Ресей және бұрынғы КСРО елдеріндегі Жеңіс күні тарихы

Кіріспе

Ресей және бұрынғы КСРО елдеріндегі мерекелер

әні

Шығыс Германияда 8 мамыр 1950 жылдан 1966 жылға дейін Азат ету күні ретінде тойланды, ал 1985 жылы 40 жылдығында қайтадан атап өтілді. 1967 жылы 8 мамырда кеңес үлгісіндегі "Жеңіс күні" тойланды. 2002 жылдан бері Германияның Мекленбург-Ворпомерн жері Ұлттық социализмнен азат ету күні және Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуы деп аталатын естелік күнін тойлайды. Ресей Федерациясы 1991 жылы құрылғаннан бері 9 мамырды ресми мойындады және ол апта соңына түсетін болса да, жұмыс емес күн деп санайды (мұндай жағдайда келесі дүйсенбі жұмыс емес күн болады). Бұл мереке ел Кеңес Одағының құрамында болған кезде де осылай аталып өтті. Еуропаның көптеген басқа елдері 8 мамырда Еуропадағы Жеңіс күнін (көбінесе VE күні немесе V-E күні деп қысқартылады) және 9 мамырда Еуропа күнін ұлттық естелік немесе жеңіс күні ретінде тойлайды.

Тарих

Германияның бас тарту туралы құжатына екі рет қол қойылды. Алғашқы құжат 1945 жылғы 7 мамырда Реймсте Германия үшін Альфред Йодль (неміс ОКВ штабының бастығы), Одақтас экспедициялық күштердің жоғарғы қолбасшысы атынан Уолтер Беделл Смит және Кеңес жоғарғы қолбасшылығы атынан Иван Суслопаров, француз генерал-майоры Франсуа Севестің ресми куәгер ретінде қатысуымен қол қойылды. Кеңес жоғарғы қолбасшылығы бас тарту мәтінімен келіспегендіктен және Суслопаровтың, салыстырмалы түрде төменгі дәрежелі офицердің, осы құжатқа қол қоюға өкілеттігі болмағандықтан, Кеңес Одағы Берлинде екінші, қайта қарастырылған бас тарту құжатына қол қоюды сұрады. Жозеф Сталин Реймстегі бас тартуды алдын ала құжат деп мәлімдеді, ал Д. Эйзенхауэр оған бірден келісті. Тағы бір аргумент – кейбір неміс әскерлері Реймстегі бас тартуды тек Батыс Одақтастарына берілу деп қарастырды, ал шығыста, әсіресе Прагада шайқас жалғасты. [Сталиннің сөздерімен:] Бүгін Реймсте немістер шартты капитуляция туралы алдын ала актіге қол қойды. Бірақ, ең басты үлес одақтастар емес, кеңес халқы жасады, сондықтан капитуляция барлық антигитлерлік коалиция елдерінің жоғарғы қолбасшылығының алдында, одақтас әскерлердің жоғарғы қолбасшылығының алдында ғана емес, қол қойылуы керек. Сонымен қатар, мен нацистік агрессияның орталығы болған Берлинде бас тартуға қол қойылмауына келіспеймін. Біз одақтастармен Реймс протоколын алдын ала қарастыру туралы келістік. Екінші капитуляция рәсімі 8 мамыр күні кешке Берлиндегі сақталған сарайда ұйымдастырылды, ал уақыт белдеулерінің айырмашылығынан Мәскеуде 9 мамыр болды. ОКВ-ның бастығы фельдмаршал Вильгельм Кейтель, Қызыл Армияның жоғарғы қолбасшылығы атынан маршал Георгий Жуков және Одақтас экспедициялық күштер атынан әуе маршалы Артур Теддер, куәгерлер ретінде генерал Карл Спац және генерал Жан де Латтр де Тассиньи қатысуымен соңғы неміс бас тарту құжатына қол қойды. Қол қою Берлиндегі Кеңес әскерінің штабы – Карлсхорстада өтті. Берлинде қол қойылған бас тарту құжатының ағылшын және орыс тіліндегі нұсқалары түпнұсқа ретінде танылды. Берлиндегі қайта қарастырылған бас тарту құжатының мәтіні Реймсте қол қойылған алдын ала мәтіннен барлық неміс әскери күштерінің толық қарусыздандырылуын және олардың қаруларын жергілікті одақтас әскери қолбасшыларға тапсыруын нақты көрсететін айырмашылықтарға ие болды. Реймстегі және Берлиндегі бас тарту құжаттарында Германияның бақылауындағы күштер 1945 жылғы 8 мамырда сағат 23:01 CET-де активті әрекеттерді тоқтатуы керек деп белгіленген. Алайда, Орталық Еуропа және Мәскеу уақыт белдеулерінің айырмашылығына байланысты, Соғыстың аяқталуы Кеңес Одағында және көптеген посткеңестік елдерде 9 мамырда тойланады. Соғыстағы жеңісті еске алу үшін 1945 жылғы 24 маусымда Кеңес Одағының астанасында Мәскеу Жеңіс шеруі өтті.

The German Instrument of Surrender was signed twice. An initial document was signed in Reims on 7 May 1945 by Alfred Jodl (chief of staff of the German OKW) for Germany, Walter Bedell Smith, on behalf of the Supreme Commander of the Allied Expeditionary Force, and Ivan Susloparov, on behalf of the Soviet High Command, in the presence of French Major General François Sevez as the official witness. Since the Soviet High Command had not agreed to the text of the surrender, and because Susloparov, a relatively low ranking officer, was not authorized to sign this document, the Soviet Union requested that a second, revised, instrument of surrender be signed in Berlin. Joseph Stalin declared that the Soviet Union considered the Reims surrender a preliminary document, and Dwight D. Eisenhower immediately agreed with that. Another argument was that some German troops considered the Reims instrument of surrender as a surrender to the Western Allies only, and fighting continued in the East, especially in Prague. [Quoting Stalin:] Today, in Reims, Germans signed the preliminary act on an unconditional surrender. The main contribution, however, was done by Soviet people and not by the Allies, therefore the capitulation must be signed in front of the Supreme Command of all countries of the anti Hitler coalition, and not only in front of the Supreme Command of Allied Forces. Moreover, I disagree that the surrender was not signed in Berlin, which was the center of Nazi aggression. We agreed with the Allies to consider the Reims protocol as preliminary. A second surrender ceremony was organized in a surviving manor in the outskirts of Berlin late on 8 May, when it was already 9 May in Moscow due to the difference in time zones. Field Marshal Wilhelm Keitel, chief of OKW, signed a final German Instrument of Surrender, which was also signed by Marshal Georgy Zhukov, on behalf of the Supreme High Command of the Red Army, and Air Chief Marshal Arthur Tedder, on behalf of the Allied Expeditionary Force, in the presence of General Carl Spaatz and General Jean de Lattre de Tassigny, as witnesses. The surrender was signed in the Soviet Army headquarters in Berlin Karlshorst. Both English and Russian versions of the instrument of surrender signed in Berlin were considered authentic texts. The revised Berlin text of the instrument of surrender differed from the preliminary text signed in Reims in explicitly stipulating the complete disarmament of all German military forces, handing over their weapons to local Allied military commanders. Both the Reims and Berlin instruments of surrender stipulated that forces under German control to cease active operations at 23:01 hours CET on 8 May 1945. However, due to the difference in Central European and Moscow time zones, the end of war is celebrated on 9 May in the Soviet Union and most post Soviet countries. To commemorate the victory in the war, the ceremonial Moscow Victory Parade was held in the Soviet capital on 24 June 1945.

Ресейде

Кеңес Одағының бар болған кезеңінде 9 мамыр күні бүкіл Одақ және Шығыс блогында тойланды. Мереке 1946-1950 жылдар аралығында көптеген Кеңес республикаларында орнатылса да, ол 1963 жылы Украина КСР-інде және 1965 жылы Ресей КСР-інде ғана жұмыстан босатылған күн ретінде танылды. Ресей КСР-інде 9 мамыр сенбіге немесе жексенбіге түсетін болса, әдетте дүйсенбі күні қосымша демалыс берілетін. Жеңіс күнінің тойлануы келесі жылдары да жалғасты. Соғыс кино, әдебиет, мектептегі тарих сабақтары, бұқаралық ақпарат құралдары мен өнерде маңызды тақырыпқа айналды. Тойлау рәсімі бірте-бірте ерекшеленіп, салтанатты жиындар, сөздер, лекциялар, қабылдаулар мен отшашу сияқты ұқсас элементтермен толықты. 1990 жылдары Ресейде 9 мамыр кеңестік үлгідегі жаппай демонстрацияларсыз тойланды, себебі бұл Ресей үкіметтерінің саясатына байланысты болды. Владимир Путин билікке келгеннен кейін Ресей үкіметі биліктің беделін және тарихты насихаттауға кірісті, ал ұлттық мерекелер мен еске алу шаралары ұлттық мақтаныш пен өзіндік құндылықтың көзіне айналды. Ресейде Жеңіс күні халықтық мәдениеттің орталық рөл атқаратын мерекеге айналды. Ресейде Жеңіс күнінің 60 және 70 жылдығы (2005 және 2015) Кеңес Одағының ыдырауынан кейінгі ең ірі халықтық мерекелерге айналды. 2020 жылы өткен, нацистік Германия жеңілісінің 75 жылдығына арналған парад COVID-19 пандемиясының салдарынан кейінге шегерілді. Көптеген елдердегі орыс тілді халықтар осы күнді жергілікті мәртебесіне қарамастан тойлайды, қоғамдық жиындар мен тіпті шерулер ұйымдастырады. Кейбір көптілді телеарналар Ресей президентінің "Жеңіс сөзін" және Қызыл алаңдағы парадты әлемнің түкпір-түкпіріндегі көрермендерге аударады, бұл парадты жылдың ең көп тамашаланатын оқиғаларының біріне айналдырады. RT телеарнасы да парадты тікелей эфирде көрсетеді және күннің тағы бір маңызды бөлігі – сағат 18:55-те (МСК) берілетін Тыныштық минуты салтанатын ұсынады, бұл дәстүр 1965 жылдан бері сақталып келеді. Екінші дүниежүзілік соғыстағы әскерилер мен бейбіт азаматтардың ауыр жоғалтуларының нәтижесінде Жеңіс күні Ресейдегі ең маңызды және ең сезімтал күндердің бірі болып табылады.

During the Soviet Union's existence, 9 May was celebrated throughout it and in the Eastern Bloc. Though the holiday was introduced in many Soviet republics between 1946 and 1950, it became a non working day only in the Ukrainian SSR in 1963 and the Russian SFSR in 1965. In the Russian SFSR, a weekday off (usually a Monday) was given if 9 May fell on a Saturday or Sunday. The celebration of Victory Day continued during subsequent years. The war became a topic of great importance in cinema, literature, history lessons at school, the mass media, and the arts. The ritual of the celebration gradually obtained a distinctive character with a number of similar elements: ceremonial meetings, speeches, lectures, receptions and fireworks. In Russia during the 1990s, the 9 May holiday was not celebrated with large Soviet style mass demonstrations due to the policies of successive Russian governments. Following Vladimir Putin's rise to power, the Russian government began promoting the prestige of the governing regime and history, and national holidays and commemorations became a source of national self esteem. Victory Day in Russia has become a celebration in which popular culture plays a central role. The 60th and 70th anniversaries of Victory Day in Russia (2005 and 2015) became the largest popular holidays since the collapse of the Soviet Union. The 2020 edition of the parade, marking the 75th anniversary of the victory over Nazi Germany, was postponed due to the COVID 19 pandemic. Russophone populations in many countries celebrate the holiday regardless of its local status, organize public gatherings and even parades on this day. Some multilanguage broadcasting television networks translate the "Victory speech" of the Russian president and the parade on Red Square for telecasts for viewers all over the globe, making the parade one of the world's most watched events of the year. RT also broadcasts the parade featuring live commentary, and also airs yet another highlight of the day – the Minute of Silence at 6:55pm MST, a tradition dating back to 1965. Because of massive losses among both military and civilians during World War II, Victory Day is one of the most important and emotional dates in Russia.

Қазіргі уақытта 9 мамыр мерекесін атап өтетін басқа елдер

Армения 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан бері 9 мамыр күнін ресми түрде мойындады. Бұл күн ресми түрде Жеңіс және бейбітшілік күні деп аталады. Бұл мереке ел Кеңес Одағының құрамында болған кезде де атап өтілді. Шушидің азаттық күні де осы мерекемен бірге атап өтіледі. Әзірбайжан 9 мамыр күнін 1994 жылдан бастап ресми түрде мойындады. 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Әзірбайжан Халықтық майдан партиясы, содан кейін Әбульфаз Елшібей үкіметі мерекені күнтізбеден жойды, ал ардагерлерге қарсы ресейлік/кеңестік үгіт жүргізілді. Гейдар Әлиев билікке келгеннен кейін мереке ұлттық күнтізбеге қайта енгізілді. Бұл мереке ел Кеңес Одағының құрамында болған кездегідей атап өтіледі. Әдетте Хази Асланов ескерткішіне гүл шоғы қойылады. Беларусь 9 мамырды 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан бері ресми түрде мойындады және оны жұмыс емес күн деп санайды. Бұл мереке ел Кеңес Одағының құрамында болған кезде де атап өтілді. Беларусьте Жеңіс күніне арналған шерулер Машеров даңғылында бес рет (1995, 2005, 2010, 2015 және 2020 жылдары) өтті, ал тәуелсіздік алғаннан бері Жеңіс алаңында жыл сайынғы рәсім өткізіледі. Босния және Герцеговина тәуелсіздігін алғаннан бері 9 мамыр күнін ресми түрде мойындады. Дегенмен, бұл күн тек Серб Республикасында ғана жұмыс емес. Грузия 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан бері 9 мамыр күнін ресми түрде мойындады. Бұл мереке ел Кеңес Одағының құрамында болған кезде де атап өтілді. Елдегі орыс қауымы бұл мерекеге ерекше мән береді. Израильде 9 мамырдағы Жеңіс күні тарихи түрде ресми емес ұлттық еске алу күні ретінде тойланды. Алайда, 2017 жылы Кнессет шешімімен Жеңіс күні ресми ұлттық мереке мәртебесіне көтерілді, мектептер мен кәсіпорындар әдеттегідей жұмыс істейді. Көптеген Қызыл Армия ардагерлері көшіп келгендіктен, Израиль бұрынғы Кеңес Одағынан тыс ең ірі және кең ауқымды Жеңіс күні тойларын өткізеді. Жеңіс күнінің дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары Ресейдегідей, Қызыл Армия ардагерлері мен олардың ұрпақтары көп қалаларда "Өлімсіз полк" шерулерін өткізеді. Қазақстан 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан бері 9 мамырды ұлттық мереке ретінде ресми түрде мойындады. Бұл мереке кейде 7 мамырдағы Отан қорғаушылар күнімен бірге атап өтіледі. 1947 жылдан бастап ел Кеңес Одағының құрамында болған кезде де бұл мереке тойланды. Қырғызстан 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан бері 9 мамыр күнін ресми түрде мойындады. Бұл мереке ел Кеңес Одағының құрамында болған кезде де атап өтілді. Моңғолия Кеңес Одағының серіктес мемлекеті болған кезінде 9 мамырды ресми түрде мойындады. Бұл мереке бүкіл елде бейресми түрде тойланады. Черногория 9 мамырды – Фашизмді жеңу күні ресми түрде мойындады. Сербия 9 мамырды фашизмді жеңу күні ретінде тойлайды, бірақ бұл жұмыс күні. Дегенмен, көптеген адамдар соғыс ардагерлерімен бірге мерейтойды атап өту үшін жиналады, олардың ішінде Президент, Қорғаныс министрі және Сербия Қарулы Күштерінің жоғары офицерлері болады. Тәжікстан Кеңес Одағының ыдырауынан кейін тәуелсіздік алғаннан бері 9 мамыр күнін ресми түрде мойындады. Бұл мереке ел Кеңес Одағының құрамында болған кезде де атап өтілді. Түрікменстан 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан бері 9 мамыр күнін ресми түрде мойындады. Бұл күн ресми түрде 1941-1945 жылғы Ұлы Отан соғысындағы Түрікменстанның ұлттық батырларын еске алу күні деп аталады. Ол 2000 жылы Түрікменстан Президенті Сапармурат Ниязовтың арнайы жарлығымен құрылған. Бұл мереке ел Кеңес Одағының құрамында болған кезде де атап өтілді. 2018 жылдан бастап бұл мемлекеттік мереке емес. Алтын Асыр паркі мен Ұлттық мәдениет орталығының Мукамдар сарайында түрлі шаралар өткізіледі. Соңғы жылдары Түрікменстан Президенті Жеңіс күнінде түрмедегі тұтқындарға кешірім жасады. Өзбекстан 9 мамырды 1999 жылдың 2 наурызынан бастап ресми түрде мойындады, онда мереке "Еске алу және құрмет күні" (Xotira va Qadirlash Kuni) ретінде енгізілді. Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығында 9 мамыр мерекесін Жеңіс күні деп ресми түрде мойындамаған жалғыз ел – Өзбекстан. Президент Ислам Каримовтың тұсында мерекеге көңіл бөлдірмеді, көптеген ардагерлерге мерекеде кеңес дәуіріндегі сән-салтанатты киімдер мен белгілерін кимеуді бұйырды. 2016 жылы Каримов қайтыс болғаннан кейін, мереке ел Кеңес Одағының құрамында болған кездегідей тойланды.

Armenia has officially recognized 9 May since its independence in 1991. It is officially known as Victory and Peace Day. The holiday was similarly celebrated there while the country was part of the Soviet Union. Shushi Liberation Day is also commemorated with the holiday. Azerbaijan has officially recognized 9 May since 1994. Upon its independence in 1991, the Azerbaijani Popular Front Party and later the government of Abulfaz Elchibey deliberately erased the holiday from the calendar, with veterans being subjected to a targeted anti Russian/Soviet media campaign. Upon coming to power, Heydar Aliyev restored the holiday to the national calendar. The holiday is similarly celebrated as it was while the country was part of the Soviet Union. A wreath laying ceremony is usually held at the monument to Hazi Aslanov. Belarus has officially recognized 9 May since its independence in 1991 and considers it a non working day. The holiday was similarly celebrated there while the country was part of the Soviet Union. Belarus has had five Victory Day Parades on Masherov Avenue (1995, 2005, 2010, 2015 and 2020) and has had an annual ceremony on Victory Square since independence. Bosnia and Herzegovina has officially recognized 9 May since its independence. However, it is not a working day only in Republic of Srpska. Georgia has officially recognized 9 May since its independence in 1991. The holiday was similarly celebrated there while the country was part of the Soviet Union. It is particularly celebrated in this way with the Russian community in the country. In Israel, Victory Day on 9 May has historically been celebrated as an unofficial national remembrance day. However, in 2017, Victory in Europe Day was upgraded to the status of an official national holiday day of commemoration by the Knesset, with schools and businesses operating as usual. As a result of immigration of many Red Army veterans, Israel now hosts the largest and most extensive Victory Day celebrations outside the former Soviet Union. Traditions and customs of Victory Day are the same as in Russia, with marches of Immortal Regiments held in cities with large populations of Red Army veterans and their descendants. Kazakhstan has officially recognized 9 May since its independence in 1991 as a national holiday. The holiday is sometimes celebrated in connection with the Defender of the Fatherland Day holiday on 7 May. From 1947 the holiday was similarly celebrated there while the country was part of the Soviet Union. Kyrgyzstan has officially recognised 9 May since its independence in 1991. The holiday was similarly celebrated there while the country was part of the Soviet Union. Mongolia had officially recognized 9 May during its existence as a satellite state of the Soviet Union. The holiday continues to be celebrated unofficially throughout the country. Montenegro officially recognised 9 May as Victory Day over Fascism as an official holiday. Serbia celebrates 9 May as Victory Day over Fascism but it is a working holiday. Still many people gather to mark the anniversary with the war veterans, including the President, Minister of Defense and the highest officers of the Serbian Armed Forces. Tajikistan has officially recognised 9 May since its independence following the dissolution of the Soviet Union. The holiday was similarly celebrated there while the country was part of the Soviet Union. Turkmenistan has officially recognised 9 May since its independence in 1991. It officially known as the Day of Remembrance of National Heroes of Turkmenistan in the 1941–1945 World War. It was established by a special decree of President of Turkmenistan Saparmurat Niyazov in 2000. The holiday was similarly celebrated there while the country was part of the Soviet Union. Since 2018, it has not been a public holiday. Various events are conducted at famous parks such as Altyn Asyr Park and the National Cultural Centre's Palace of Mukams. In recent years, Turkmen prisoners have received pardons from the President of Turkmenistan on Victory Day. Uzbekistan has officially recognised 9 May from 2 March 1999, where the holiday was introduced as the "Day of Remembrance and Honour" (Xotira va Qadirlash Kuni). It is the only country in the Commonwealth of Independent States to not officially recognize the 9 May holiday as Victory Day. Under President Islam Karimov, the holiday was toned down, with many veterans being told not to wear their Soviet era decorations or uniforms on the holiday. Since Karimov's death in 2016, the holiday has been celebrated there similarly to how it was celebrated while the country was part of the Soviet Union.

Бұрын 9 мамыр мерекесін атап өтетін елдер

Болгария Кеңес Одағының серіктес мемлекеті ретінде болған кезеңінде 9 мамырды ресми мойындады. 1989 жылдан бері 9 мамыр күнінің барлық ресми тойланулары тоқтатылды. Басқа Еуропалық елдердегідей, Болгарияда Жеңіс күні 8 мамырда, ал 9 мамыр – Еуропа күні. Дегенмен, көптеген адамдар әлі де 9 мамырда Жеңіс күнін тойлау үшін бейресми жиналады. Гүлдер әдетте Софиядағы Кеңес Армиясының ескерткішіне қойылады. Молдова тәуелсіздік алғаннан бастап, 1991 жылдан 2023 жылға дейін 9 мамырды мемлекеттік мереке ретінде ресми мойындады. 1951 жылдан 1991 жылға дейін бұл мереке Молдавия КСР ретінде Кеңес Одағының билігі кезінде де тойланды. Қазір ол ресми түрде «Отанның тәуелсіздігі үшін қаза тапқан батырларды еске алу және Жеңіс күні» (Ziua Victoriei și a Comemorării Eroilor Căzuți pentru Independența Patriei) деп аталады. Жеңіс күні – үлкен ұлттық мереке, әсіресе Молдованың орыс қауымдастығы және Молдова Республикасының Социалистер партиясы (PSRM) мен оның мемлекеттік қолдауымен өткізген 2017 жылғы Жеңіс күні митингілері Кишиневтегі Ұлы Ұлттық жиналыс алаңында болды. Марапаттау рәсімдері күні бойы Чишинеудің Мәңгілік еске алу кешенінде өткізілді. Румыния коммунистік дәуірде Жеңіс күнін мемлекеттік мереке ретінде ресми мойындады. Румынияның 1877 жылғы Осман империясынан тәуелсіздік алған күні 9 мамырдағы Жеңіс күнімен сәйкес келгендіктен, мереке екі есе тойланды, әсіресе Николае Чаушеску кезінде, ол Румыниядағы коммунизмді бұрынғы ғасырлардағы Румынияның тәуелсіздік күресінің жалғасы ретінде көрсетуге тырысты. Румынияда Жеңіс күні 8 мамырда, ал 9 мамыр – Еуропа күні ретінде тойланады. Дегенмен, кейбір русофилдер, еуроскептиктер және солшылдар 9 мамырдағы Жеңіс күнін тойлау үшін бейресми жиналады. Осылайша, елде үш рет тойлануы мүмкін. Украина 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан бастап 2013 жылға дейін 9 мамырды ресми мойындады, ол жұмыс емес күн болды. Егер ол демалыс күніне түсіп қалса, келесі дүйсенбі жұмыс емес күн болып белгіленді. Бұл мереке ел Кеңес Одағының құрамында болған кезде де тойланды. Киев халықаралық әлеуметтану институтының сауалнамасына сәйкес, 2010 жылы украиналықтардың шамамен 60% Жеңіс күнін Украинаның ең маңызды мерекелерінің бірі деп санайды. 2015 жылдың 15 мамырынан бастап Украинада коммунистік және нацистік символдарға тыйым салынды. 2015 жылғы 15 мамырға дейін Украина 1995, 2001, 2010, 2011 және 2013 жылдары Хрещатик көшесінде әскери шерулер өткізді. 2023 жылдың 8 мамырында Украина президенті Владимир Зеленский Украинаның 9 мамырда Еуропа күнін тойлауы туралы жарлыққа қол қойды және Верховная Радаға 8 мамырды, 1939-1945 жылдардағы Екінші дүниежүзілік соғыстағы нацизмді жеңу күнін, 9 мамырдағы Екінші дүниежүзілік соғыстағы нацизмді жеңу күнінің орнына демалыс күні ретінде бекіту туралы заң жобасын ұсынды. 2023 жылдың 29 мамырында Жоғарғы Рада 8 мамырдағы 1939-1945 жылдардағы Екінші дүниежүзілік соғыстағы нацизмді жеңу және еске алу күнін мемлекеттік мереке ретінде жариялады, 9 мамырдағы Екінші дүниежүзілік соғыстағы нацизмді жеңу күнін жойды. 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруінен кейін украиналықтардың тек 13% ғана 9 мамырды тойлауға дайын болды. Киев халықаралық әлеуметтану институтының 2024 жылғы ақпанда жүргізген зерттеуіне сәйкес, украиналықтардың 11% Жеңіс күнін ең танымал мереке ретінде тойлайды, ал Рождество – 70%, Пасха – 68%, Жаңа жыл – 47%. Әлеуметтанушылар 2010 жылы 9 мамырдағы Жеңіс күнінің ең маңызды мерекелердің бірі болғанын атап өтті, өйткені украиналықтардың 58% осылай ойлады. Алайда, 2021 жылы украиналықтардың тек 30% ғана оны маңызды мереке деп санайды. Украинадағы Жеңіс күнінің танымалдылығының төмендеуі Ресейде бұл күнді әскери мереке ретінде белсенді түрде тойлауымен түсіндіріледі.

Bulgaria officially recognized 9 May during its existence as a satellite state of the Soviet Union. Since 1989, all official celebrations of 9 May have been cancelled. As in other EU countries, Victory Day in Bulgaria is 8 May, whereas 9 May is Europe Day. However, many still gather unofficially to celebrate Victory Day on 9 May. Flowers are generally laid at the Monument to the Soviet Army in Sofia. Moldova officially recognized 9 May as a public holiday from its independence in 1991 to 2023. From 1951 to 1991, the holiday had also been celebrated during the country's rule by the Soviet Union as the Moldavian SSR. It is now officially known as the "Victory Day and Commemoration of the Fallen Heroes for the Independence of the Fatherland" (Ziua Victoriei și a Comemorării Eroilor Căzuți pentru Independența Patriei). Victory Day was a major national holiday, particularly due to Moldova's Russian community and also due to the Party of Socialists of the Republic of Moldova (PSRM) and its state sponsored Victory Day rallies of 2017 on the Great National Assembly Square at Chișinău. Wreath laying ceremonies were commonly held at the Eternity Memorial Complex of Chișinău during the day. Romania officially recognized Victory Day as a public holiday during the communist era. Since Romania's 1877 independence day from the Ottoman Empire also coincides with Victory Day on 9 May, the holiday was made a double celebration, especially under Nicolae Ceaușescu who sought to portray communism in Romania as a continuation of Romania's independence struggles from previous centuries. Victory Day in Romania is now celebrated on 8 May, whereas 9 May is celebrated as Europe Day. However, some Russophiles, Eurosceptics and leftists gather at informal meetings to celebrate Victory Day on 9 May. Thus, it may mark a triple celebration in the country. Ukraine officially recognised 9 May from its independence in 1991 until 2013, where it was a non working day. If it fell on a weekend the following Monday was non working. The holiday was similarly celebrated there while the country was part of the Soviet Union. According to opinion polling by Kyiv International Institute of Sociology, in 2010 almost 60% of Ukrainians considered Victory Day one of the biggest holidays of Ukraine. Since 15 May 2015 Communist and Nazi symbols are prohibited in Ukraine. Before 15 May 2015, Ukraine held military parades in the capital on Khreshchatyk in 1995, 2001, 2010, and 2011, and 2013. On May 8, 2023, Ukrainian President Volodymyr Zelenskyy signed a decree according to which Ukraine would celebrate Europe Day on May 9, and submitted to the Verkhovna Rada a bill establishing May 8, the Day of Remembrance and Victory over Nazism in World War II 1939 – 1945, as a day off instead of Victory Day over Nazism in World War II on May 9. On May 29, 2023, the Verkhovna Rada made the Day of Remembrance and Victory over Nazism in World War II 1939 – 1945 on May 8 as a public holiday, canceling the Victory Day over Nazism in World War II on May 9. In 2022, following the Russian invasion of Ukraine, only 13% of Ukrainians were ready to celebrate May 9. According to a study conducted by the Kyiv International Institute of Sociology in February 2024, 11% of Ukrainians celebrate Victory Day as the most popular holiday, while Christmas is 70%, Easter is 68% and New Year is 47%. Sociologists note that in 2010, Victory Day on May 9 was one of the most important holidays, as 58% of Ukrainians thought so. However, already in 2021, only 30% of Ukrainians considered it an important holiday. The decline in the popularity of Victory Day in Ukraine is explained by the fact that this day is very actively celebrated in Russia as a militaristic holiday.

Жеңіс күнін атап өтетін танылмаған мемлекеттер

Абхазия 1990 жылы тәуелсіздігін жариялағаннан бері 9 мамыр күнін ресми түрде мойындады. 1951 жылдан бастап бұл мереке ел Совет Одағының құрамында болған кезде де атап өтілді. Оңтүстік Осетия 1990 жылы тәуелсіздігін жариялағаннан бері 9 мамыр күнін ресми түрде мойындады. 1951 жылдан бастап бұл мереке ел Совет Одағының құрамында болған кезде де атап өтілді. Транснистрия 1990 жылы тәуелсіздігін жариялағаннан бері 9 мамыр күнін ресми түрде мойындады. 1951 жылдан бастап бұл мереке аймақ Совет Одағының құрамында болған кезде де атап өтілді.

Бұрынғы мемлекеттер

1948 жылдан 1993 жылға дейін коммунистік үстемдік құрған Чехословакия Социалистік Республикасы 9 мамырды Совет Одағымен бірге мерекеледі. Кейін, ол әр бес жылда бір рет Летна алаңында Чехословакия Халық Армиясының (ЧСЛА) әскери шеруімен аталып өтілді. Бұл шерулер Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуын және Прага көтерілісінің жылдығын (алғашқысы 1951 жылы, соңғысы 1985 жылы өтті) белгілеу үшін ұйымдастырылды. 1993 жылы Чехословакия тарағаннан кейін Чехия 8 мамырды ресми түрде Азаттық күні (Den osvobození) деп таныды. Соңғы жылдары 5 мамырда Прага көтерілісі мен америкалық әскерлердің Пльзенді азат етуі еске алынады. Германия Демократиялық Республикасы 8 мамырды "Tag der Befreiung" (Азаттық күні) деп таныды, ол 1950 жылдан 1966 жылға дейін мемлекеттік мереке ретінде тойланды, ал 1985 жылы 40 жылдығы тойланды. Тек 1975 жылы ресми мереке 9 мамырға ауыстырылды және сол жылы "Tag des Sieges" (Жеңіс күні) деп аталды. Германия Федеративтік Республикасында 8 мамырда нацизмге қарсы күрескен және Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқандар еске алынады. Сондай-ақ, 8 мамырда 2002 жылдан бері Германияның Мекленбург-Ворпомерн штаты "Nationalsozialismus және 2-ші дүниежүзілік соғыстың аяқталуынан азат ету күні" (Tag der Befreiung vom Nationalsozialismus und der Beendigung des 2. Weltkrieges) мерекесін тойлайды. Кеңес Одағы 1945 жылдан бері 9 мамырды мерекелеп келеді, ал 1965 жылдан бастап бұл күн кейбір Кеңес Республикаларында мемлекеттік мереке болып белгіленді. Югославия соғыстарынан кейін тарағанға дейін 1965 жылдан бастап 9 мамырды ресми түрде мойындады. Алғашқы жеңіс шеруі 1965 жылы маршал Иосип Броз Титоның қатысуымен Революция бульварында өтті және содан бері (1980 жылды қоспағанда) әр 5 жылда бір рет, 1985 жылғы соңғы шеруге дейін ұйымдастырылды.

Бұрынғы танылмаған мемлекеттер

Арцах Республикасы 1991 жылы тәуелсіздігін жариялағаннан бері 9 мамырды ресми түрде тойлап келді. 1951 жылдан бастап бұл мереке ел Совет Одағының құрамында болған кезде де ұқсас түрде аталып өтті. Ол елдің Азаттық күнімен бірге келеді, бұл күні армян әскерінің Шушиді жаулап алудағы жеңісі тойланады.

Жеңіс күніне арналған шерулер

Жеңіс күні - 9 мамырда, әсіресе Ресей, Қазақстан, Беларусь және 2015 жылға дейін Украина сияқты бұрынғы Кеңес Одағы елдерінде өткізілетін әскери шерулер. Бұрынғы Кеңес Одағынан тыс елдерде Сербия, Польша және Чехияда да әскери жеңіс парадтары өткізілді. Қызыл алаңда алғашқы Жеңіс күні парады 1945 жылғы 24 маусымда Қызыл Армия мен Польшаның бірінші армиясының шағын бөлімі қатысуымен өтті. 20 жылдық үзілістен кейін парад қайта жанданып, Шығыс блогы елдері мен Кеңес Одағының одақтастары арасында үнемі өткізілетін дәстүрге айналды. Бұл дәстүрді Югославия мен Чехословакия да сақтады, олар 1985 жылы соңғы рет парад өткізді. Кеңес Одағы құлағаннан кейін Еуропада бұл дәстүр тез арада жойылды, бірақ көптеген ресей тілді тұрғындары бар бұрынғы Кеңес Одағы елдерінде кеңінен таралды. 1995 жылы Ресей, Қазақстан, Беларусь және Украина 1991 жылдан бері алғаш рет Жеңіс күні шерулерін өткізді.

Жаппай шерулер

Беларусьте мерейтойлық емес жылдары Қазан алаңынан шеру өткізіледі, ол Жеңіс алаңында гүл шоқтарын қоюмен аяқталады. 2015 жылы Бишкектегі "Ала Тоо" алаңында жастар, әскери лицейлердің курсанттары, жас спортшылардың шеруі өтті, оған Президент Алмазбек Атамбаев пен Премьер-Министр Темір Сариев қатысты. "Өлімсіз полк" (Ланг ру) – Ресейдің және әлемнің ірі қалаларында әр жылдың 9 мамырында ұйымдастырылатын жаппай азаматтық шара. 2012 жылы енгізілгеннен бері ол Мәскеу, Вашингтон, Душанбе, Берлин және Екатеринбург сияқты қалаларда өткізілді. Қатысушылар Екінші дүниежүзілік соғыста қызмет еткен туыстары мен/немесе отбасы мүшелерінің суреттерін алып жүреді. Шерудің алдыңғы қатарында "Бессмертный Полк" деген жазуы бар ту тұр. Соңғы жылдары бүкіл ел бойынша 12 миллионға жуық ресейлік шеруге қатысты. 2015 жылдан бері Президент Владимир Путин мен Ресейдің жоғары лауазымды шенеуіктері Мәскеудегі шеруге қатысады. Бұл шараны қатысушылары фотосуреттерді алып жүріп, іс-шарадан кейін тастайды деп айыптайтындар сынға алды. 2023 жылы 20 сәуірде Латвия Парламенті 9 мамырдағы барлық қоғамдық тойларды тыйым салу туралы заң жобасын қабылдады, жалғыз ерекшелік – Еуропа күні.

Басқа іс-шаралар

Жеңіс эстафетасы сияқты дәстүрлер мерейтойларда өткізіледі. 2013 жылы Түрікменстан Жеңістің 68 жылдығына арналған "Галкан-2013" ("Қалқан-2013") әскери жаттығуын өткізді, оны Президент Гурбангулы Бердымухамедов Түрікменстан Қорғаныс министрлігінің Ахал облысы Бахерден ауданындағы Келята оқу орталығында қадағалады. 2016 жылы Молдованың қорғаныс министрі Анатоль Шалару Кишиневтің орталық саябағында Молдова Ұлттық армиясы мен АҚШ армиясының техникалық көрмесіне қатысты. 2020 жылдың сәуір айында Ресейдің Батыс әскери округінің өкілі Жеңіс күні Кубинка әуе базасында әуе шоуы өтетінін хабарлады. Жеңіс күні соғыс тақырыбында, мысалы, Панфиловтың "Елбасының жиырма сегіз гвардияшысы" сияқты көптеген кітаптар жарық көреді. Алмаз мерейтойы қарсаңында Президент Владимир Путин канцлер Себастьян Курцтың өтінішімен Австрияның ORF телеарнасында тікелей эфирде сөз сөйледі.

Жеңіс байрағы

Жеңіс туы – 1 мамыр 1945 жылы Берлинде Рейхстаг ғимаратында совет әскерлерінің көтерілген советтік әскери туы. Берлин шайқасы кезінде майдан даласында жасалған сарбаздармен жасалған, ол тарихи тұрғыдан Кеңес халқының нацистік Германияға қарсы жеңісінің ресми символы болып табылады. Бұл Берлинде көтерілуге дайын болған және шайқастан аман қалған жалғыз әскерлік ту болды. Туда жазылған кириллица әрпі: "150-ші атқыштар дивизиясы, 2-дәрежелі Кутузов ордені, Идрица дивизиясы, 79-шы атқыштар корпусы, 3-ші соққы армиясы, 1-ші Белорусь майданы", – бұл туды көтерген сарбаздардың бөлімшесін көрсетеді. 9 мамырда Жеңіс туының арнайы дайындалған көшірмесін 154-ші Преображенский тәуелсіз коменданттық полкінің түс гвардиясы Қызыл алаң арқылы алып жүреді. Жеңіс туы 2004 жылдың қазан айында Украинаның азаттығының 60 жылдығына арналған парадқа қатысу үшін Мәскеуден Киевке әкелінді. 2015 жылы 7 мамыр күні Отан қорғаушылар күніне арналған парадқа қатысу үшін Астанаға әкелінді.

Георгий тасмасы

Георгий лентасы – Ресей империясы дәуірінен бастау алатын әскери символ. Ол қара және қызғылт сары түсті екі түсті өрнектен тұрады, үш қара және екі қызғылт сары жолағы бар. 21-ші ғасырдың басында ол соғыс ардагерлерін еске алу үшін қолданылатын, патриоттық символ ретінде танылды. Украина, Балтық елдері сияқты мемлекеттерде ол жақында ресейсүйгіштікпен және ресейлік территориялық талаптармен байланыстырылды. Бұл, әсіресе 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруіне Ресейдің қолдау көрсетуімен байланысты. Украина үкіметі оны Ұлыбритания мен Британ Достастығындағы Еске алу күнінің естелік мақ таспасымен алмастыруды шешті. 2014 жылдың 5 мамырында Беларусь Республикалық Жастар одағы белсенділерді Украинадағы жағдайға байланысты лентаны пайдаланбауға шақырды. 2015 жылғы Жеңіс күніне дейін лентаның түстері Беларусь туындағы қызыл, жасыл және ақ түстермен ауыстырылды.