Кіріспе

Хан әулетінің императоры б.д.д. 157–141 жылдары. Хан императоры Цзинь (б.д.д. 188 – б.д.д. 9 наурыз 141), туған аты Лю Цзи, Хан әулетінің алтыншы императоры болды. Оның билігі кезінде феодалдық патшалар мен ханзадалардың билігі шектелді, нәтижесінде б.д.д. 154 жылы Жеті мемлекет көтерілісі болды. Император Цзинь көтерілісті басып, содан кейін ханзадалар өздерінің иеліктеріне министрлерді тағайындау құқығынан айырылды. Бұл қадам оның ұлы, Хан императоры Удың ұзақ билік етуіне жағдай жасады. Император Цзиньнің мінезі күрделі болды. Ол әкесі, Император Вэньнің халыққа көп араласпау саясатын жалғастырды, салықтарды және басқа да ауыртпалықтарды азайтты, мемлекеттік үнемділікті қолдады. Әкесінің қылмыстық жазаларды жеңілдету саясатын одан әрі дамытты. Халықты жеңіл басқаруы анасы, Императрица Дудың даосистік әсерімен байланысты болды. Дегенмен, билік кезінде Чжоу Яфуды тұтқындап, түрмеге қамады және әйелі Императрица Боға көбінесе ризашылық танытпады. Ол Хан әулетінің барлық келесі императорлардың ортақ атасы болған соңғы императоры еді; Батыс Ханның барлық келесі императорлары Император Удың ұрпақтары болды, ал Шығыс Ханның барлық императорлары оның алтыншы ұлы Лю Фаның, Чаншаның Динь ханзадасының ұрпақтары болды.

Тақ мұрагерінің ерте өмірі мен мансабы

Император Цзин император Вэнь мен Дай ханзадасының және оның сүйікті жұбайларының бірі Консорт Дудың ұлы ретінде б.з.д. 188 жылы дүниеге келді. Ол әкесінің үлкен ұлы еді. Әкесі б.з.д. 180 жылы қарашада император болғаннан кейін, б.з.д. 179 жылы ақпан немесе наурызда Ци ханзадасы мұрагер ханзада болып жарияланды. Екі айдан кейін оның анасы императорлыққа көтерілді. Мұрагер ханзада ретінде Ци ханзадасы мейірімділігі үшін мақталып, анасы император Дудың ықпалында өсті. Император Ду – даосы болғандықтан, барлық балалары мен немерелеріне даостық ілімдерді оқуды талап етті. Ол сондай-ақ үлкен әпкесі Лю Пяо (劉嫖) және кіші інісі Лю Ву (劉武) -мен тығыз байланыс орнатты, екеуі де император Дудың балалары еді. Ци ханзадасы жасы ұлғайған сайын, әдеттегідей, жеке үйін құрды. Оның үйінің мүшесі Чао Куо (晁錯), ақыл-ойымен, қатыгез тиімділігімен және шешендігімен танымал болды, Ци ханзадасының сенімді кеңесшісіне айналды. Осыған қарамастан, Лю Ци гедонистік өмір салтын ұстанды, сондықтан император Вэнь оны Лианг ханзадасы Лю Вуға мұрагер ханзада ретінде алмастыруды қарастырды, бірақ көптеген шенеуніктер бұған қарсы болғандықтан бұл жоспардан бас тартты. Б.з.д. 157 жылы шілдеде император Вэнь қайтыс болды, ал Ци ханзадасы император атанды. Император Вэньдің өсиетіне сәйкес, аза тұру мерзімі қысқартылды. Император Цзиннің әжесі Бо жесір император әжесіне, ал император Ду жесір императорға айналды. Ци ханзадасының әйелі, Бо ханшайымы (оның әжесінің руынан) императорлыққа көтерілді.

Ерте билік

Ол император болған кезде, көптеген шенеуніктердің ойынша Император Цзин Цзи, Чжоу және Ю сияқты нашар басшы болады, Хан әулетінің құлау қаупі жақын болғандықтан, шенеуніктер Лю Цидің мінезінің күрт өзгергеніне таң қалды және ол қабілетті билеуші екенін көрсетті. Император Цзинге анасы, Императрица Ду, терең және күшті ықпал етті. Оның императордың анасы ретіндегі мәртебесі және императорға тигізген ықпалы соншалықты зор және қауіпті болғандықтан, тіпті императордың өзі оны ренжітуден қорқатын, әлде балалық парыз бен құрметтен, әлде басқа себептерден. Оның ықпалының арқасында Император Цзин әкесінің халыққа араласпау және салықтар мен басқа да ауыртпалықтарды азайту саясатын көбінесе жалғастырды. Цзиннің тұсында салықтар жартысына дейін, яғни егістің отыздан бір бөлігіне дейін төмендетілді. Ол қылмыстық жазаларды азайту саясатын жалғастырды және б.з.д. 156 жылы әкесінің мұрын мен аяқтарды кесу сияқты дене жазаларын жоюының нәтижесінде, шұғыладан көбірек адам қаза тапқанын ескере отырып, қылмыскерлерге берілетін қамшының санын азайтты. (Ол жазаны б.з.д. 144 жылы тағы да азайтты.) Сондай-ақ, ол әкесінің Хьоннумен жасаған «хэцинь» (неке шарты) саясатын жалғастырды, бұл солтүстік көршімен ірі қақтығыстарды болдырмады. Алайда, Император Цзиннің алдында тұрған бірден-бір мәселе – императорлық әулеттің балама желілеріндегі князьдердің билігі болды. Князьдер көбінесе өздерінің әскери күштерін арттырып, императордың жарлықтарына қарсылық көрсетті. Бұл мәселе Император Вэньнің кезінде де болған, бірақ Император Вэнь бұл мәселеде ешқандай шешімді қабылдамады. Император Цзин өзінің билігінің алғашқы жылдары мұрагер ханзадасын тағайындамады, себебі Императрица Боның ұлдары болмады. Анасы, Жесір Императрица Ду, оның кіші інісі Лю Вуды, Лян князін, мұрагер ханзада етіп тағайындауын қалады, бірақ бұл шенеуніктердің қарсылығына байланысты орындалмады. Алайда Лю Вуға басқа князьдерге берілмеген көптеген артықшылықтар берілді.

Жеті патшалықтың көтерілісі

Көп ұзамай билік басына келген әміршілермен қарым-қатынас мәселесі кейін Жеті мемлекет көтерілісі деп аталатын соғысқа ұласты. Император Цзиннің өзінің бір тармақтан алыс туысы (император Гаозудың немере інісі) Лю Пи (劉濞)пен бұрыннан жаман қарым-қатынасы болды. Лю Пи бай Ву мемлекетінің (қазіргі оңтүстік Цзянсу, солтүстік Чжэцзян, оңтүстік Анхуэй және солтүстік Цзянси) билеушісі еді, ол көптеген табиғи ресурстарға, әсіресе мыс пен тұзға ие болған. Император Цзин ханзада кезінде Лю Пидің мұрагері Лю Сянь (劉賢) астана Чанъаньға ресми сапармен келгенде, олар болашақты болжаумен байланысты лиубо ойыны ойнап, құмар ойнаған. Ойын кезінде Лю Сянь сол кездегі тәжді ханзада Циге ренжіткен, ал тәжді ханзада Ци ағаш тақтаны Лю Сяньға лақтырып, оны өлтірген. Сондықтан Лю Пи жаңа императорға зор ашумен қарады. Чао Куо император Цзинге император Вэнь әдетте елемеген әміршілердің жасаған бұрынғы қателіктерін желеу етіп, олардың биліктерінің аумағын кішірейте отырып, оларды қауіпсіздендіруді кеңес берді. Чао Ву және басқа да мемлекеттердің көтерілуі мүмкін екенін түсінгенімен, егер олар көтерілсе, олардың дайындық деңгейі төмен болғанда көтерілуіне мүмкіндік беру жақсырақ деп сақтады. Осы теорияға сәйкес, император Цзин 154 жылы Чу (қазіргі солтүстік Цзянсу және солтүстік Анхуэй) және Чжао мемлекеттерінен бір-бірден әкімшілік бірліктерді, ал Цзяоси мемлекетінен алты уездті (қазіргі Вейфанг, Шандонг) бөліп алды, содан кейін Ву мемлекетінен екі әкімшілік бірлікті алды. Ву шынымен де Чу, Цзяоси, Чжао және үш кіші мемлекет – Цзяодун, Цичуань және Цзинаньмен одақтасып, көтеріліс бастады. Бастапқыда оларға қосылуға келіскен Ци (қазіргі орталық Шандонг) және Цзибэй (қазіргі солтүстік-батыс Шандонг) мемлекеттері соңғы сәтте бас тартты. Ву сонымен қатар Донхай (қазіргі Чжэцзян) және Минюэ (қазіргі Фуцзянь) тәуелсіз мемлекеттерінен көмек сұрады, және екі мемлекет те әскер жіберді. Чжао Сионнудан көмек сұрады, бірақ Сионну көмектесуге келіскенімен, соғысқа қатыспады. Император Вэньнің бұйрығына сәйкес, император Цзин Жоу Яфуды Ву мен Чудың бас көтерілісші күштеріне қарсы тұру үшін әскердің бас қолбасшысы етіп тағайындады. Алайда, ол жеңіліске ұшырамасқа қорқып, Чао Куоның жауы Юань Анның кеңесімен жеті ханзаданы ынаю үшін Чаоны өлімге жіберді, бірақ бұл көмектеспеді. Ву және Чу күштері Лианг мемлекетіне (қазіргі шығыс Хэнань) қарсы шабуыл жасады, оның билеушісі Лю У, Лианг ханзадасы, император Цзиннің жақын туысы еді. Император Цзин Жоуға Лиангты құтқару үшін дереу баруды бұйырды. Жоу бұған қарсылық көрсетіп, дұрыс стратегия Ву мен Чудың жабдықтау жолдарын кесіп, оларды аштыққа ұшырату екенін айтты. Сондықтан ол Лиангтың солтүстік-шығыс жағына және Ву мен Чу күштерінің айналасына барып, олардың жабдықтауын тоқтатты. Бұл стратегия тиімді болды. Ву мен Чу Лиангты тез басып ала алмады және олардың жабдықтау қоры азайып бара жатқанын түсініп, Чжоуға қарсы солтүстік-шығысқа қарай шабуыл жасады. Чжоуға қарсы шешуші жеңіске қол жеткізе алмағаннан кейін Ву мен Чу күштері аштықтан құлдырады. Лю Пи Донгхайға қашып кетті, онда оны өлтіріп, Ханмен бейбітшілік орнатуға тырысты. Чу ханзадасы Лю Ву өз-өзіне қол жұмсады. Көтеріліске қатысқан басқа мемлекеттер де соңында жеңіліске ұшырады.

Орта билік және мұрагерлік мәселелер

Б.з.д. 153 жылы Бо императрицаның ұлы болмағандықтан, император Цзин өзінің үлкен ұлы Лю Ронды (劉榮) мұрагер хан етіп тағайындады. Бұл Лю Ронгтың анасы, император Цзиннің сүйікті кәнизактарының бірі болған Ли (栗) оны император болып сайланғаннан кейін, әсіресе император Бо б.з.д. 151 жылы тақтан алынғаннан кейін, императрицаның өлімінен соң, императрица болуға үміттендірді. Ол император Цзиннің әпкесі Лю Пяо ханшайымын жек көреді, өйткені ханшайым Пяо ағасына әдемі әйелдерді кәнизактар ретінде сыйлап, Ли ханшайымының қызғанышын тудырды. Пяо ханшайымы қызы Чэнь Цзяоны ханзада Ронгқа беру арқылы дауды шешкенде, Ли ханшайымы бас тартты. Пяо ханшайымы, егер Ли ханшайымы бір күні жесір император болса, оның қауіпті жағдайда болатынын сезіп, балама жоспар жасады. Ол Чэнь Цзяоны император Цзиннің тағы бір сүйікті кәнизактарының ұлы Лю Чеге, Цзяодунның ханзадасы Ван Цзиге әйел ретінде берді. Ол Ли ханшайымын қызғанышы үшін үнемі сынап, егер Ли ханшайымы жесір император болса, көптеген кәнизактар император Гаодың сүйікті кәнизактары Цзи сияқты жазаланып, өлтірілуі мүмкін екенін айтты, себебі император Гаоның әйелі, жесір императрица Лю, император Гаоның өлімінен кейін оны азаптап өлтірген. Император Цзин ақырында келісіп, 150 жылы ханзада Ронгты лауазымынан шеттетуге бұйрық берді. Ли ханшайымы ашудан қайтыс болды. Сол жылы Ван кәнизактары императрица, ал Че ханзадасы мұрагер хан болды. Ронг ханзада аман қалмады. 148 жылы ол әкесінің, император Вэньнің ғибадатханасының аумағына еніп, сарай қабырғасын салғандықтан айыпталды. Ол түрмеге қамалып, әкесіне хат жазуға рұқсат алмады. Оның әйелі Доу Ин (竇嬰, императрица Доудың ағасы немесе туысы) пышақпен қаламды жасырып әкелді; ол хат жазып, содан кейін өзін-өзі өлтірді. 148 жылы тағы бір маңызды оқиға болды, ол Лианг ханзадасы Вумен байланысты. Жеті мемлекет көтерілісінде жеңіске үлес қосқандықтан, Ву ханзадасына императорлық рәсімдер мен түстерді пайдалану құқығы берілді. Оның үй ішіндегілер оны мұрагер хан болуға шақырып, ынталандырды. Бұл шешімге жесір императрица Доу да қолдау білдірді, бірақ министр Юань Ан қарсы болды, өйткені ол мұндай қадам династиялық мұрагерлікке тұрақсыздық әкеледі деп сенді. Принц Ву өзінің астанасы Суйяннан Чанъаньға тікелей жол салуға рұқсат сұрағанда, Юань, егер Лианг бүлік шығарса, жол әскери мақсаттар үшін пайдаланылуы мүмкін деп қорқып, оған қарсылық көрсетті. Принц Ву оны өлтірді. Император Цзин қатты ашуланып, Лиангқа заговоршыларды іздестіру үшін көптеген тергеушілерді жіберді, оларды ханзада Ву ақырында ұстап берді. Император Цзин анасының көңілінен шығудан қорқып, ағасына деген сүйіспеншілігін сақтап, Ву ханзадасын кешірді, бірақ оны мұрагер ретінде қарастырмады.

Билік етуінің соңғы кезеңдері

Император Цзиннің соңғы билігі оны қатты сынға алған оқиғамен белгіленді: Жеті мемлекетке қарсы жеңіске үлкен үлес қосқан Чжоу Яфудың өлімі. Премьер-министр ретінде Чжоу император Цзиннің айналасындағы барлық ықпалды тұлғаларды ренжітті, әсіресе оның інісі, принц Лю Ву және анасы, император шешесі Ду (Ву мен Чудың біріккен әскерлері Ляңды қоршаған кезде Ляңды алдымен құтқарудан бас тартқаны үшін), сондай-ақ оның әйелі, император Ван және оның бауыры Ван Син (王信) – император Цзин оны маркиз еткісі келді, бірақ Чжоу оның кандидатурасын қабылдамады. Б.з.д. 143 жылы Чжоу зейнетке шықты, ал оның ұлы, оның өлімін күтіп, императорлық қару-жарақ қоймасынан зейнеткерліктегі қару-жарақ сатып алып, жерлеу рәсімі үшін пайдаланды. Чжоудың ұлы жеткізушілерге ақы төлеуден бас тартты, ал жеткізушілер, жаза ретінде, Чжоуларды мемлекетке опасыздық жасауда айыптады. Император Цзин Чжоу Яфуны тұтқындап, тергеуге алды, ал тергеуші Чжоу қару-жарақтар жерлеу үшін екенін айтқаннан кейін, оны «жер астындағы опасыздық» – яғни, өзі өлген соң императорлардың рухтарына қарсы опасыздық жасауға дайын болуда деп айыптады. Чжоу түрмеде өз-өзіне қол жұмсады. Император Цзин б.з.д. 141 жылы қайтыс болды және Чанъаньдағы Хан Ян Лин мазарында жерленді. Оның орнын тәж мұрагері Че (Ву императоры) басты.

Мұра

Оның билігі, әкесі Император Вэньнің билігімен бірге, Вэнь мен Цзинь билігі деп аталып, Қытай тарихындағы алтын ғасырлардың бірі саналады. Дегенмен, оның іс-әрекеттерінен оның әкесіне тән жылылық пен ашықтықтан мүлдем айырылғаны көрінеді, және оның билігінің көп бөлігі саяси айлакерліктер мен опасыздыққа толы болды. Бұл салқындық Цзиньнің жақын туыстарына да қатысты; сарай күзетшісі Чжоу Вэнренмен арақатынасы туралы былай деседі: «Император оны көптеген адамдардан артық жақсы көрді, бірақ басқа императорлар өздерінің сүйіктілерін жақсы көргендей емес». Император Цзинь өзінің билігі кезінде «Дао Дэ Цзин» кітабын қытай классикасы деп мойындағаннан кейін, даостық мәтіндерді оқып-үйренуді одан әрі дамытқан. 2016 жылы Сианьдағы Император Цзинь мазарында бүгінгі күнге дейін табылған ең ерте шай іздерінің табылуы жарияланды, бұл Хан әулетінің императорларының б.з.б. II ғасырында шай ішкенін көрсетеді.