Кіріспе

Венгриялық-американдық дирижер және скрипкашы (1899–1985)

Юджин Орманди (туған аты – Йено Блау; 18 қараша 1899 – 12 наурыз 1985) – Венгрияда туған американдық дирижер және скрипкашы, ең бастысы Филадельфия оркестрімен байланысымен және оның музыкалық жетекшісі ретінде танымал. Оның оркестрмен 44 жылдық қарым-қатынасы – американдық оркестрде кез келген дирижердің ең ұзақ болған мерзімі. Орманди оркестрмен көптеген жазбаларды жасады, сондай-ақ Еуропалық оркестрлермен қонақ дирижер ретінде үш алтын пластинка және екі «Грэмми» сыйлығын жеңіп алды. Ол шебер техникалық санаттағы және оркестр құрудағы сарапшы ретінде танылды.

Ерте өмір

Орманди Будапештте, Австрия-Мажарстан империясында, еврей ата-анасы Бенджамин Блау, тіс дәрігері және әуесқой скрипкашы, мен Розалия Бергердің ұлы болып дүниеге келді. Оның музыкалық қабілеті ерте жасында-ақ көрінді. Блау үш жарым жасында әкесінен алғашқы скрипка сабақтарын алды және бес жасында Венгрияның Корольдік Ұлттық музыка академиясына түсуге жеткілікті білімі болды, ол осы күнге дейін ең жас студент болып табылады. 1909 жылдан бастап Жене Хубайдың шәкірті болды, 1915 жылдың көктемінде камералық музыкадан және скрипкадан емтиханды сәтті тапсырды. 1917 жылдан бастап Блау Венгрия мен Германияда алғашқы гастрольдерін жасады; басқалармен бірге Берлиннің Блютнер оркестрінің концертмейстері болды. 1918 жылы ол бұрынғы университетінде скрипкадан профессор болып жұмыс істеді. 1917-1920 жылдары философия мамандығы бойынша білім алды. Сенімсіз импресарионың уәделеріне қызығып, 1921 жылы АҚШ-қа эмиграциялады. 1918 жылға дейін Орманди қоғамдық өнер көрсетулерінде "Евген Блау" сахналық есімін пайдаланды, "Евген" – "Женő" есімінің неміс тіліндегі баламасы. 1919 жылы, Австро-Венгрия империясы құлағаннан кейін, ол "Jenő B. Ormándy" есімін қолданды. 1921 жылы Америкаға келген кезде "Жено Блау" есімін пайдаланса, 1925 жылға қарай "Евгений Орманди" деп таныла бастады. "Орманди" тегінің шығу тегі белгісіз. Оның ортаңғы есімі немесе анасының есімі болған деген болжамдар негізсіз болып көрінеді. Оның әкесі 1937 жылдың 22 наурызында, АҚШ-қа көшіп кетуге бірнеше апта қалғанда, тегін "Орманди" деп өзгертті. 1930 жылдары американдық классикалық музыканың ең беделді менеджері Артур Джадсон Ормандиді алғаш рет Изадора Дунканның Карнеги залындағы би кешінде (бос агент ретінде) дирижерлік жасағанда естіді; Джадсон кейіннен: "Мен бишіні көруге келдім, ал дирижерді естідім" деді.

Мансап

Джадсонның ықпалымен Орманди 1931 жылы Артуро Тосканинидің денсаулығы нашарлаған кезде Филадельфия оркестрімен оны алмастырды. Бұл оның 1931 жылдан 1936 жылға дейін Миннеаполис симфониялық оркестрінің музыкалық жетекшісі болып тағайындалуына себеп болды. Осы лауазымда ол Кодалының «Харри Янош» сюитасының және Шёнбергтің «Verklärte Nacht» шығармаларының дискідегі алғашқы жазбаларын қоса, жазбалары арқылы АҚШ-та кеңінен танылды. Оны үстірт адам деп есептеді; Тосканини оны «Йохан Штраустың идеалды дирижері» деп бағаламады. Дирижер Кеннет Вудс Ормандиді «дирижерлік өнердің нағыз топ-20» тізімінде 14-орынға қойды. Шёнберг Ормандиді «техникалық жағынан өте жақсы, әрі көркем әдіс-тәсілдерді қолданатын маман» деп сипаттады. 1980 жылы, 80 жасқа толғанда Орманди Филадельфия оркестрінің бас дирижері қызметінен зейнеткерлікке шықты, бірақ оркестрдің құрметті дирижері ретінде қызметін жалғастырды. 1985 жылдың 12 наурызында 85 жасында Пенсильвания штатының Филадельфия қаласындағы үйінде пневмониядан қайтыс болды.

Марапаттар мен құрметтер

Орманидің американдық музыкаға және Филадельфияның өнер ортасына зор әсерінің құрметіне, 1972 жылдың 15 желтоқсанында оған Пенсильвания университетінің Гли клубының Еңбегі үшін медалі табысталды. 1976 жылы Елизавета II патшайымы оны Британ империясы орденінің құрметті сардары (KBE) етіп тағайындады және ол Йель университетінің Санфорд медалін алды. 1977 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Орманидің қайтысынан кейін АҚШ Конгресі мен президент Рональд Рейган 18 қарашаны "Евгений Орманиді құрметтеу күні" деп жариялады, сол күні Музыка академиясында салтанатты шара өтті.

Некелер

1922 жылғы 8 тамызда Орманди Стефани Голднерге (1896–1962) үйленді. "Стеффи" Голднер 1921 жылы туған Венасынан Нью-Йоркке келді, онда ол қаланың Музыка академиясына оқуға түсті. Нью-Йоркке келгеннен кейін көп ұзамай ол Капитолий театрында қызметке орналасты, ал Орманди сол жерде скрипкашы болған. Ол он жылдан астам уақыт бойы Нью-Йорк филармониясының арфашысы болды, оркестр құрамындағы жалғыз әйел болды. Кейін екеуі WABC радиосында бірлесіп концерттер берді, онда Орманди штат дирижерлерінің бірі еді. 1946 жылдың күзінде жұбайлар ажырасып кетті. "Қазір ажырасу туралы әңгіме жоқ, бұл жай ғана үзіліс", - деп мәлімдеді миссис Орманди. Бірақ ол кейін ажырасуға өтініш берді, ол 1947 жылғы 4 тамызда "ауыр психикалық зорлық-зомбылық" негізінде мақұлданды. Ажырасудан кейін ол Филадельфия музыка академиясының оқытушылар қатарына қосылды және өнермен айналысуын жаңарту жоспарларын жариялады. 1950 жылғы 15 мамырда Орманди Филадельфияда азаматтық тойда Маргарет Франсис Хилтшке (1909–1998) үйленді. Филадельфия оркестрі қауымдастығы тарапынан жарияланған мәлімдемеде олар "көп жылдар бойы жақын дос болып келген [ ] Миссис Орманди шамамен 12 жыл бұрын Венадан Америка Құрама Штаттарына келді [ ] одан кейін американдық азаматтыққа қол жеткізді. Соғыс жылдарында миссис Орманди WASP оқу бағдарламасына дайындық үшін ұшқыш лицензиясын алды. Бірақ, бөлім таратылғандықтан, ол АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қабылданып, екі жыл бойы Норфолк, Вирджиния штатындағы Әскери-әуе базасында операциялық жұмыстарда қызмет етті". Олар 1985 жылы қайтыс болғанға дейін бірге өмір сүрді.

Жазбалар

Ормандидің жазба карьерасы 1934 жылы RCA Victor үшін Миннеаполис симфониясымен басталды және Антон Брукнердің (No. 7) және Густав Малердің (No. 2) симфонияларының АҚШ-тағы алғашқы жазбаларын қамтыды. 1938 жылы Филадельфия оркестрінің музыкалық директоры болғаннан кейін ол RCA Victor-да қалды. 1944 жылы Орманди мен Филадельфиялықтар 23 жылдық серіктестікке Columbia Records компаниясымен кірісті. Оның Columbia үшін жасаған көптеген жазбаларының ішінде Дмитрий Шостаковичтің Төртінші симфониясының АҚШ-тағы алғашқы жазбасы және Дерик Куктың орындауындағы Малердің Оныншы симфониясының алғашқы жазбасы бар. (Орманди мен Филадельфия оркестрі Малердің жесірі Алманың арнайы шақыруымен Mahler/Cooke симфониясының No. 10 алғашқы орталық есімдік концертін орындады.) 1968 жылы дирижер мен оркестр RCA Victor-ға қайта оралды және 1981 жылға дейін осы лейбл үшін жаздырды. Сен-Санстың үшінші симфониясы, "Органмен" жазбасы Fanfare Magazine журналының пікірінше, ең жақсы жазба деп есептелді, ол 1974 жылы RCA Red Seal-де органшы Виргиль Фокспен жасалған жазба туралы: "Бұл керемет орындалған нұсқа осы симфонияның барлық нұсқаларын басып өтеді" деді. 1980 жылы Майкл Мюрреймен Telarc жазбасы да жоғары бағаланды. Ормандидің жетекшілігімен Филадельфия оркестрі үш алтын пластинкаға ие болды және екі Grammy сыйлығын жеңіп алды. Ормандидің алғашқы цифрлық жазбасы 1979 жылы RCA Red Seal үшін Бела Бартоктың оркестрге арналған концерті болды.