаюы остеоартритті көрсетеді.

Тіректер

Тобик буыны мықты дельтоидты байлам және үш бүйірлік байламмен байланысқан: алдыңғы талофибулярлық байлам, артқы талофибулярлық байлам және тальканофибулярлық байлам. Дельтоидты байлам буынның медиалдық жағын қолдайды және тібіет сүйегінің медиалдық мальеолына бекітіліп, төрт жерде кальканейдің тальдық сөресіне, кальканеонавикулярлық байламға, навикулярдың түйіндісіне және тальдың медиалдық бетіне жалғанады. Алдыңғы және артқы талофибулярлық байламдар фибуланың бүйірлік мальеолынан талустың дорсальды және вентральды шеттеріне дейін буынның бүйір жағын қолдайды. Тальканофибулярлық байлам бүйірлік мальеолаға және кальканусдың бүйірлік бетіне бекітіледі. Синдесмоздық байлам тобик буынының өзімен жүрмесе де, тобик буынының тұрақтылығына маңызды үлес қосады. Бұл байлам синдезмозды, яғни дистальді фибуланың медиалдық жағы мен дистальді тібіет сүйегінің бүйірлік жағы арасындағы буынды қамтиды. Бұл байламның оқшауланған зақымдануы көбінесе жоғары тобик жерінің бұрылуы деп аталады. Тобик буынының сүйек құрылымы ең тұрақтысы – дорсифлексияда. Сондықтан, тобик бұрылуы тобик тұяғы иілген кезде жиірек болады, себебі осы жағдайда байламдық қолдау маңыздырақ. Классикалық тобик бұрылуы алдыңғы талофибулярлық байламды (ATFL) қамтиды, ол инверсиялық бұрылу кезінде ең көп зақымданатын байлам. Ауыр тобик бұрылуы кезінде зақымдалуы мүмкін тағы бір байлам – тальканофибулярлық байлам.

Ретинакула, суырлар және олардың синовиалдық қабықтары, тамырлар мен жүйкелер

Бірнеше сіңірлер тобы тобық аймағынан өтеді. Сіңірлерді ұстап тұратын және олардың тізе мен аяқ арасындағы бұрышта күш түсіруіне мүмкіндік беретін, доға тәрізді тартылу деп аталатын процеске жол бермейтін байланыстың тіні ретинакулум (жекеше түрі: ретинакула) деп аталады. Бұлшықет шпінделі тобықтың проприоцептивтік қасиеттері үшін жауапты механорецепторлардың басты түрі деп саналады. Бұлшықет шпінделі оның ішіндегі бұлшықеттің қазіргі ұзындығы және оның ұзындығындағы кез келген өзгеріс туралы орталық жүйке жүйесіне кері байланыс береді. Бұлшықет шпінделінің тобықтың дорсифлексорларынан кері байланысы, тобық буынынан өтетін басқа бұлшықет рецепторларына қарағанда проприоцепцияда маңызды рөл атқарады деген гипотеза болды. Алайда, тобық буынының көп жазықтықты қозғалыс диапазоны болғандықтан, бұл үшін жауапты бір бұлшықет тобы жоқ. Бұл тобықтың және тепе-теңдіктің арақатынасын түсіндіруге көмектеседі. 2011 жылы орталық жүйке жүйесінде тобықтың проприоцепциясы мен тепе-теңдік арасындағы байланыс байқалды. Бұл тобықтың рецепторларын стимуляциялағанда мидың белсенділігіндегі өзгерістерді көру үшін фМРТ аппараты қолданылды. Бұл тобықты тепе-теңдікке қабілеттілікпен тікелей байланысты етеді. Тобықтың тепе-теңдікке қаншалықты әсер ететінін анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет.

Функция

Тарихи тұрғыдан алғанда, Аристотель мен Леонардо да Винчи адамның қозғалысында тобықтың қандай рөл атқаратынын талқылаған. Тобықтың итеру күші адам қадамын жасауда маңызды екендігі даусыз, бірақ дене салмағының орталығын жылжытуға қарағанда аяқтың қозғалысына қанша энергия жұмсалатыны әлі анық емес.

Травматикалық жарақат

Барлық маңызды буындардың ішінде ең көп жарақат алатыны – білезік буыны. Салмақ түсірілген кезде аяқтың сыртқы беті ішке қарай бұрылып кетсе, бүйірлік байланысу тіні, әсіресе алдыңғы тал-тобикулярлық бөлігі, жыртылуға (созылуға) бейім, себебі ол медиалдық байланысу тінінен әлсіз және білезік-тобикулярлық буынның ішкі айналуына қарсы тұрады.

Суреттеу

Көлденең білезік патологиясы күдікті болғанда алғашқы бағалау әдетте проекциялық рентгенография ("рентген сәулесі") арқылы жүргізіледі. Варус немесе вальгус деформациясы күдікті болса, оны алдыңғы тибиоталярлық бет бұрышы (ТТБ) арқылы өлшеуге болады, ол тібіктің орта бойлық осінен (тібік төбесінен 8 және 13 см жоғарыда тібікті екіге бөлетін сызық арқылы) және таларлық беттен қалыптасады. 84 градустан төмен бұрыш – талпақшаның варусы, ал 94 градустан жоғары бұрыш – талпақшаның вальгусы деп есептеледі. Байламдық зақымдану үшін рентген суретінде үш негізгі нүкте бар: Біріншісі – тибиофибулярлық ашық кеңістік, артқы тібік маллеолінің латеральді шекарасынан фибуланың медиальді шекарасына дейінгі көлденең қашықтық, 5 мм-ден артық болса, қалыпты емес. Екіншісі – фибуланың медиальді шекарасы мен алдыңғы тібік шығыңқылығының латеральді шекарасы арасындағы көлденең қашықтық, 10 мм-ден кем болса, қалыпты емес. Соңғы өлшем – медиальді ашық кеңістік, медиальді маллеолдың латеральді жағы мен талустың медиальді шекарасы арасындағы арақашықтық, таларлық күмбез деңгейінде 4 мм-ден жоғары өлшем қалыпты емес. Осы қалыпты анатомиялық кеңістіктердің кез келгенінің жоғалуы байламдық зақымдануды немесе жасырын сынықтарды білдіре алады және МРТ немесе КТ зерттеуімен жалғасуы мүмкін.

Аномалиялар

Клубтабан немесе талпо-аяқ деформациясы, 1000 тірі туылған баланың біреуінде немесе екеуінде кездеседі, аяқтың бірнеше аномалияларын қамтиды. Эквинус – бұл тобықтың төмен қарай иілуін білдіреді және аттың бақайшасымен жүру тәсілімен аталған. Бұл аяқтың ішке қарай бұрылуымен (варус деформациясы) бірге болатындықтан, емделмесе, аяқтардың қабырғасымен жүруге алып келеді. Емдеуге манипуляция және гипстеу немесе хирургиялық араласу жатады. Бұдрақ бұлшық еттерін созу жаттығулары көбінесе тобық буынының дорсифлексиясын арттыруға көмектеседі және тобық эквинусынан туындаған клиникалық белгілерді басқару үшін қолданылады. Сирек жағдайларда адам тобығында шарлы және ойықты буын және талпо-навикуляр буынының бірігуі болуы мүмкін.

Тарих

Буылға немесе буылға сөзі герман тілдерінде әртүрлі формада кең таралған, бұл латын тіліндегі angulus немесе грек тіліндегі αγκυλος сөздерімен туындас болуы мүмкін, олардың мағынасы – иілген.

Эволюция

Саусақтарды шебер басқару қабілеті жойылған болуы мүмкін, оның орнына білезік буынының ерікті және дәл басқарылуына басымдық берілген.