Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бедрих Хрозни (1879–1952) – чех археологі, тіл білімі маманы және шығыстанушы. Ол ежелгі хетт тілін жазуын ашуға үлес қосты, оны үнді-еуропа тілі екенін анықтады және хеттологияның дамуына негіз салды.
Czech archeologist, linguist and orientalist (1879–1952)
Bedřich Hrozný (; 6 May 1879 – 12 December 1952), also known as Friedrich Hrozny, was a Czech orientalist and linguist. He contributed to the decipherment of the ancient Hittite language, identified it as an Indo European language, and laid the groundwork for the development of Hittitology.
Өмірбаян
Хрозный Богемиядағы Лыса-над-Лабемде, Австро-Мажарстан империясында дүниеге келген. Ол Колин қаласында иврит және араб тілдерін үйренді. Вена университетінде аккад, арамей, эфиопия, шумер және санскрит тілдерін, сондай-ақ Кіші Азия, Месопотамия және Парсыда қолданылған клинописьті зерттеді. Ол Берлиндегі Гумбольдт университетінде шығыстануды оқыды.
Hrozný was born in Lysá nad Labem, Bohemia, Austria Hungary. In the town of Kolín he learned Hebrew and Arabic. At the University of Vienna, he studied Akkadian, Aramaic, Ethiopian, Sumerian and Sanskrit, as well as the cuneiform used in Asia Minor, Mesopotamia and Persia. He also studied orientalism at Humboldt University of Berlin.
Мансап
1905 жылы Палестинадағы қазба жұмыстарынан кейін Вена университетінде профессор болды. 1906 жылы Хаттусада (қазіргі Боғазкөй, Анкарадан шамамен 200 км шығысқа қарай) неміс экспедициясы хетт патшаларының мұрағатын клинопись жазуымен, бірақ белгісіз тілде тапты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Австро-Венгрия армиясында қызмет еткен кезде, Хрозный 1917 жылы оның үнді-еуропа тілдер отбасысына жататындығын көрсеткен тілдің сипаттамасын жариялады. 1925 жылы Хрозный чехословакиялық археологиялық топты жетектеп, түрік ауылы Кюльтепеде ассириялық саудагерлердің келісімшарттары мен хаттары жазылған 1000 клинопись тақташаны тауып, жақын орналасқан ежелгі хетт қаласы Канешті қазып зерттеді. 1929 жылы Хрозный «Архив Ориентали» журналын құрды, ол Шығыстану ғылымының жетекші журналдарының біріне айналды. Өмірінің кейінгі кезеңінде ол хетттердің және ежелгі Үндістан мен Критте қолданылған иероглиф жазуларын түсінуге тырысты, бірақ бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. 1919 жылдан 1952 жылға дейін ол Прага қаласындағы Карл университетінде клинопись зерттеуі және ежелгі Шығыс тарихының профессоры болды. Германия Чехословакияны басып алғаннан кейін ол Карл университетінің ректоры болып тағайындалды және 1939-1940 жылдары осы лауазымды атқарды (сол кезде немістер барлық чех университеттерін жапты). Осы қызметінің барысында ол 1939 жылы болған жағдай кезінде бірнеше студенттің тұтқындалуынан құтылуына көмектесті, тәуелсіз университет аумағында студенттерді ұстауға немістердің заңдық құқығы жоқ екенін жариялады. 1944 жылы инсульт салдарынан ғылыми жұмысын тоқтатуға мәжбүр болды.
In 1905, following excavations in Palestine, he became professor at the University of Vienna. In 1906, at Hattusa (modern Boğazkale, about 200 km east of Ankara) a German expedition found the archives of the Hittite kings in cuneiform, but in an unknown language. While on active duty in the Austro Hungarian army during World War I, Hrozný published in 1917 a description of the language showing that it belonged to the Indo European family. In 1925 Hrozný led a Czechoslovak archaeological team that discovered 1000 cuneiform tablets containing contracts and letters of Assyrian merchants in the Turkish village of Kültepe, and excavated the nearby ancient Hittite city of Kanesh. In 1929, Hrozný founded Archiv Orientální, which became one of the leading journals for Oriental Studies. Later in his life, he tried to decipher the hieroglyphic script used by the Hittites and scripts used in ancient India and Crete, but failed in his effort. From 1919 to 1952, he was a Professor of cuneiform research and ancient Oriental history at the Charles University in Prague. After the German occupation of Czechoslovakia he was made rector of the Charles University, holding that post in 19391940 (all Czech universities were closed by Germans then). In that capacity, he helped some students escape arrest during an incident in 1939, stating to the German officer in charge that the Germans had no legal right to pursue students on the independent university's territory. A stroke in 1944 ended his scientific work.
Хетт тілінің шифрын шешу
Хетт тілінің құпиясын ашу үшін Бедрич Хрозный мына мәтін бөлігіне назар аударды: nu NINDA an ezzatteni watar ma ekutteni. Сол кезде НИНДА идеограммасының шумер тілінде нан мағынасын білдіретіні белгілі болды. Хрозный, an жұрнағының хеттік тілдегі жалғыз accusative (толықтауыш) аяқтамасы болуы мүмкін деп ойлады. Содан кейін ол екінші сөздің, ed /ezza, нанмен қатысы бар екенін және ол жеу етістігі болуы мүмкін деген тұжырымға келді. Латын тіліндегі edo, ағылшын тіліндегі eat және неміс тіліндегі essen сөздерін салыстырып, ол NINDA an ezzatteni фразасының «сен нан жейсің» деген мағынаны білдіретінін түйіндеді. Екінші сөйлемде Хрозныйға watar сөзі қатты әсер етті, ол ағылшын тіліндегі water және неміс тіліндегі Wasser сөздерін еске түсірді. Екінші сөйлемнің соңғы сөзі, ekutteni, eku түбіріне ие болды, ол латын тіліндегі aqua (су) сөзімен ұқсас көрінді. Осылайша ол екінші сөйлемді «сен су ішесің» деп аударды. Хрозный хеттердің үнді-еуропа тілдер тобына жататын тілде сөйлейтінін осыдан кейін түсінді, бұл хеттік клинопись мәтіндерін түсінуге және интерпретациялауға зор көмек көрсетті. Осы ойлардың негізінде ол жұмысын жалғастырып, 1917 жылы хеттік грамматиканың алғашқы нұсқасын жариялады.
To solve the mystery of the Hittite language, Bedřich Hrozný focused on a text passage that reads: nu NINDA an ezzatteni watar ma ekutteni. It was known at that time that the ideogram for NINDA meant bread in Sumerian. Hrozný thought that the suffix an might be the Hittite accusative singular ending. Then, he assumed that the second word, ed /ezza , had something to do with the bread and thought that it could be the verb eat. The comparison with Latin edo, English eat, and German essen led him to infer that NINDA an ezzatteni means "you (will) eat bread". In the second sentence, Hrozný was struck by the word watar, which recalled English water and German Wasser. The last word of the second sentence, ekutteni, had the stem eku , which seemed to resemble the Latin aqua (water). He thus translated the second sentence as "you (will) drink water". Hrozný soon realized that the Hittites were speaking an Indo European language, which greatly facilitated the decipherment and interpretation of Hittite cuneiform texts. Building upon these insights, he continued his work and was able to publish a preliminary Hittite grammar already in 1917.
Жарияланымдар
Шумерлік-вавилондық мифтер Нинраг (Ниниб) құдайы туралы. Берлин: Вольф Пейзер, 1903 жыл. Ежелгі Вавилондағы бидай. (= “Ежелгі Вавилон тілінде бидай”). Вена: Hölder in Kommission, 1913 жыл. “Хеттік мәселенің шешімі”, “Неміс шығыстану қоғамының хабарламалары” 56 (1915): 17–50. Хеттер тілі, оның құрылысы және индоеуропа тілдер отбасымен байланысы. Лейпциг: J. C. Hinrichs, 1917 (қайта басылу: Дрезден: TU Dresden, 2002). Боғазкёйден табылған хеттік клинопись мәтіндері, транскрипциясымен, аудармасымен және түсіндірмелерімен. Лейпциг: J. C. Hinrichs, 1919 жыл. “Ескі Хатти жерінің халықтары мен тілдері туралы”: Хеттік патшалар. Лейпциг: J. C. Hinrichs, 1920 жыл. Боғазкёйден клинопись мәтіндері, 5 том (6 томдық): Автографтар. Лейпциг: J. C. Hinrichs, 1921 (қайта басылу: Оснабрюк: Zeller, 1970). Хеттік иероглиф жазулары: Оқуға талпыныс, содан кейін хеттік иероглиф грамматикасы парадигмалармен және иероглифтер тізімімен. Прага: Orientální Ústav, 1933 жыл. “Ең ежелгі халықтардың қоныс аударуы және протоүнді цивилизациясының мәселесі туралы: Мохенджо-Дародан табылған протоүнді жазуларын оқуға талпыныс”. Прага, 1939 жыл. Алдыңғы Азия және Үндістанның ең ежелгі тарихы. Прага: Melantrich, 1940, 1941, 1943 жылдар. Культепеден клинопись мәтіндері, 1 том. Прага, 1952 жыл. Батыс Азия, Үндістан және Криттің ежелгі тарихы. Нью-Йорк, 1953 жыл.
Sumerisch babylonische Mythen von dem Gotte Ninrag (Ninib). Berlin: Wolf Peiser, 1903. Obilí ve staré Babylónii. (= “Wheat in Ancient Babylonian”). Vienna: Hölder in Kommission, 1913. “Die Lösung des hethitischen Problems”, Mitteilungen der Deutschen Orient Gesellschaft 56 (1915): 17–50. Die Sprache der Hethiter, ihr Bau und ihre Zugehörigkeit zum indogermanischen Sprachstamm. Leipzig: J. C. Hinrichs, 1917 (reprint: Dresden: TU Dresden, 2002). Hethitische Keilschrifttexte aus Boghazköi, in Umschrift, mit Übersetzung und Kommentar. Leipzig: J. C. Hinrichs, 1919. Über die Völker und Sprachen des alten Chatti Landes: Hethitische Könige. Leipzig: J. C. Hinrichs, 1920. Keilschrifttexte aus Boghazköi, vol. 5 (of 6): Autographien. Leipzig: J. C. Hinrichs, 1921 (reprint: Osnabrück: Zeller, 1970). Les inscriptions hittites hiéroglyphiques: Essai de déchiffrement, suivi d’une grammaire hittite hiéroglyphique en paradigmes et d’une liste d’hiéroglyphes. Prague: Orientální Ústav, 1933. Über die älteste Völkerwanderung und über das Problem der proto indischen Zivilisation: Ein Versuch, die proto indischen Inschriften von Mohendscho Daro zu entziffern. Prague, 1939. Die älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens. Prague: Melantrich, 1940, 1941, 1943. Inscriptions cunéiformes du Kultépé, vol. 1. Prague, 1952. Ancient history of Western Asia, India and Crete. New York, 1953.