Үнді дирижері Зубин Мехта

Кіріспе

Үнді дирижері

Зубин Мехта (1936 жылғы 29 сәуірде туған) – батыс классикалық музыкасының үнді дирижері. Ол Израиль филармониялық оркестрінің музыкалық директоры және Лос-Анджелес филармониясының дирижері. Мехтаның әкесі Бомбей симфониялық оркестрінің негізін қалаушы, және Мехта музыка білімін одан алған. 18 жасында Вена мемлекеттік музыка академиясына түсіп, үш жылдан кейін дирижер дипломын алды. Ол халықаралық конкурстарда жеңіске жетіп, 21 жасында Ливерпуль Корольдік филармониясын басқарды. 1960 жылдардан бастап Мехта әлемдегі танымал маэстролардың орнын ауыстырып, тәжірибе жинады. Мехта 1961 жылдан 1967 жылға дейін Монреаль симфониялық оркестрінің, ал 1962 жылдан 1978 жылға дейін Лос-Анджелес филармониясының музыкалық директоры болды – Солтүстік Американың кез келген ірі оркестрі үшін ең жас музыкалық директор. 1969 жылы ол Израиль филармониялық оркестрінің музыкалық кеңесшісі болып тағайындалды, ал 1981 жылы – өмір бойына музыкалық директор атанды. 1978 жылдан 1991 жылға дейін Мехта Нью-Йорк филармониясының музыкалық директоры болды. 1985 жылдан 2017 жылға дейін Флоренциядағы Маджо Музикале Фиорентиноның бас дирижері қызметін атқарды. Ол Флоренция және Тель-Авив қалаларының құрметті азаматы, 1997 жылы Вена мемлекеттік операсының, ал 2006 жылы Бавария мемлекеттік операсының құрметті мүшесі болды. Көптеген оркестрлер оған Құрметті дирижер атағын берді. Соңғы кезде Мехта Бавария мемлекеттік операсымен бірнеше гастрольдік сапарлар жасады және қонақ дирижер ретінде жиі өнер көрсетті. 2006 жылдың желтоқсанында ол Кеннеди орталығының сыйлығын алды, ал 2008 жылдың қазан айында Жапон императорлық отбасы оны «Империялық сыйлықпен» марапаттады. 2016 жылы Мехта Неапольдегі Сан-Карло театрының құрметті дирижері болып тағайындалды.

Алғашқы жылдар және білім

Мехта Британдық Радж кезінде Үндістанның Бомбей қаласында (қазіргі Мумбай) парси отбасында дүниеге келді. Ол Мехли (1908–2002) мен Техмина (Дарувала) Мехтаның үлкен ұлы. Оның ана тілі – гужарати тілі. Оның әкесі, өздігінен скрипканы үйренген музыкант, Бомбей симфониялық оркестрін құрып, басқарды, ал кейін Лос-Анджелеске көшкеннен соң 33 жыл бойы Америка жасөспірімдер симфониялық оркестріне жетекшілік етті. Мехтаға әкесі алғаш скрипка мен фортепианоны үйреткен. Ол жасөспірім шағына келгенде, әкесі оған Бомбей симфониялық оркестрінің бөлімшелік репетицияларын жүргізуге рұқсат берді, ал он алты жасында репетиция кезінде толық оркестрді басқарды. Мехта Мумбай қаласындағы Сент-Мэри мектебін бітіріп, анасының ықпалымен Мумбай қаласындағы Сент-Ксавьер колледжінде медицина білімін алды, себебі анасы оның музыкадан гөрі «құрметті» мамандыққа ие болуын қалаған. Сол байқауда ол Бостон симфониялық оркестрінің дирижері Чарльз Мунчтың назарына ілігіп, кейіннен оның мансабына көмектесті. 1960 жылы Чарльз Мунчтың көмегімен Мехта Монреаль симфониялық оркестрінің бас дирижері және музыкалық директоры болып тағайындалды, ол 1967 жылға дейін осы лауазымды атқарды. 1961 жылға дейін ол Вена, Берлин және Израиль филармониялық оркестрлерін басқарған болатын. 1961 жылы ол Лос-Анджелес филармониясының (LAP) көмекші дирижері болып тағайындалды, бірақ оркестрдің музыкалық директоры Георг Солти бұл тағайындау туралы ешқандай консультация алған жоқ және наразылық білдіріп отставкаға кетті. Мехта оркестрді басқара бастаған кезде оркестр төрт жылдан бері тұрақты дирижерсіз жұмыс істеп келді. 1969 жылы оның кестесі де осы деңгейде қарбалас болды. Ол 1969 жылы IPO-ның музыкалық кеңесшісі, 1977 жылы музыкалық директоры болып тағайындалды және 1981 жылы өмір бойына музыкалық директоры атанды. IPO-мен болған бес онжылдық байланысы барысында ол Израильде және шетелде мыңдаған концерттерде оны басқарды. Ол Нью-Йорк филармониялық оркестрін басқаруды қалаған себептердің бірі – бұл оған жаңа идеяларды сынап көруге мүмкіндік берді, мысалы, оркестрді Гарлемге алып бару. Олар әр жыл сайын Абиссиния баптист шіркеуінде өнер көрсетті. Мехтамен бірге түрлі концерттерде Исаак Стерн, Ицхак Перлман және Кэтлин Батл оркестрмен бірге өнер көрсетті. 1998 жылдан 2006 жылға дейін ол Мюнхендегі Бавария мемлекеттік операсының музыкалық директоры болды. Мюнхен филармониясы оны өзінің құрметті дирижері деп жариялады. 2005 жылдан бері Мехта Испанияның Валенсия қаласындағы Ciutat de les Arts i les Ciències жаңа опера үйінің – Palau de les Arts бас дирижері болып табылады. Нью-Йорк филармониясының дирижері болған кезінде Мехта Рави Шанкардың ситар мен оркестрге арналған №2 концертіне тапсырыс берді. Нью-Йорктегі өнер көрсетілімдерінен кейін концерт Лондон филармониялық оркестрімен бірге жазылды.

Mehta was born into a Parsi family in Bombay (now Mumbai), India, during the British Raj, the older son of Mehli (1908–2002) and Tehmina (Daruvala) Mehta. His native language is Gujarati. His father was a self taught violinist who founded and conducted the Bombay Symphony Orchestra and later the American Youth Symphony, which he conducted for 33 years after moving to Los Angeles. Mehta was first taught to play violin and piano by his father. When he reached his early teens, his father allowed him to lead sectional rehearsals of the Bombay Symphony, and at sixteen, he was conducting the full orchestra during rehearsals. Mehta graduated from St. Mary's School, Mumbai and went on to study medicine at St. Xavier's College, Mumbai, at the urging of his mother, who wanted him to take up a profession more "respectable" than music. At that competition he attracted the notice of Charles Munch, then the conductor of the Boston Symphony, who later helped his career. In 1960, with the help of Charles Munch, Mehta became the chief conductor and Music Director of the Montreal Symphony Orchestra, a post he held until 1967. By 1961, he had already conducted the Vienna, Berlin and Israel Philharmonic orchestras. In 1961, he was named assistant conductor of the Los Angeles Philharmonic (LAP), although the orchestra's music director designate, Georg Solti, was not consulted on the appointment, and resigned in protest. The orchestra had been without a permanent conductor for four years when Mehta started directing it. In 1969 his schedule remained equally active. He was appointed IPO's Music Advisor in 1969, Music Director in 1977, and was made its Music Director for Life in 1981. During his five decade connection with the IPO, he has conducted it in thousands of concerts in Israel and abroad. Among the reasons he wanted to direct the NYP was that it allowed him to experiment with new ideas, such as taking the orchestra to Harlem. There, they played at the Abyssinian Baptist Church each year. Accompanying the orchestra with Mehta for various concerts were Isaac Stern, Itzhak Perlman, and Kathleen Battle. From 1998 until 2006, he was music director of the Bavarian State Opera in Munich. The Munich Philharmonic named him its Honorary Conductor. Since 2005, Mehta has been the main conductor of the Palau de les Arts, the new opera house of the Ciutat de les Arts i les Ciències in Valencia, Spain. While he was the conductor of the New York Philharmonic, Mehta commissioned Ravi Shankar's Concerto No. 2 for sitar and orchestra. Following New York performances, the concerto was later recorded with the London Philharmonic Orchestra.

1990 жылдар

1998 жылы ол Мюнхенге кетіп, Бавария мемлекеттік операсын басқаруға кірісті, себебі, оның айтуынша, бұл оған "опера театрын басқару ісіне қатысу үшін жаңа мүмкіндік" берді.

2000 жылдар

2005 жылы 26 желтоқсанда Үнді мұхитындағы цунамидің бірінші жылдығына орай Мехта және Бавария мемлекеттік оркестрі алғаш рет Ченнаи (бұрынғы Мадрас) қаласындағы Мадрас музыка академиясында өнер көрсетті. Бұл цунами құрбандарына арналған еске алу концертін Германияның Ченнаидегі консулдығы мен Макс Мюллер Бхаван / Гёте институты бірлесіп ұйымдастырды. 2006 жыл Бавария мемлекеттік оркестрімен Мехтаның соңғы жылы болды.

2010 жылдар

2011 жылы Мехтаның Израиль филармониясымен Лондондағы "The Proms" фестиваліндегі өнері палестиналық жақтастар тарапынан пикеттелді және үзіліске ұшырады, бұл BBC-ге концерттің тікелей радио хабарлауын тоқтатуға мәжбүр етті, бұл "Proms" тарихындағы тұңғыш оқиға болды. 2013 жылдың қыркүйегінде Мехта Бавария мемлекеттік оркестрімен бірге Үндістандағы Германия елшілігі ұйымдастырған "Эхсаас е Кашмир" атты арнайы концертте, Шринагардағы Мұғал бақтарында өнер көрсетті. Мехта мен оркестр осы концерт үшін әдеттегі гонорарларынан бас тартты. 2015 жылдың қазан айында ол Ченнаиге оралып, Мадрас музыка академиясында Австралия әлемдік оркестрімен (AWO) бірге өнер көрсетті. 2016 жылы Харбин симфониялық оркестрі мен Израиль филармониясы Мехтаның басшылығымен Харбин концерт залында өткен 33-ші Харбин жазғы музыка фестивалі аясында екі концерт орындады. 2016 жылдың желтоқсан айында Израиль филармониясы Мехтаның 2019 жылдың қазан айында музыкалық директор лауазымынан қанағаттанғанын жариялады. Қазір ол Израиль филармониясының құрметті музыкалық директоры. 2022 жылдың тамызында Мехта Сидней мен Мельбурндағы концерт залында, Сидней опера үйінде және Мельбурн өнер орталығының Хамер залында Австралия әлемдік оркестрін (AWO) дирижерлік етті. Ол сондай-ақ Эдинбург халықаралық фестивалінде және BBC Proms 2022-де AWO-ны дирижерлік етті.

Жеке өмір

Мехтаның алғашқы некесі 1958 жылы канадалық сопрано Кармен Ласкимен болды. Олардың Mervon (2009 жылдың сәуір айынан бастап Торонтодағы Корольдік консерваторияның орындаушылық өнердің атқарушы директоры) және Зарина атты балалары бар. 1964 жылы олар ажырасып кетті. Ажырасудан екі жыл өткен соң Кармен Мехтаның ағасы Зарин Мехтаға тұрмысқа шықты. 1969 жылдың шілдесінде Мехта американдық бұрынғы кино және телеактриса Нэнси Ковакқа үйленді. АҚШ-тың тұрақты тұрғыны болған Мехта өзінің үндістандық азаматтығын сақтап қалды. Оның жақын достарының бірі Рави Шанкар болды, оны алғаш рет 1960 жылдары Мехта Монреаль симфониясымен бірге жетекшілік еткен кезде кездестірді. Олардың достығы Лос-Анджелесте, кейін Нью-Йоркте өмір сүргеннен кейін де жалғасты. "Бұл менің өмірімдегі керемет кезең болды, Зубин екеуміз өте жақсы уақыт өткіздік". Оның ұлы Ори 1990 жылдары Израильде Мехтаның екінші некесі кезінде некеден тыс қатынастың нәтижесінде дүниеге келді. Мехтаның есімі 1972 жылы Франк Заппа мен The Mothers of Invention тобының *Just Another Band from L.A.* альбомындағы *Billy the Mountain* әнінде айтылады. Мехта Лос-Анджелес филармониясын басқарған кезде ойнаған виолончелист Курт Рехер The Mothers of Invention тобының қонақ музыканты болды. 1991 жылы Израиль сыйлығының салтанатында Мехтаға Израильге және Израиль филармониясына деген ерекше адалдығы үшін арнайы сыйлық берілді. 1995 жылы ол өнер саласындағы Вольф сыйлығының лауреаты атанды. 1999 жылы Мехтаға Біріккен Ұлттар Ұйымының "Тыныштық пен төзімділік үшін өмір бойына қол жеткізген еңбегі үшін" сыйлығы табыс етілді. Үндістан үкіметі Мехтаны 1966 жылы Падма-Бушанмен, ал 2001 жылы Үндістанның екінші жоғары азаматтық наградасы Падма-Вибушанмен марапаттады. 2006 жылдың қыркүйек айында Кеннеди орталығы Мехтаны сол жылдың 3 желтоқсанында ұсынылған Кеннеди орталығының құрметті сыйлығының иегері ретінде жариялады. 2007 жылдың ақпан айында Мехта Лойола Мэримоунт университетінің екінші жыл сайынғы "Көпір салушы" сыйлығын алды. Мехта Флоренция мен Тель-Авивтің құрметті азаматы. 1997 жылы Вена мемлекеттік операсының құрметті мүшесі болды. 2001 жылы ол Вена филармониясының "Құрметті дирижері" атағын алды, ал 2004 жылы Мюнхен филармониясы оған сол атақты берді, сондай-ақ Лос-Анджелес филармониясы мен Фиорентино музыка театры 2006 жылы. Бавария мемлекеттік операсындағы қызметінен кейін ол Бавария мемлекеттік оркестрінің құрметті дирижері және Бавария мемлекеттік операсының құрметті мүшесі атанды, ал Gesellschaft der Musikfreunde, Wien, 2007 жылдың қарашасында оны құрметті мүше етіп тағайындады. Сондай-ақ 2007 жылы Мехта беделді Дан Дэвид сыйлығын алды. Дирижер Карл Бём Мехтаға Никиш сақинасын – Вена филармониясының құрмет сақинасын табыс етті. 2008 жылдың қазан айында Мехта Жапонияның Праемиум Империал (Принц Такамацудың есімімен Әлемдік Мәдениет сыйлығы) сыйлығын алды. 2011 жылдың наурыз айында Мехта Голливудтың Атақ-даңқ аллеясында 2434-ші жұлдызды иеленді. 2011 жылдың қазан айында ол өмір бойы жасаған еңбегі үшін Берлинде Echo Klassik сыйлығын алды. 2013 жылдың қыркүйек айында Үндістан Президенті Пранаб Мукерджи оған мәдени келісімге қосқан үлесі үшін 2013 жылғы Тагор сыйлығын табыс етті. 2019 жылдың қаңтар айында Лос-Анджелес филармониясы Мехтаны өзінің құрметті дирижері деп атады. 2019 жылдың ақпан айында Берлин филармониясы Мехтаны ұзақ жылдар бойығы ынтымақтастығы үшін алғыс білдіру ретінде құрметті мүше етті. 2019 жылдың қыркүйек айында Словения президенті Борут Пахор Зубин Мехтаға музыкаға қосқан үлесі және халықтар мен ұлттарды осы өнер түрімен байланыстыратын күш-жігері үшін Алтын Медет орденін тапсырды. 2020 жылдың қарашасында Дүниежүзілік еврей конгресі Мехтаға еврей мәдениетін дамытуға қосқан үлесі үшін бесінші Тедди Коллек сыйлығын табыс етті. 2022 жылдың қыркүйегінде Австралияның генерал-губернаторы Дэвид Херли Мехтаны Австралия-Үндістан екіжақты қарым-қатынасына және жалпы адамзатқа, әсіресе классикалық музыка және қайырымдылық саласындағы қызметі үшін Австралия орденінің құрметті серіктесі етіп тағайындады.

Mehta's first marriage was to Canadian soprano Carmen Lasky in 1958. They have a son, Mervon (since April 2009, Executive Director of Performing Arts for The Royal Conservatory in Toronto), and a daughter, Zarina. In 1964 they divorced. Two years after the divorce, Carmen married Mehta's brother, Zarin Mehta, formerly the Executive Director of the New York Philharmonic. In July 1969, Mehta married Nancy Kovack, an American former film and television actress. A permanent resident of the United States, Mehta retains his Indian citizenship. One of his close friends was Ravi Shankar, whom he first met in the 1960s when Mehta directed him with the Montreal Symphony. Their friendship continued after they were both living in Los Angeles and later in New York. "This was a wonderful period in my life and Zubin and I really had a great time." His son Ori was born in the 1990s as the result of an extra marital affair in Israel during Mehta's second marriage. Mehta's name is mentioned in the song Billy the Mountain on the 1972 album Just Another Band from L. A. by Frank Zappa and The Mothers of Invention. Cellist Kurt Reher, who played when Mehta conducted the Los Angeles Philharmonic, was also a guest musician with The Mothers of Invention. At the Israel Prize ceremony in 1991, Mehta was awarded a special prize in recognition of his unique devotion to Israel and to the Israel Philharmonic Orchestra. In 1995, he became a Laureate of the Wolf Prize in Arts. In 1999, Mehta was presented the "Lifetime Achievement Peace and Tolerance Award" of the United Nations. The Government of India honoured Mehta in 1966 with the Padma Bhushan and in 2001 with India's second highest civilian award, the Padma Vibhushan. In September 2006 the Kennedy Center announced Mehta as one of the recipients of that year's Kennedy Center Honors, presented on 3 December 2006. In February 2007, Mehta was the recipient of the Second Annual Bridgebuilder Award at Loyola Marymount University. Mehta is an honorary citizen of Florence and Tel Aviv. He was made an honorary member of the Vienna State Opera in 1997. In 2001 he has bestowed the title of "Honorary Conductor" of the Vienna Philharmonic and in 2004 the Munich Philharmonic awarded him the same title, as did the Los Angeles Philharmonic and the Teatro del Maggio Musicale Fiorentino in 2006. At the end of his tenure with the Bavarian State Opera he was named Honorary Conductor of the Bavarian State Orchestra and Honorary Member of the Bavarian State Opera, and the Gesellschaft der Musikfreunde, Wien, appointed him an honorary member in November 2007. Also in 2007 Mehta received the prestigious Dan David Prize. Conductor Karl Böhm awarded Mehta the Nikisch Ring – the Vienna Philharmonic Ring of Honor. In October 2008, Mehta received the Praemium Imperiale (World Culture Prize in Memory of His Imperial Highness Prince Takamatsu), Japan. In March 2011, Mehta received the 2,434th star on the Hollywood Walk of Fame. In October 2011 he received the Echo Klassik in Berlin, for his life's work. In September 2013, President of India Pranab Mukherjee awarded him the Tagore Award 2013 for his outstanding contribution towards cultural harmony. In January 2019, the Los Angeles Philharmonic named Mehta as their Conductor Emeritus. In February 2019, the Berlin Philharmonic made Mehta an honorary member as an expression of gratitude for their long association. In September 2019, President of Slovenia Borut Pahor conferred the Golden Order of Merit on Zubin Mehta for his contribution to music and the inspiring effort to connect people and nations with this form of art. In November 2020, the World Jewish Congress presented Mehta with their fifth Teddy Kollek Award for the Advancement of Jewish Culture. In September 2022, was appointed an Honorary Companion of the Order of Australia by the Governor General of Australia David Hurley in recognition of his eminent service to the Australia India bilateral relationship and humanity at large, particularly in the fields of classical music and philanthropy.

Фильмдер

Мехтаның өмірі Терри Сандерстің "Зубин Мехтаның портреті" (1968) фильмінде бейнеленген. Мехта туралы тағы бір деректі фильм, "Зубин мен мен", Мехта оркестрге жетекшілік еткенге дейін Израиль филармониясында ойнаған израильдік гарпшының немересі жасаған. Фильм жасаушы оркестрмен Мумбайда гастрольдік сапарға қатысып, Үндістанда және Тель-Авивте онымен екі интервью өткізеді. Кристофер Нупеннің 1969 жылғы "Троут" деректі фильмінде Лондонда Жакелин ду Пре, Даниэль Баренбойм, Пинхас Цукерман, Ицхак Перлман және Мехта орындаған Шуберттің "Троут" квинтеті туралы айтылады, онда ол контрабас тартады. Мехта және Лос-Анджелес филармониясы Алан Миллердің 1973 жылғы "Болеро" фильмінде көрсетіледі. Мехта Сидни Шелдонның "Ойын шебері" (1982) романында да есімдері жиі кездеседі. Мехта 1986 жылы түсірілген "От қанатында" фильмінде өзінің рөлін ойнады, ол зәрдүшт дінінің тарихы мен пайғамбар Зәрдүшт туралы баяндайды. "Зубин Мехта: Репетицияда" (1996) фильмінде Мехтаның Израиль филармониясымен Тилл Эуленспигельдің "Көңілді әстемелері" пьесасын репетициялауы көрсетілген. Мехта мен оның оркестрі 9-шы симфонияға дайындық туралы айтатын 2017 жылғы испандық "Бетховен билейді" деректі фильмінде басты рөлде ойнайды. Фильм 32-ші Гойя сыйлығының "Ең үздік деректі фильм" және XXIII Premio Cinematográfico José María Forqué сыйлықтарына ие болды.

Білім беру жобалары

2009 жылы Мехта израильдік арабтарға арналған «Мифне» («өзгеріс» деген мағынаны білдіретін иврит тіліндегі сөз) музыкалық білім беру бағдарламасын Банк Леуми және Араб-Израиль банкімен бірлесіп құрды. Пилоттық жобаға Шфарам, Изреел аймағы және Назарет қалаларындағы үш мектеп қатысады. Ол және оның ағасы Зарин Мехли Мехта қорының кеңесшілер кеңесін құрайды. 2005 жылы Мехта мен қайырымдастық шаруағатымен айналысатын Йозеф Бухман Тель-Авив университеті мен Израиль филармония оркестрі арасындағы серіктестік аясында Бухман-Мехта музыка мектебін құрды. Мехта мектептің құрметті президенті және оның құрылған сәтінен бастап белсенді қатысуда.