Кіріспе

Фин дирижері және композиторы (1958 жылы туған)

Эса Пекка Салонен (30 маусым 1958 жылы туған) – фин дирижері және композиторы. Ол Сан-Франциско симфониялық оркестрінің музыкалық жетекшісі, сондай-ақ Лос-Анджелес филармониясының, Лондон филармониясының және Швеция радиосының симфониялық оркестрінің құрметті дирижері.

Алғашқы жұмыстар

Финляндияның Хельсинки қаласында туған Салонен 1977 жылы Финляндияның ең үздік орта мектептерінің бірі – Helsingin Suomalainen Yhteiskoulu (SYK) –ды бітіріп, кейін Хельсинкидегі Сибелиус академиясында мүйіз және композицияны оқыды, сондай-ақ Йорма Пануламен дирижерлік өнерді меңгерді. Оның дирижерлік сыныптастарының арасында Юкка Пекка Сарасте және Осмо Вэнскä бар. Композиция жағынан тағы бір сыныптасы композитор Магнус Линдберг болды және олар бірлесіп жаңа музыканы бағалау тобын құрды – Korvat auki ("Құлақ ашық" фин тілінде) – және эксперименталды ансамбль Toimii (фин тілінде "Жұмыс істейді" деген мағынада). Кейіннен Салонен композиторлар Франко Донатони, Николо Кастильони және Эйножухани Раутаварамен оқыды. Оның дирижерлік тәжірибесі 1979 жылы Фин радиосының симфониялық оркестрімен басталды, бірақ ол өзін негізінен композитор ретінде қарастырды; шындығында, Салонен дирижерлікке көбінесе өз шығармаларын орындау үшін біреуді табу мақсатымен кіріскенін айтты. Алайда, 1983 жылы ол ауырып қалған Майкл Тилсон Томас орнына Малердің 3-ші симфониясын орындау үшін Лондонның Филармония оркестрімен өте қысқа мерзімде, партитураны ешқашан оқымай-ақ дирижерлік етті, бұл оның дирижерлік мансабының бастауы болды. Содан кейін 1985 жылдан 1994 жылға дейін Филармонияның бас қонақ дирижері болды. Салонен 1984 жылдан 1995 жылға дейін Швед радиосының симфониялық оркестрінің бас дирижері болды. 2003 жылы ол sv және Валерий Гергиевпен бірлесіп Балтық теңізі фестивалінің негізін қалады. Бұл жазғы музыкалық фестиваль жаңа классикалық музыканы ұсынады және Балтық теңізінің айналасындағы елдерді біріктіруге, сондай-ақ Балтық теңізінің экологиялық жағдайының нашарлауы туралы хабардарлықты арттыруға бағытталған. Фестиваль әлі де аймақтың бірінде жыл сайын өткізіліп келеді.

Лос-Анджелес филармониясы

Салонен өзінің дирижерлік дебютын 1984 жылы Лос-Анджелес филармониясымен бірге АҚШ-та жасады. Ол былай деді: «Мен не күтуге болатынын білмедім. Бірақ ең бастысы, мен күтпеген нәрсе – бірінші концерттен кейін бір қарт музыкант келіп: «Бұл жерді өзіңнің болашақ үйің деп біл» деді. Бірдеңе болып жатыр, себебі мен де солай сезіндім. Мен бұл оркестр өмірімнің маңызды бөлігі болатынын толық сеніммен сезіндім. Әрқашан. Төрт айдан кейін Салонен оркестрдің оныншы музыкалық директоры болып тағайындалды, ол ресми түрде 1992 жылы осы лауазымға кірісіп, 2009 жылға дейін қызмет етті. Салоненнің оркестрмен жұмысы 1992 жылы Зальцбург фестивалінде концерттік қойылымдармен және Оливье Мессьеннің «Saint François d'Assise» операсының қойылымында pit оркестрі ретінде басталды; бұл американдық оркестрге алғаш рет осындай мүмкіндік берілді. Кейіннен Салонен оркестрді АҚШ, Еуропа және Азия елдеріне көптеген гастрольдерге алып барды, сондай-ақ Швейцариядағы Люцерн фестивалінде, Лондондағы The Proms, Салоненнің өзінің шығармаларының фестивалі үшін Кельн қаласында, ал 1996 жылы Париждегі Шатлель театрында Салонен мен Пьер Булез жүргізген Стравинский фестиваліне қатыстырды. Осы париждік гастроль кезінде филармонияның басқарылым мүшелері оркестрдің жақсартылған акустикада орындағанын естіп, Уолт Дисней концерт залының құрылысын аяқтау үшін қаржы жинауға қайта жаңарып кірісті. Салонен басшылығымен филармония өте прогрессивті және жоғары бағаланған оркестрге айналды. «The New Yorker» журналынан Алекс Росс былай деді: «Лос-Анджелестегі Салонен дәуірі Америкадағы классикалық музыканың жақындағы тарихындағы маңызды кезең болуы мүмкін. Бұл жеке тұлғаның мекемеге өз тұлғасын сиқырлы түрде басуы туралы емес – Салоненнің айтуынша, дирижерлерге табынудың «бос әңгімесі» – бірақ жеке тұлға мен мекеме бір-бірінде күтпеген қабілеттерді ашыққа шығарып, оркестрдің өзінде қанша өмір бар екенін дәлелдейді, ол бір мезгілде ең консервативті және ең күшті музыкалық ұйым». 2007 жылы Салонен мен оркестр 2009 жылы оның музыкалық директорлігінің аяқталуын жариялады, ал оның орнына Густаво Дудамель келді. 2009 жылғы 19 сәуірде Лос-Анджелес филармониясының музыкалық директоры ретінде Салоненнің соңғы концерті алдында оркестр оны алғашқы лауреат дирижер етіп тағайындады. Сонымен қатар, Лос-Анджелес филармониясы музыка директоры қызметін атқарган кезінде қазіргі классикалық музыканы қолдау мақсатында «Эса Пекка Салонен комиссиялық қорын» құрды. Ол бастапқыда 1,5 миллион доллармен қаржыландырылды. Салоненнің музыкалық директор ретіндегі қызметі кезінде оркестр 120 шығарманы әлемдік немесе американдық премьерасымен таныстырды және 54-тен астам жаңа шығармаға тапсырыс берді. Ол оркестр тарихында музыкалық директор ретінде ең ұзақ қызмет еткен адам болды, оркестрді 973 концертте және 23 гастрольде жетектеді.

Филармония және кейінгі мансап

2006 жылдың қарашасында Филармония оркестрі 2008–2009 жылғы маусымның басында Салоненді бас дирижер және көркемдік кеңесші етіп тағайындағанын жариялады. Оның бастапқы келісімшарты 3 жылға жасалды. Салонен Филармониямен бірнеше коммерциялық жазбалар жасады, оның ішінде Берлиоз бен Шёнбергтің музыкасы бар. 2010 жылдың қарашасында Филармония Салоненнің келісімшартын 2014 жылға дейін ұзарту туралы хабарлады. 2013 жылдың қыркүйегінде оркестр Салоненнің келісімшартын 2016–2017 жылдар аралығында ұзартқандығын жариялады. 2018 жылдың желтоқсанында Филармония Салоненнің 2020–2021 жылдар аралығындағы маусымнан кейін оркестрдің бас дирижері қызметін аяқтайтынын мәлімдеді. Салонен 2009 жылдың қарашасында Леош Яначектың «Өлілер үйінен» операсының Патрис Шеро қойылымымен Метрополитен операсында дирижерлік дебютін жасады. 2012 жылы Лейла Жозефович үшін жазған скрипкалық концерті музыкалық композиция саласындағы Граумайер сыйлығын жеңіп алды. 2014 жылдың наурыз айында ол Норт-Уэстерн университетінің Генри және Ли Биенен музыка мектебінің музыкалық композиция бойынша Майкл Людвиг Неммерс сыйлығымен марапатталды. Сыйлыққа 100 000 доллар көлемінде ақшалай сыйлық, келесі екі жылда мектепте төрт аптадан аспайтын тұру және Чикаго симфониялық оркестрінің қойылымы кірді. Сол көктемде оған 2014–2015 жылдар маусымы үшін Цюрихтің Тонгалле оркестрінің алғашқы шығармашылық тағынымы берілді. Бұл қызметке лекциялар, семинарлар кірді, бірақ ең бастысы – Хьюго Боллдың дада поэзиясына негізделген оркестр мен хорға арналған «Карауан» атты жаңа туындының тапсырысы және маусым бойы тағы тоғыз Салонен туындысының орындалуы болды. 2015 жылдың күзінде Салонен Нью-Йорк филармониясының резидент композиторы ретінде үш маусымдық қызметке кірісті. Ол музыканың миға тигізетін әсерін зерттеуге және пайдалануға бағытталған жаһандық ынтымақтастық – The Sync Project кеңесшісі болып жұмыс істейді. 2016 жылдың тамызында Салонен Фин Ұлттық опера және балетімен серіктестікте алғашқы суретші атанды. Салонен 2004 жылы Сан-Франциско симфониялық оркестрін (SFS) алғаш рет дирижерлік етті. Ол 2012 және 2015 жылдары қонақ дирижер ретінде қайта оралды. 2018 жылдың желтоқсанында SFS Салоненді өзінің келесі музыкалық директоры етіп тағайындағанын жариялады, ол 2020–2021 жылдар маусымынан бастап қызмет етеді, ал бастапқы келісімшарт бес маусымға жасалды. 2024 жылдың наурыз айында Салонен 2025 жылы келісімшарты аяқталған кезде Сан-Франциско симфониялық оркестрінен кететінін хабарлады, «Мен институттың болашағына қатысты Басқару кеңесімен бірдей мақсаттарды бөліспеймін» деді. Олар 2009 жылы Лондонда тұңғыш рет көрсетілген және Португалия, Қытай, Түркия, Германия және Австрияға барған RE RITE инсталляциясын жасады. Цифрлық резиденция арқасында көрермендер Салоненмен бірге Филармония оркестрінің ішінде «Жазғы рәсімді» орындаған музыканттардың дыбыс және бейне проекциялары арқылы дирижерлік етуге, ойнауға және қадам басуға мүмкіндік алады. Одан кейін Густав Холсттың «Планеталар» шығармасына негізделген Universe of Sound атты тағы бір инсталляция жасалды, ол Лондондағы Ғылым мұражайында тұңғыш рет көрсетілді және 2012 жылы Корольдік филармониялық қоғамының көрермендер мен қатысу сыйлығын жеңіп алды. Салонен және Филармония оркестрі Music Sales Group, Rite Digital және Touch Press серіктестігімен iPad-ке арналған «Оркестр» атты сәтті қосымша шығарды. Slate бұл интерактивті турды оркестр тарихы бойынша «үлкен классикалық музыка қолданбасы» деп атады. 2016 жылдың күзінде Филармония оркестрі Саутбанк орталығында цифрлық түрлендіруді бастады, онда Ұлыбритания симфониялық оркестрінің алғашқы ірі виртуалды шындық өндірісі көрсетілді.

Apple компаниясының акциясы

2014 жылы Салонен Apple компаниясының iPad Air-ді насихаттаған халықаралық теледидар және веб-кампаниясына қатысты. Кампания жарнамадан бөлек, Салоненмен классикалық музыка, шабыттандыру және шығармашылық туралы әңгімелерді де қамтыды. Apple сонымен қатар, скрипкашы Лейла Жозефович пен Филармония оркестрінің қатысуымен Салоненнің Grawemeyer сыйлығын жеңіп алған скрипка концертінің жаңа, шектеулі уақытқа тегін ұсынысын, iTunes Store-дың классикалық музыка бетінде Салонен таңдаған 20 классикалық музыка туындысын, App Store-да Салонен ұсынған 15 iPad қолданбасын және iTunes Radio-дағы қонақ диджей станциясын ұсынды. Жарнама "бағыттық жарнаманың бір бөлігінде заманауи классикалық композиторды көрудің жаңалығы", бейнемонтаждың партитурамен үйлесімділігі және классикалық музыканың оның әдеттегі поп-мәдени бейнесімен салыстырғанда жағымды бейнеленуі үшін ерекшеленді. Салонен сонымен қатар скрипкашы Лейла Жозефович пен Филармония оркестрімен Берлиндегі Apple дүкенінде концерт берді және музыка мен технологияны үйлестіру туралы әңгімеледі. Apple дүкенінде толық оркестр алғаш рет өнер көрсетті. 2015 жылдың жазында Салонен Apple танымал педагогтарының тобына музыка білімінде технологияны қолдану туралы баяндады.

Жеке өмір

Салоненнің бұрынғы әйелі Джейн Прайс (филармониялық оркестрдің бұрынғы музыканты) үш баласы бар: қыздары Элла Анейра мен Аня София және ұлы Оливер. Жұп 2017 жылы ажырасты.

Игорь Стравинскийдің Беверли-Хиллстегі, 1260 North Wetherly Drive мекенжайындағы бұрынғы үйі сатылымға шығарылғанда, Салонен оны сатып алуды мұқият қарастырды. Бірақ, үйге барғанда Стравинскийдің фортепианосынан қалған іздердің кілемде әлі де көрініп тұрғанын байқап, Стравинскийдің «Үш бөлімді симфония», «Струналарға арналған D концерті», «Рейктің жолы», «Орфей», «Агон», «Кантата» және «Месса» сияқты туындыларын жазған сол үйде шығарма жазуға тырысу перспективасы оны қорқытты. 2010 жылдың мамыр айында Оңтүстік Калифорния университетінен құрметті доктор дәрежесін алды, содан кейін сол күні USC Торнтон музыка мектебінің бітірушілерінің салтанатты жиынында сөз сөйледі. Салонен 2012 жылғы 26 шілдеде 2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының эстафетасы аясында Олимпиада алауын алып жүрді. 2020 жылдың желтоқсанында музыкаға және Ұлыбритания-Финляндия қатынастарына қосқан үлесі үшін Ұлыбритания империясы орденінің құрметті командоры (KBE) атағымен марапатталды. Ол 2023 жылғы Нобель сыйлығының концертінде Стокгольм корольдік филармониялық оркестріне дирижерлік етті.

Жазу

Салоненнің композицияларына альт саксофон мен оркестрге арналған концерті (auf den ersten Blick und ohne zu wissen) (1980, атауы Франц Кафканың «Процесс» ромасынан алынған), сопрано мен ансамбльге арналған Floof (1982, Станислав Лемнің мәтіндеріне сүйене отырып) және оркестрлік L. A. Вариациялары (1996) кіреді. Салонен Калифорниядағы уақытының өзінің шығармаларында «еркін» болуына көмектескенін айтты. Лос-Анджелес Таймс газетінің бас музыка сыншысы Марк Свед мұны былай сипаттады:

[Салонен] Лос-Анджелеске келген кезде, ол әлі де өзін композитор-дирижер деп есептеген, бірақ шындығында ол музыка жазуды тоқтатқан. «Адамдар маған біраз уақыттан бері жаңа шығармалар жазылмауының себебін сұрағанда, мен үшін ең қарапайым түсіндірме – мен тым көп дирижерлік жасап, уақытым болмады», – деді ол. «Бірақ бұл түсіндірменің жартысы ғана еді». Еуропалық модернист ретінде Салоненге мелодиядан, гармониялық тұрақтылықтан және ырғақтық импульстен қашу сияқты теріс нәрселер сіңірілген. Бірақ құпия түрде ол сол кезде шетелде тым қарапайым деп есептелген Джон Адамсқа қызығушылық танытты. «Осы жерде бірнеше жыл өткен соң ғана мен еуропалық канонның жалғыз шындық емес екенін түсіне бастадым», – деді ол. «Осы жерде мен ән айтуға тыйым салатын ережені ойлауға мүмкіндік алдым. Бұл – ақымақтық. Таза ақымақтық!» Еуропалық музыкалық элитаның бақылауы болмағанда, Салонен өзінің жеке идеяларының болуы қалыпты екенін сезіне бастады. «Менің назарым идеологиялық принциптен ләззат алу принципіне ауысты» деді ол, өзінің «LA Вариациялары» атты туындысының композициясын сипаттай отырып, оны 1997 жылы Филармония тұсаукесерлік концертінде орындады. «LA Вариациялары» Салоненнің модернистік білімін ескермейтін, өте күрделі және виртуоздық туынды болғанымен, Адамсқа жақын ырғақтық жаңалықтарға негізделген. Бұл шығарма бірден танымал болды, тіпті Салонен реакцияға таң қалды, содан кейін оның үнемі жалғасқан табысына – оны бірнеше басқа дирижерлер қабылдап, бүкіл әлемде 80-нен астам қойылымдар өткізді. Салоненнің жоспарлаған композиторлық жобаларының бірі – Питер Хёгтің «Әйел және маймыл» романы негізінде жазылатын опера.

Жазбалар

Салонен қазіргі заманғы музыканы орындауға және жазуға берілгендігімен танымал. Оның 1985 жылы жасаған Витольд Лутославскийдің №3 симфониясының жазбасы 1985 жылғы Gramophone Award, Grammy Award және үздік қазіргі заманғы жазба үшін Caecilia сыйлығын жеңіп алды. Кейіннен ол Лутославскийдің №4 симфониясын Лос-Анджелес филармониясымен жазды, бір рет Sony Classical үшін, ал кейін Deutsche Grammophon үшін Walt Disney Concert Hall-да тікелей концерттік жазбасын жасады. Ол сондай-ақ Филармония оркестрімен бірге György Ligeti-нің толық шығармаларын Sony Classical үшін жазуға кірісті, бірақ қаржыландыру жетіспеуіне байланысты жоба аяқталмай қалды.