Кіріспе

Кипсел (, Kypselos) – б.з.д. 7 ғасырында Коринфтің алғашқы тираны. Байлық пен сауда қатынастарының, әлеуметтік құрылымдардың күрделенуіне байланысты грек қала-мемлекеттері дәстүрлі мұрагерлік діни басшыларын құлатуға бейімді болды; ең бай архаикалық полис Коринф бастама көтерді. Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуіріндегі Италияның синьориялары сияқты, тирандар көбінесе халықтың қолдауымен билікке келді. Көп жағдайда тирандар қолданыстағы заңдар мен әдет-ғұрыптарды сақтап, діни рәсімдерге қатысты консервативті болды, осылайша жеке қауіпсіздігіне ешқандай қауіп тудырмай тұрақтылықты қамтамасыз етті. Ренессанс дәуіріндегі Италиядағыдай, жеке тұлғаға табынушылық бұрынғы заңды патшалар әулетінің құдайлық құқығын алмастырды. Коринфтің соңғы дәстүрлі патшасы Телест Арий мен Перантас тарапынан өлтірілгеннен кейін, патшалар болған жоқ; оның орнына Бакиад әулетінен таңдалған притандар бір жылдық мерзімге билік жүргізді. Кипсел, Ээтионның ұлы және Лабда есімді мүсінсіз әйелдің ұлы, билеуші Бакиад әулетінің мүшесі, билікті басып алып, тиран атанды және Бакиадтарды қуды. Геродоттың айтуынша, Бакиадтар Дельфи оракулынан Ээтионның ұлы олардың әулетін құлатады деген екі болжамды естіген, сондықтан сәби дүниеге келгеннен кейін оны өлтіруді жоспарлаған; алайда Геродот, жаңа туған сәби оны өлтіруге жіберілген әр адамға күлімсіреп, олардың ешқайсысы жоспарды орындамағанын айтады. Cypselus есімінің шығуын түсіндіру үшін этиологиялық миф пайда болды (гр. κυψέλη, kypsele, "сандық"), Лабда сәбиді сандыққа жасырған, ал ер адамдар қайта келгенде оны таба алмаған. (Персейдің балалық шағымен салыстырыңыз). Кипселдің кедр сандығы мифологиялық суреттермен әшекейленген, пил сүйегі мен алтынмен безендірілген, Олимпиадада сақталған, онда Паузаний өзінің б.з.д. 2 ғасырлық саяхат жол көрсеткішінде оны егжей-тегжейлі сипаттаған. Кипсел өскенде, болжам орындалды. Коринф Аргос және Коркирамен соғысқа қатысқан, ал коринфтіктер өз билеушілеріне наразы болды. Бұл кезде, шамамен б.з.д. 657 жылы, Кипсел әскери басшы, архонт болды және сарбаздарға ықпалын қолданып, Бакиадтарды қуды. Ол басқа да жауларын қуды, бірақ оларға Солтүстік-Батыс Грекияда отарлар құруға рұқсат берді. Ол Италия мен Сицилиядағы отарлармен сауданы дамытты. Ол отыз жыл билік жүргізді және б.з.д. 627 жылы оның орнын Грекияның жеті данасының бірі саналған ұлы Периандр басты. Геродот заманында Кипсел салған Дельфидегі қазына қоймасы әлі де тұрған. Кипселдің екінші ұлы Горгус Коринф колониясы Амбракияның тираны болды, одан кейін оның ұлы Амбракиялық Периандр билікке келді. Амбракиядан шыққан тағы бір Кипселид – Архинус, оның әйелі кейіннен Афинаның тираны Пейсистратқа үйленді. Кейбіреулер оны да тиран деп санайды, бірақ дереккөздер нақты емес, Амбракияда жоғарыда аталған екеуден басқа Кипселид тирандары болған деп есептеуге негіз жоқ. Кипселдің Горгустан туған немересі Псамметих, дана Периандрдан кейін Коринфтің соңғы тираны болды.