Кіріспе
Түркияның Стамбул қаласындағы тарихи қоғамдық алаң – Константинополь ипподромы (Ἱππόδρομος τῆς Κωνσταντινουπόλεως; Circus Maximus Constantinopolitanus; Hipodrom) – Византия империясының астанасы Константинопольдің спорт және әлеуметтік өмірінің орталығы болған цирк. Қазір бұл Түркиядағы Стамбул қаласындағы Сұлтан Ахмет алаңы (Sultanahmet Meydanı) деп аталады. "Ипподром" сөзі грек тіліндегі "hippos" (ἵππος) – "ат" және "dromos" (δρόμος) – "жол" сөздерінен шыққан. Сондықтан, түрік тілінде оны кейде "Атмейданы" ("Ат алаңы") деп те атайды. Ежелгі әлемде ат және көлік жарысы кең таралған, ал ипподромдар эллиндік, римдік және византиялық дәуірлерде грек қалаларында жиі кездесетін еді.
The Hippodrome of Constantinople (Ἱππόδρομος τῆς Κωνσταντινουπόλεως; Circus Maximus Constantinopolitanus; Hipodrom), was a circus that was the sporting and social centre of Constantinople, capital of the Byzantine Empire. Today it is a square in Istanbul, Turkey, known as Sultanahmet Square (Sultanahmet Meydanı). The word hippodrome comes from the Greek hippos (ἵππος), horse, and dromos (δρόμος), path or way. For this reason, it is sometimes also called Atmeydanı ("Horse Square") in Turkish. Horse racing and chariot racing were popular pastimes in the ancient world and hippodromes were common features of Greek cities in the Hellenistic, Roman and Byzantine eras.
Құрылыс
Гипподромды әдетте Константинопольдің империялық астана ретінде даңққа бөленген кездерімен байланыстырса да, ол шын мәнінде сол дәуірден бұрын пайда болған. Бірінші гипподром қала Византия деп аталатын кезде салынған және орташа маңызы бар провинциялық қала болған. 203 жылы император Септимий Север қаланы қайта тұрғызып, қабырғаларын кеңейтіп, оны ат жарысы, соғыс күймелері жарысы және басқа да ойын-сауық алаңдарымен қамтамасыз етті. 324 жылы император Константин Ұлы жақын маңдағы Хрисополь шайқасында жеңіске жеткеннен кейін Византияны қайта құруға шешім қабылдады; ол оны Nova Roma (Жаңа Рим) деп атады. Бұл атау көпшілікке ұнамай, көп ұзамай Константинополь, Константин қаласы деп аталды. Константин қаланы едәуір кеңейтті, оның маңызды іс-әрекеттерінің бірі – гипподромды жаңарту болды. Константиннің гипподромы ұзындығы шамамен және ені шамамен болған. Карцералар (бастапқы қақпалар) солтүстік жағында тұрды; ал сфендон (U пішінді құрылыстың иілген трибунасы, оның төменгі бөлігі әлі күнге дейін сақталған) оңтүстік жағында тұрды. Спина (жарыстар алаңына ортаңғы бөгет) әр түрлі ескерткіштермен, соның ішінде монолитті обелискпен безендірілген, оның орнатылуы оның негізіндегі рельефтік ою-өрнектерде бейнеленген. Аренада 100 000 көрермен отыратын. Гипподромдағы жарыстар жолы U пішінді, ал Катизма (императордың ложасы) жолдың шығыс жағында орналасқан. Катизмаға Ұлы сарайдан тек император немесе император отбасының басқа мүшелері ғана пайдалана алатын дәліз арқылы тікелей кіруге болады.
Жасалған сән
Ипподром құдайлар, императорлар, жануарлар және батырлар мүсіндерімен толы болды, олардың ішінде Лисипптің б.з.д. 4 ғасырындағы Гераклы, Ромул мен Ремус, қасқыр Люпамен бірге, және б.з.д. 5 ғасырындағы Жылан жотасы сияқты танымал туындылар бар еді. Карцерлердің үстіне алтын жалатылған мыс мүсіндері орнатылған, қазір олар "Қасиетті Марк аттары" деп аталады. Бұл аттардың грек немесе рим тегі ешқашан анықталған жоқ. Олар 1204 жылы Төртінші крест жорығы кезінде тоналып, Венециядағы Святой Марк базиликасының фасадына орнатылды. Трассаның бойында атақты аттар мен керуеншілердің қола мүсіндері орналасқан, бірақ олардың ешқайсысы бүгінгі күнге жеткен жоқ. Император Константин Порфирогенит өзінің "De Ceremoniis" (II кітап, 15, 589) еңбегінде сарацендер немесе арабтар келген кездегі ипподромдағы әшекейлеулерді сипаттап, қызғылт түсті маталар мен сирек кездесетін гобелендерді атап көрсетті. Милеттік Есихийдің сөзіне қарағанда, бұл жерде бір кезде Гекатаның мүсіні тұрған.
Функциялар
Византия дәуірі бойы Ипподром қаланың әлеуметтік өмірінің орталығы болды. Арба жарыстарына үлкен сомада тікелей ставкалар жасалынды, ал бастапқыда төрт команда қатысты, олардың әрқайсысын Византия Сенатының ішіндегі әртүрлі саяси партия (Дем) қаржылық тұрғыдан қолдады: Көктер (Венетои), Жасылдар (Прасиной), Қызылдар (Рузиой) және Ақтар (Леукой). Қызылдар (Рузиой) мен Ақтар (Леукой) біртіндеп әлсіреп, қалған екі ірі топқа (Көктер мен Жасылдарға) қосылды. Ипподромдағы жарыс жолында әрқайсысы төрт атпен жетектелетін сегіз арба (әр командаға екі арбадан) қатысты. Бұл жарыстар тек спорттық шаралар ғана емес, сонымен қатар император мен қарапайым азаматтардың бір орында жиналуына мүмкіндік беретін сирек кездесетін жағдайлардың бірі болды. Саяси пікір-таластар көбінесе Ипподромда жүргізілді, император тікелей Катизманы Константинопольдің Ұлы сарайымен байланыстыратын дәліз арқылы оған кіре алатын. Көктер мен Жасылдар арасындағы бәсекелестік жиі саяси немесе діни дау-жанжалдармен ұштасып, кейде қалада азаматтық соғысқа ұласқан тәртіпсіздіктерге әкелді. Олардың ең ауыр салдары 532 жылғы Ника көтерілісі болды, онда шамамен 30 000 адам қаза тауып, жақын жердегі екінші Ая София сияқты көптеген маңызды ғимараттар қиратылды, ол Византия соборы болған. Қазіргі (үшінші) Ая София Ника көтерілісінен кейін Юстиниан I салдырған.
Құлдырау
Төртінші крест жорығы кезінде Константинополь ешқашан қалпына келмеді, және Византия империясы 1453 жылға дейін сақталған болса да, сол кезде Ипподром қирап, Венециялықтар тонады, олар қазір Сан-Маркодағы төрт жылқыны сол жердегі ескерткіштен алып кеткен болуы мүмкін. 1453 жылы қаланы басып алып, Осман империясының астанасы еткен Осман сұлтаны Мехмед II ат жарысын қызығушылықпен қабылдамады, сондықтан Ипподром біртіндеп ұмытылды, бірақ оның орнында ешқашан құрылыс салынбады. Дегенмен, Ипподром құрылыс тасын алу үшін пайдаланылды.
Жылан бағанасы
Жаңа астанасының мәртебесін арттыру үшін Константин және оның ізбасарлары, әсіресе Теодосий Ұлы, империяның түкпір-түкпірінен өнер туындыларын әкеліп, оны безендірді. Ескерткіштер ипподромның ортасындағы спинаға орнатылды. Олардың арасында Платая қаласының құрбандық триподы болды, қазір ол "Жылан жоғасы" деп белгілі, ол гректердің парсы соғыстарында парсыларды жеңгенінің құрметіне құйылған. Константин бұл триподты Дельфидегі Аполлон ғибадатханасынан ипподромның ортасына көшіруге бұйрық берді. Триподтың үстіне үш жылан басы тіреген алтын тостаған орнатылуы тиіс болған, бірақ оның Константинопольге жеткізілмегені айтылады. 1700 жылы жылан бастары мен жоғасының үштен бірі қиратылды. Бастардың қалдықтары табылған және Стамбул археологиялық мұражайында көрсетілуде. Бүгінде Дельфи триподынан "Жылан жоғасы" деп аталатын негіз ғана қалды.
Тютмос III-нің обелискісі
Гипподромды сәндеген тағы бір император – Ұлы Теодосий болды, ол 390 жылы Мысырдан обелиск әкеліп, жарыс жолының ішіне орнатты. Алғашқыда бұл обелиск шамамен 1490 ж.б.д. Луксордағы Карнак ғибадатханасында Тутмос III билігінде тігілген. Теодосий обелискіні үш бөлікке бөліп, Константинопольге жеткізді. Оның жоғарғы бөлігі бүгінге дейін сақталған, және Теодосий оны орнатқан мармар тұғыр үстінде тұр. Граниттен жасалған обелиск 3500 жылға жуық жақсы күйде сақталып келеді.
Қабырғалы обелиск
10 ғасырда император Константин Порфирогенит Ипподромның екінші шетінде тағы бір обелиск салды. Ол бастапқыда алтын жалатылған қола тақташалармен жабылған, бірақ оларды төртінші крест жорығы кезінде латын әскерлері тонап кетті. Сфендонның (қисық ұшы) негіздерінің бір бөлігі 1980 жылдары аймақтағы үйлерді бұзу арқылы көріне бастады. 1993 жылы жақын орналасқан Сұлтан Ахмет мешітінің (Көк мешіт) алдындағы аумақ қоғамдық ғимарат салу үшін бульдозермен қиратылды, соның нәтижесінде Ипподромнан бірнеше қатар орындықтар мен бағаналар табылды. Арнайы зерттеулер жүргізілмеді, бірақ орындықтар мен бағаналар алынып, қазір Стамбул мұражайларында қойылған. Ипподромның қалдықтарының көп бөлігі Сұлтан Ахмет саябағының астында жатыр болуы мүмкін. Ипподром 1953-1976 жылдардағы түрік 500 лиралық банкноталардың арт жағында бейнеленген.