Кіріспе
Диантус (Dianthus) – гүлді өсімдіктер туысы. Диантус (/d//aɪ/'/æ//n//θ//ə//s/ dyANthəs) – негізінен Еуропа мен Азияда таралған, Caryophyllaceae тұқымдасына жататын шамамен 340 түрді қамтитын гүлді өсімдіктер туысы. Солтүстік Африка мен Оңтүстік Африкада да бірнеше түрлері кездеседі, ал Арктикалық Солтүстік Америкада бір түрі (D. repens) өседі. Көптеген атаулары бар, олардың ішінде кәнер (D. caryophyllus), қызғылт гүл (D. plumarius және оған жақын түрлері) және тәтті вильям (D. barbatus) есімдері жиі қолданылады.
Dianthus (/d//aɪ/'/æ//n//θ//ə//s/ dyANthəs) is a genus of about 340 species of flowering plants in the family Caryophyllaceae, native mainly to Europe and Asia, with a few species in north Africa and in southern Africa, and one species (D. repens) in arctic North America. Common names include carnation (D. caryophyllus), pink (D. plumarius and related species) and sweet william (D. barbatus).
Сипаттама
Түрлер көбінесе шөптесін көпжылдық өсімдіктер, аздаған түрлері бір немесе екі жылдық, ал кейбіреулері ағаш тәрізді тамыр сабақтары бар төменгі жартылай бұталар. Жапырақтары қарама-қарсы, қарапайым, көбінесе сызықтық және жиі күміс жасылдан көк жасылға дейін боялған. Гүлдерінде бес мүшесі бар, әдетте жиекті немесе тігілген жиектері болады және (көбінесе барлық түрлерде) ақшылдан қою қызғылтқа дейін. Бір түрі – D. knappii, ортасы қызғылт түсті сары гүлдерге ие. Кейбір түрлері, әсіресе көпжылдық гүлдер, айқын хош иісімен ерекшеленеді.
Этимология
Диантус атауы грекше διόσανθος сөзінен шыққан, ол Δῖος Dios ("Зевстің") және ἄνθος anthos ("гүл") сөздерінің бірігісінен құралған. Бұл атауды грек ботанигі Теофраст бұрыннан пайдаланған. Ал қызғылт түс гүлдің атымен байланысты болуы мүмкін, гүлдің шеттерінің тігізделген сипатынан туындаған. "Қызғылттау" етістігі 14 ғасырдан басталады және "тесіктелген немесе ойылған өрнекпен безендіру" дегенді білдіреді. Бұл "қызғылт қайшы" деп аталатын мата тігуге арналған арнайы қайшыда да көрініс тапқан, ол зигзаг немесе әсем жиекті жасап, матаның тозуын қамтамасыз етеді. Басқаша айтқанда, "pink" сөзі голланд тіліндегі "pinksteren" сөзінен шыққан болуы мүмкін, ол гүл шоғырындағы маусымға сілтеме жасайды. "Pinksteren" голланд тілінде "Пентекост" дегенді білдіреді. Осылайша, түс гүлден шыққан болуы мүмкін, ал гүл түстен емес.
Экология
Диантус түрлері кейбір көбелектердің (Lepidoptera) дернәсілдері үшін тағамдық өсімдік ретінде қолданылады, оның ішінде капуста көбелегі, қос жолақты молық, үлкен сары қанатты және лихнис. Сонымен қатар, Coleophora тұқымдасының үш түрі тек Диантуспен ғана қоректенеді; C. dianthi, C. dianthivora және C. musculella (тек D. superbus-пен ғана қоректенеді).
Мәдениет
Гүлдер тілінде қызғылт диантус батылдықты көрсетеді. Диантус грацианополитан – Чеддер қызғылт гүлі – 2002 жылы Plantlife қоры жүргізген дауыс беру нәтижесінде Самерсет округінің ресми гүлі болып таңдалды. Dianthus japonicus – Хирацука қаласының (Канагава префектурасы, Жапония) ресми гүлі. Жапонияда Dianthus superbus – жиекті қызғылт немесе надешико – Ямато надешико термині дәстүрлі идеал әйелдің бейнесін сипаттау үшін қолданылады.