Коринфтің тұңғыш тираны Кипсел (б.з.б. 7 ғ.) туралы мақала. Грек қала-мемлекеттеріндегі билік өзгерісі, тирандардың пайда болуы, саяси тұрақтылық тақырыбы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Кипсел (, Kypselos) – б.з.д. 7 ғасырында Коринфтің алғашқы тираны. Байлық пен сауда қатынастарының, әлеуметтік құрылымдардың күрделенуіне байланысты грек қала-мемлекеттері дәстүрлі мұрагерлік діни басшыларын құлатуға бейімді болды; ең бай архаикалық полис Коринф бастама көтерді. Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуіріндегі Италияның синьориялары сияқты, тирандар көбінесе халықтың қолдауымен билікке келді. Көп жағдайда тирандар қолданыстағы заңдар мен әдет-ғұрыптарды сақтап, діни рәсімдерге қатысты консервативті болды, осылайша жеке қауіпсіздігіне ешқандай қауіп тудырмай тұрақтылықты қамтамасыз етті. Ренессанс дәуіріндегі Италиядағыдай, жеке тұлғаға табынушылық бұрынғы заңды патшалар әулетінің құдайлық құқығын алмастырды. Коринфтің соңғы дәстүрлі патшасы Телест Арий мен Перантас тарапынан өлтірілгеннен кейін, патшалар болған жоқ; оның орнына Бакиад әулетінен таңдалған притандар бір жылдық мерзімге билік жүргізді. Кипсел, Ээтионның ұлы және Лабда есімді мүсінсіз әйелдің ұлы, билеуші Бакиад әулетінің мүшесі, билікті басып алып, тиран атанды және Бакиадтарды қуды. Геродоттың айтуынша, Бакиадтар Дельфи оракулынан Ээтионның ұлы олардың әулетін құлатады деген екі болжамды естіген, сондықтан сәби дүниеге келгеннен кейін оны өлтіруді жоспарлаған; алайда Геродот, жаңа туған сәби оны өлтіруге жіберілген әр адамға күлімсіреп, олардың ешқайсысы жоспарды орындамағанын айтады. Cypselus есімінің шығуын түсіндіру үшін этиологиялық миф пайда болды (гр. κυψέλη, kypsele, "сандық"), Лабда сәбиді сандыққа жасырған, ал ер адамдар қайта келгенде оны таба алмаған. (Персейдің балалық шағымен салыстырыңыз). Кипселдің кедр сандығы мифологиялық суреттермен әшекейленген, пил сүйегі мен алтынмен безендірілген, Олимпиадада сақталған, онда Паузаний өзінің б.з.д. 2 ғасырлық саяхат жол көрсеткішінде оны егжей-тегжейлі сипаттаған. Кипсел өскенде, болжам орындалды. Коринф Аргос және Коркирамен соғысқа қатысқан, ал коринфтіктер өз билеушілеріне наразы болды. Бұл кезде, шамамен б.з.д. 657 жылы, Кипсел әскери басшы, архонт болды және сарбаздарға ықпалын қолданып, Бакиадтарды қуды. Ол басқа да жауларын қуды, бірақ оларға Солтүстік-Батыс Грекияда отарлар құруға рұқсат берді. Ол Италия мен Сицилиядағы отарлармен сауданы дамытты. Ол отыз жыл билік жүргізді және б.з.д. 627 жылы оның орнын Грекияның жеті данасының бірі саналған ұлы Периандр басты. Геродот заманында Кипсел салған Дельфидегі қазына қоймасы әлі де тұрған. Кипселдің екінші ұлы Горгус Коринф колониясы Амбракияның тираны болды, одан кейін оның ұлы Амбракиялық Периандр билікке келді. Амбракиядан шыққан тағы бір Кипселид – Архинус, оның әйелі кейіннен Афинаның тираны Пейсистратқа үйленді. Кейбіреулер оны да тиран деп санайды, бірақ дереккөздер нақты емес, Амбракияда жоғарыда аталған екеуден басқа Кипселид тирандары болған деп есептеуге негіз жоқ. Кипселдің Горгустан туған немересі Псамметих, дана Периандрдан кейін Коринфтің соңғы тираны болды.
Cypselus (, Kypselos) was the first tyrant of Corinth in the 7th century BC. With increased wealth and more complicated trade relations and social structures, Greek city states tended to overthrow their traditional hereditary priest kings; Corinth, the richest archaic polis, led the way. Like the signori of late medieval and Renaissance Italy, the tyrants usually seized power at the head of some popular support. Often the tyrants upheld existing laws and customs and were highly conservative as to cult practices, thus maintaining stability with little risk to their own personal security. As in Renaissance Italy, a cult of personality naturally substituted for the divine right of the former legitimate royal house. After the last traditional king of Corinth, Telestes, was assassinated by Arieus and Perantas, there were no more kings; instead prytanes taken from the former royal house of the Bacchiadae ruled for a single year each. Cypselus, the son of Eëtion and a disfigured woman named Labda, who was a member of the Bacchiad family, the ruling dynasty, usurped power, became tyrant and expelled the Bacchiadae. According to Herodotus the Bacchiadae heard two prophecies from the Delphic oracle that the son of Eëtion would overthrow their dynasty, and they planned to kill the baby once it was born; however, Herodotus says that the newborn smiled at each of the men sent to kill it, and none of them could go through with the plan. An etiological myth element, to account for the name Cypselus (cf. κυψέλη, kypsele, "chest") accounted how Labda then hid the baby in a chest, and when the men had composed themselves and returned to kill it, they could not find it. (Compare the infancy of Perseus.) The cedar chest of Cypselus, richly worked with mythological narratives and adorned with ivory and gold, was a votive offering at Olympia, where Pausanias gave it a detailed description in his 2nd century AD travel guide. When Cypselus had grown up, he fulfilled the prophecy. Corinth had been involved in wars with Argos and Corcyra, and the Corinthians were unhappy with their rulers. At the time, around 657 BC, Cypselus was polemarch, the archon in charge of the military, and he used his influence with the soldiery to expel the Bacchiadae. He also expelled his other enemies, but allowed them to set up colonies in northwestern Greece. He also increased trade with the colonies in Italy and Sicily. He ruled for thirty years and in 627 BC was succeeded as tyrant by his son Periander, who was considered one of the Seven Sages of Greece. The treasury Cypselus built at Delphi was apparently still standing in the time of Herodotus. Cypselus' second son Gorgus became tyrant of the Corinthian colony Ambracia, followed after his death by his son Periander of Ambracia. Another known Cypselid from Ambracia was named Archinus, whose wife later married Peisistratus of Athens. While some consider him a tyrant as well, the sources are not definite, and there is no reason to believe Ambracia had any Cypselid tyrants other than the aforementioned two. Cypselus' other grandson by Gorgus was Psammetich, who followed the sage Periander as the last tyrant of Corinth.