Кіріспе

Чжоу патшасы Нань (Ji Yan; ?–256 ж.б.), көбінесе Чжоу патшасы Инь деп аталмайды, Қытай Чжоу әулетінің 37-ші және соңғы патшасы, Чжоу патшасы Шэньцзиньнің ұлы және Чжоу патшасы Сянның немересі болды. Оның тұсында Чжоу әулетінің қалған жерлері де екі мемлекетке немесе фракцияға бөлінді, оларды қарсыласып отырған феодалдар басқарды: астанасы Ванченг қаласындағы Батыс Чжоу және Ченчжоу мен Кунг қалаларында орталасатын Шығыс Чжоу. Сондықтан Наньдың жеке аумағы болған жоқ және ол жергілікті феодалдардың бақылауында болды, олардың қайырымдылығына тіренді. Дегенмен, Наньдың символдық және ритуалдық билігі күмәнді. Бір жағынан, қытай мемлекеттері патшаның іс-әрекеттерін елемеді және өздері үшін патшалық атақтар мен рәсімдерді қабылдады, ал әулеттің құлауы туралы заманауи деректер аз болды. Осыдан Наньдың ешқандай символдық билігі немесе патшалық өкілеттігінің қалдығы жоқ деген тұжырымға келді. Екінші жағынан, жақындағы эпитафиялық жазбалар және Ұлы тарихшының еңбектері мен Чжан Гуо Цзе жазбаларындағы кейбір мәліметтер Нань қайтыс болғанға дейін Көк ұлы ретінде құрметтелгенін көрсетеді. Қалай болғанда да, Чжоу әулетінің соңғы патшасы дипломатия мен құпия келісімдер арқылы елу тоғыз жыл бойы әлсіреген әулетін сақтап, 256 ж.б. Цинь мемлекетінің қолынан құлап, қайтыс болды.

Билік

314 жылы Нань ван өзінің билік құруының басында астанасын Чэнчжоудан Ванченгке көшірді. Сол кезден бастап Чжоу мемлекетінің жеріне бірнеше рет шетелдік державалар шабуыл жасады, ал 307 жылы Цинь Батыс Чжоудағы Иян қаласына шабуыл жасады. Тек патша мен феодалдардың тұрақты саяси амалдары мен үнемі өзгеріп отыратын одақтастықтары ғана Батыс және Шығыс Чжоудың сақталуын қамтамасыз етті, тіпті екі Чжоу мемлекеті бір-біріне қарсы айла-шаруа жасап, әлсірегенімен. Бірде Цинь Ханға шабуыл жасау үшін әскерін Шығыс және Батыс Чжоу арқылы өткізуді жоспарлады, сондықтан Чжоу билеушілері екі мемлекет арасындағы соғысқа ілігіп қалудан қорқып қалды. Жазушы Ян Нань ванға Хан Чжоуға бір бөлік жерін берсе және Чжоу Чжуға кепіл жіберсе, тиімді боларын айтты. Содан кейін Цинь Чу мемлекетінің Ханға қарсы жорығы кезінде Циньге шабуыл жасауды жоспарлап отыр деп күдіктенеді. Сонымен қатар, Чжоу патшасы Янның ұсынысы бойынша, Цинь патшасына Ханның Чжоумен келісім жасағанына күдіктенгенін түсіндірсін. Осылайша Чжоу патшасы өзінің аумағын кеңейтіп, Цинь әскерлерінің өзінің жері арқылы өтуінен сақтанар еді. Тағы бір рет Нань ван Ханның Наньян қаласына шабуыл жасау мәселесін талқылау үшін Цинь патшасының сарайына шақырылды. Бірақ Нань ван өтінішті орындамай, Ханмен бірлесіп Жоу мен Цинь арасындағы жолды кесіп, дау-жанжалдың алдын алып, соғыстан сақтануға тырысты. Нань ванның билігіне сыртқы күштер ғана емес, Батыс және Шығыс Чжоу билеушілері арасындағы үнемі болатын қақтығыстар да қауіп төндірді. Олар соғысқа шыққанда, Хан мемлекеті бастапқыда Батыс Чжоудың ақсүйектерін қолдады, бірақ кейін одақтастарына сатқындық жасады. Шығыс Чжоумен шайқасудың орнына, Хан әскерлері Ванченг пен Нань ванның сарайын тонады, бірақ Көк ұлы Наньмен соғыстан аулақ болды, себебі олар әлі де ресми түрде «одақтас» еді. Чжоу әлсіреген сайын, патшаның билігіне экспансиялық Цинь жиі қарсылық көрсетті. 273 жылы Ма Фан Чжоу үшін қорғаныс қабырғасын салған Вэй патшасы Ансидің көмегімен, патшалық билікті бейнелейтін Ұлы Юдың Тоғыз үш аяқты қазандырын қорғау жоспарын жасады. Дегенмен, Чжоу әулеті Циньнің кеңеюін тоқтатуға шамасы келмеді, ал Нань патшалығы тек Цинь билеушілері Аспан Ұлының жерін жою олардың атына нұқсан келтіреді деп ойлағандықтан ғана сақталды. Нань мен оның шенеуніктері тірі қалу үшін тіпті Цинь үшін Хан, Вэй және Чжао мемлекеттеріндегі әскери өзгерістер туралы ақпарат беруші ретінде жұмыс істеді.

Күз

Тек Цинь ханға қарасты Фушу қаласын басып алғанда ғана, бірақ ежелгі патшалық астананың жанында орналасқандықтан, Нань және Батыс Чжоу билеушілері алдағы шабуылдан қатты қорқып, Циньге қарсы одақ құрды. Батыс Чжоу Циньге шабуыл жасады, бірақ тез жеңіліп кері шегінді. Уанчэн б.з.д. 256 жылы басып алынды, ал Нань патшасы Цинь патшасы Чжаосянға бағыну үшін Сианьянға сапар шекті. Содан кейін Батыс Чжоу Циньге қосылды, ал Нань Батыс Чжоу герцогы дәрежесіне төмендетілді. Уанчэнде тұтқынға алынып, ол көп ұзамай қайтыс болды, «және Чжоу әулетінің рәсімдері мәңгілікке тоқтатылды». Цинь Тоғыз аяқты қазанды тартып алды және Наньдың мұрагері Цзи Вэньді Данхуға жер аударды. Содан кейін Чжоу әулетінің патшалық Цзи отбасы және Батыс Чжоудың көптеген азаматтары Шығыс Чжоуға қашып кетті, онда олар жергілікті билеушілермен бірге Шығыс Чжоу герцогы Вэньді жаңа патша деп жариялады. Дегенмен, Вэнь герцогы Шығыс Чжоудан тыс жерде патша ретінде мойындалған жоқ, сондықтан Нань Чжоу әулетінің соңғы заңды патшасы деп есептеледі. Наньдың ұлы Цзи Чжаомен бірге Вэнь Циньге қарсылық көрсетті, бірақ олар б.з.д. 251 және 249 жылдары жеңіліске ұшырады. Шығыс Чжоу Циньге қосылды, ал Наньдың ешбір ұлы Чжоу әулетінің императорлық тағына таласпады. Қалған патшалық Цзи отбасы Уэй мемлекетіне қашып кетті. Осылайша Чжоу әулетінің билігі аяқталды, оның құлдырауы Қытай халқы мен мемлекеттері үшін аса маңызды болған жоқ. Алайда, Нань қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Цинь патшасы әулеттің құлдырауы Аспан мен Жердің тәртібін бұзады деп өкінді. Сол сияқты, Цинь ғалымдары «Люши Чунцю» еңбегінде былай деп жазды: «Қазіргі таңда Чжоу әулеті жойылды, Көк ұлдарының әулеті үзілді. Аспан Ұлының жоқтығынан артық апат жоқ; Аспан Ұлы болмаса, күштілер әлсіздерді жеңеді, көптегендер аздарды билейді, олар бірін-бірі жою үшін қару қолданады, тыныштық таба алмайды». «Көк ұлы» атағын ақырында Цинь Ши Хуан өзі бірінші император деп жариялаған кезде қабылдады.