Кіріспе

Колумбияға дейінгі майя мифологиясындағы тіршілік иесі

Визия жыланы – Колумбияға дейінгі майя мифологиясындағы маңызды тіршілік иесі, бірақ бұл терминнің өзі қазір бірте-бірте ескіріп барады. Жылан – майя халқы үшін өте маңызды әлеуметтік және діни символ, олар оны құрметтеген. Майя мифологиясында жыландар – күн мен жұлдыздар сияқты аспан денелерінің аспанды кесіп өтуіне мүмкіндік беретін құрал ретінде сипатталған. Терісін түсіру арқасында олар қайта туу мен жаңарудың символына айналды. Олар соншалықты құрметтелгендіктен, мезоамерикалықтардың басты құдайларының бірі – Кетцалькоатль, қауырсынды жылан түрінде бейнеленген. Атауы «Қымбат/қауырсынды жылан» дегенді білдіреді (науатль тілінен «quetzalli» – құстың өзін, қауырсындарын немесе контекстке қарай қымбат нәрсені сипаттау үшін, ал «coatl» – жылан немесе иланды білдіреді). Визия жыланы – майя жыландарының ең маңыздысы деп есептеледі. «Ол көбінесе сақалды және дөңгелек мұрынды болған. Сонымен қатар, оның екі басы немесе құдайдың немесе ата-бабаның рухы жақ сүйегінен шығып тұрғандай бейнеленген». Майяның қан құю рәсімдері кезінде қатысушылар ата-бабалармен немесе құдайлармен байланыс жасайтын аяндарды көретін. Бұл аяндар – «рухани әлемге қақпа» болған алып жыланның түрінде көрінетін. Ата-бабаның немесе құдайдың бейнесі осы жыланның аузынан шығып тұрғандай суреттелген. Осылайша, Визия жыланы – майя халқына ата-бабалардың немесе құдайлардың көріну тәсілі болды. Сондықтан олар үшін Визия жыланы – құдайлардың рухани әлемі мен нақты дүние арасындағы тікелей байланыс еді. Визия жыланы – майялардың бұрынғы ұғымдарына қатысты және олардың ойынша әлемнің ортасында орналасқан. «Ол Әлем ағашының үстіндегі орталық осьте тұр. Негізінен, Әлем ағашы және Визия жыланы, патшаны бейнелейтін, рухани және жер бетіндегі әлемдер немесе жазықтықтар арасында байланыс жасайтын орталық осьті құрайды. Рәсімдер арқылы патша ғибадатханаларда орталық осьті құруға және рухани әлемге, сонымен қатар билікке жол ашуға мүмкіндік алады». Визия жыланы – қан құю рәсімдерінде, майя діни практикаларында, майя зергерлік бұйымдарында, қыш ыдыстарында және сәулетінде кеңінен таралған.

Қан құю рәсімдері

Көптеген адамдар Визия жыланының көрінісін майялардың қан төгуімен байланыстыруға тырысты. Бір қорытындыға келсек, "көп қан жоғалту миға табиғи эндорфиндерді, яғни химиялық жағынан опиаттарға ұқсас заттардың мол мөлшерін шығарады. Дене шоққа ұшыраған кезде, галлюцинациялық көрініс пайда болады". Қан төгілу аяқталғаннан кейін қанға батып қалған рәсім қағаздары өртеліп, түтін бағанасы шығады. Түтін - Визия жыланың пайда болуына өте қолайлы орта болды. Әрбір маңызды саяси немесе діни оқиға қан төгумен байланысты, себебі ол құдайларды куәгер болуға шақырып, рәсімге тікелей қатысуға мүмкіндік беретін құрал еді. Кейде ата-бабалардың рухтары да басшылық беру үшін шақырылатын. Майялардың төмендігіндегі Хауберг стеласы (б.з. 199 ж.) "Визия жыланың қан төгумен байланысын бейнелейтін ең алғашқы даталанған ескерткіштердің бірі" болып табылады. Lintel 25 қан төгу рәсімдерінің бірін көрсетеді. "Шилд Ягуардың әйелдерінің бірі зор, екі басты Визия жыланға қарай қарап тұр. Ол сол қолында балықтың тікені, обсидианнан жасалған қылыш және қанға боялған қағаздар салынған ыдыс ұстап тұр. Визия жылан ыдыстан шығып тұрғандай көрінеді. Визия жыланның аузынан найза мен қалқанмен қаруланған Тлалок батыры шығады". Lintel 17 "Ясчиланның қан иесі ретіндегі Құс Ягуарлар" туралы айтады және ол жыныстық мүшесінен балықтың тікенімен қан алуға дайындалып жатқанын көрсетеді. Құс Ягуардың қарсы тұрған жерінде Lady Balam Ix тұр, ол тіліне ойық салып, одан қалың арқан өткізеді. Қан Құс Ягуардың аяқтарының жанындағы ыдысқа жиналады. "Визия жыланның аузы жасыл, ал қан төгуге тән қан тамшылары қызыл түсті". Lintel 15 осы Визия жыланның көрінісін бейнелейді. "Жылан ыдыстан шығып, қанды түрмелерден тұратын бағана бойымен қан ағып жатқанын көруге болады. Бұл Lintel Ясчилан патшайымының күрделі қан төгу рәсімінен кейін мистикалық тәжірибе басынан өткізгенін көрсетеді. Ол ырымдық құрал-жабдықтарды қолында ұстап тұр, ал Визия жылан қанға боялған қағаздан көтеріледі".

Майяның діни рәсімдері

Қарақұлдың иесі Оч Кан есімді Аян Жыланы болды. Аян Жыланымен байланысты ең көп таралған рәсімдердің бірі – ата-бабалар рухтарын шақыру еді. Әсіресе, тәж кигізу рәсімдері кезінде патшалар рухтардан кеңес алып, бата сұраушы еді. Осы құдайлармен байланыс орнату үшін Аян Жыланы медиум қызметін атқарады. Паленкеде табылған Пакалдың саркофагының қақпағы, бәлкім, "Аян Жыланын" майя дінімен байланысын көрсететін ең толық бейнелеу. Ол Пакалдың өлімін және оның Ар әлеміне түсуін бейнелейді. Екі басты жыланның таяқшасы Әлем Ағашына көлденең орналастырылған және бұл өтудің арнасы болып табылады. Аян Жыланы физикалық әлем мен ата-бабалардың рухтар әлемі арасындағы арнаны ұсынатындай, осы екі басты жылан таяқшасы тірілер мен өлілер әлемі арасындағы арнаны ұсынады.

Майяның зергерлік бұйымдары мен қыш бұйымдары

Майя әшекейлерінің бірінде антропоморфты, екі баслы жылан бейнеленген. Оның қан құю рәсімі кезінде тағылған деп саналады. Бұл бейне рухани әлемнен келген ата-бабаның келгенін нақты көрсетеді. "Көрнеу жылан" бейнесі Майя керамикасында кеңінен таралған. Қан құю рәсімдерінде қолданылатын ыдыстарда Көрнеу жылан бейнеленген. Төмендегі ыдыстар – көрнекті мысалдар. Олар тасқа қашалған және Көрнеу жылан иконографиясының ең ерте бейнелерінің бірі болып табылады. Алдыңғы басының ашық жауынан қан шашырайды. Артқы басы физикалық тұрғыдан жалғанбаса да, жыланның құйрығының үстінде орналасқан және ол да қанды көрсетеді.

Майяның сәулет үлгілері

Визия жыланы майя архитектурасында да кездеседі және майя ғибадатханаларының ішкі және сыртқы жағындағы бағаналарды безендіруде ерекше көзге түседі. Лабнадағы сарайдың негізгі қасбетінің бұрыштарын жыландар әшекейлейді. Визия жыландарына тән ерекшелік – жыланның ашық аузынан антропоморфты құдай немесе ата-бабаның рухы шығуы сипаттеледі.

Қазіргі кездегі мерекелер

Көрнекі жыланның қалдықтары қазіргі заманға дейін жетіп келген. 1930 жылдар шамасында Дж.Э.С. Томпсон Белиздің Сан-Антонио қаласында Q'eqchi' Майялары классикалық Майяның көру іздеуіне ұқсас рәсімді әлі де өткізіп тұрғанын, бірақ басқа мақсатта екенін байқады. Бұл рәсім ауыл үшін жаңа шаманның басталуын білдірді. Қатысушы Охан (Ох Кан) деп аталатын алып жыланмен тікелей қарым-қатынасқа түсті. Осы тәжірибе арқылы ол бастамашылық рәсімдерін аяқтады және күшті шаман болу үшін қажетті білімді жинады.