Кіріспе

Құс түрі Кішкентай шағалақ немесе жалған шағалақ (Ixobrychus minutus) – арда тұқымдасына жататын су құсы. Ixobrychus атауы ежелгі грек тіліндегі ixias, қамыс сияқты өсімдік, және brukhomai – «қайқыру» сөздерінен, ал minutus латын тілінде «кішкентай» деген мағынаны білдіреді.

Тарату

Кішкентай ащы құс Ескі дүниеге тән, Африка, Орталық және Оңтүстік Еуропа, Батыс және Оңтүстік Азия, сондай-ақ Мадагаскарда көбейеді. Еуропа мен Батыс Азияның қоңыржай аймақтарындағы құстар көшпенді, Африкада және Азияның оңтүстігінде қыстайды, ал тропиктік аймақтарда ұялайтындары тұрақты өмір сүреді. Ол көбейетін аймағының солтүстігінде сирек кездеседі.

Таксономия

Карл Линней 1766 жылы кішкентай ащыны сипаттады. I. exilis (Солтүстік және Оңтүстік Америка), I. sinensis (Азия) және I. dubius (Жаңа Гвинея, AUS) сияқты космополиттік супертүрдің мүшесі. I. [m.] minutus өзінің ішінде барлық түр мәртебесіне ие болуға болатын үш анық ажыратылған түршілден (топтардан) тұрады:
I. m. minutus – (Линней, 1766): номинативтік түрі, Еуропа, Азия, Солтүстік Африкада таралған; Сахара асты Африка мен Оңтүстік Азияда қыстайды.
I. m. payesii – (Хартлауб, 1858): Сахара асты Африкада таралған, жыл бойы тұрады.
I. m. podiceps – (Бонапарт, 1855): Мадагаскарда таралған, жыл бойы тұрады.

Австралияның кішкентай ащысы (I. dubius) және жойылған Жаңа Зеландияның кішкентай ащысы (I. novaezelandiae) бұрын кішкентай ащының түршіл түрлері деп есептелген.

Мәртебе

Кішкентай ащылар бұрын Орталық Еуропада кеңінен таралған. Қазіргі уақытта ол жазықтарда сирек кездесетін, көбейтін құс, кейде төменгі таулы аймақтарға дейін таралған. Ол Еуропадан (Ұлыбритания, Ирландия немесе Скандинавияда тұрақты көбеймейді) Батыс Сібірге дейін 56° солтүстік ендікке дейін кездеседі. Солтүстік Африка, оңтүстік Иран және Сахарадан оңтүстік Африкаға дейін де таралған. Мадагаскар мен Австралияда да оқшауланған популяциялары бар. Еуропаның жалпы саны шамамен 60 000 – 120 000 көбейтін жұп, ал Ресей, Украина, Румыния және Түркияда 5000-нан астам көбейтін жұп кездеседі. Орталық Еуропада (шамамен 2000 жылға қарай) 5300 – 7800 жұп көбейеді, олардың көп бөлігі Венгрияда. Германияда бұрынғы кеңінен таралған популяция қазір 100-ден астам көбейтін жұпқа дейін азайды. Дегенмен, осы өте жасырын түр туралы есептік мәліметтерге сену қиын. Кішкентай ащы құс Африка-Еуразиялық көшпенді су құстарын сақтау туралы келісімге қатысатын түрлердің бірі болып табылады.

Мінез-құлық

Кішкентай ащы құс - көшпенді, жасырын және көбінесе жалғыз өмір сүреді. Ол балықтармен, қосмекенділермен және жәндіктермен қоректенеді, оларды қамыс арасында немесе оның жиегінде баяу қозғалып, аңдып ұстайды. Еркек көктемде өзіне аумақ дайындап, терең қағу немесе қарқырау дыбысымен өзінің бар екенін көрсетеді, ал моногамды жұп кем дегенде бір көбейту маусымы бойы бірге болады. Мамыр айының ортасынан бастап судың үстіндегі тығыз қамыс, құрақ немесе бұталарға ұя салады, әдетте бір рет 5-6 жұмыртқа туады. Жұмыртқалар 17-19 күндей күнін кешеді, ал балапандар 25-30 күннен кейін ұшып кетеді.