Кіріспе

Хан әулетінің императоры б.з.д. 74 – 48 жылдары. Хан императоры Сюань (; б.з.д. 91 – б.з.д. 10 қаңтар 48), туған аты Лю Биньи (劉病已), Хан әулетінің он бірінші императоры, б.з.д. 74 – 48 жылдары билік еткен. Батыс Хан императорларының ішінде храмдық есім алған төрт императордың бірі (Император Гаозу, Император Вэнь және Император Вумен бірге). Оның билік кезінде Хан әулеті экономикалық және әскери жағынан гүлденіп, аймақтық үлкен державаға айналды. Көптеген адамдар оны Хан тарихының ең жарқын кезеңі деп санайды. Оның билік ету кезеңі, алдыңғы император Чжаодың билік кезеңімен бірге, тарихшылар тарапынан Чжаосуань жаңғыруы (昭宣中興) деп белгіленеді. Б.з.д. 48 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Император Юань таққа отырды. Император Сюаньның өмірбаяны – кедейліктен байлыққа, қайта байлыққа дейін жеткен оқиға. Ол Император Вудың шөбересі ретінде дүниеге келген. Оның әкесі Лю Цзинь (劉進), Император Ву мен Император Вэйдің ұлы және Хан империясының мұрагері Лю Цзю, б.з.д. 91 жылы Император Вуға қарсы сиқыр жасады деген айыппен жазаланып, көтеріліске ұшырағаннан кейін өзіне-өзі қол жұмсады. Оның әкесі Лю Цзинь (劉進) де сол қырқыста қаза тапты, отбасының қалған мүшелерімен бірге. Император Сюань сол кезде бірнеше айлық сәби болған және тек мейірімді түрме бастығы Бинг Цзидің қорғауымен ғана аман қалды. Б.з.д. 87 жылы Император Вуның жалпыға ортақ кешірімінен босатылып, жай халықтың арасында өмір сүрді. Б.з.д. 74 жылы Лю Хэнің 27 күндік билігінен кейін, 17 жастағы Лю Биньи Хуо Гуан (Лю Биньидің үлкен туысы Хуо Кубиннің інісі) тарапынан таққа таңдалды. Ең қызығы, егер оның әкесі б.з.д. 91 жылы көтеріліс жасаса, бұл тақ оған бәрібір тиер еді. Тарихшылар Император Сюаньды еңбекқор және дарынды басшы деп есептейді. Ол қарапайым халықтың арасында өскендіктен, олардың қиындықтарын жақсы түсінді, салықтарды төмендетті, үкіметті либералдады және үкіметке қабілетті министрлерді тағайындады. Лю Сянь айтуынша, ол Шэн Бухайдың еңбектерін оқыған, өзінің қол астындағыларын басқару үшін Синмин әдісін қолданған және көп уақытын сот істеріне арнаған. Император Сюань ұсыныстарға құлақ қойды, адамдардың мінез-құлқын жақсы білді және Хуо Гуанның өлімінен кейін Император Ву қайтыс болғаннан бері үлкен билікке ие болған Хуо әулеті сияқты жемқор шенеуніктерді жою арқылы билігін нығайтты. Алайда, ол Хуо әулетінің барлық мүшелерін жазалауы кейіннен тарихшылардың (мысалы, Сима Гуанның «Цзычжи Тунцзянь» еңбегінде) Хуо Гуанға «қиянат жасады» деген айыптамасына ұшырады.

Балалы болу, апат және аз ғана аман қалған жас өмір

Лю Бинь-И 91 жылы Лиу Цзиньдің, сол кездегі ханзада Лю Цзю мен оның әйелі Консорт Ванның ұлы ретінде дүниеге келді. Бинь-И ханзаданың немересі болғандықтан, ханзаданың сарайында туылған болуы мүмкін. Бірақ сол жылы қайғылы оқиға орын алды. Оның әкесі, император Вуға қарсы колдовство жасады деген айыппен заговоршылардың құрбаны болған принц Джу көтеріліске мәжбүр болды, бірақ жеңіліске ұшырады. Принц Джу өз-өзіне қол жұмсады, ал Бинь-Идің екі інісі де оның қасында қаза тапты, олардың өздері өлгені ме, әлде сарбаздардың қолынан қаза тапқандары белгісіз. Бинь-Идің әжесі, императрица Вэй де өз-өзіне қол жұмсады, ал оның әжесі (принц Джудың кәнизағы) Консорт Ши мен оның ата-анасы да астана Чанъаньда қайтыс болды. Олардың өздері өлгені ме, әлде жазаланғаны ме, толыққанды белгісіз, бірақ соңғысы ықтимал көрінеді. Нақты себептері белгісіз, бірақ сәби Бинь-И аман қалды, бірақ Вассал істер министрлігі бақылайтын түрмеге қамалды. Ол түрме бастығы Бинг Джидің (丙吉) қамқорлығына берілді. Бинг принц Джудің колдовство жасады деген айыптың жалған екенін білді және баланы жасығандықтан, екі мейірімді әйел тұтқынды – Ху Зу (胡組) мен Гуо Чжэнцинді (郭徵卿) оның күтушілері және емшелері ретінде таңдады. Бинг Джи күнделікті түрмеге барып, баланың жағдайымен қызығушылық танытты.

Балалық шақ

У императорының билігінің соңында сиқыршылар Чанъань түрмесінен императордың аурасы пайда болды деп мәлімдеген оқиға болды. Император Ву аураның қайсысынан келгенін кейін императорлық кланнан тікенді ұрлап алады деп қорқып, барлық тұтқындарды, олар сотталған-құтылмағандарына және айыптаудың ауырлығына қарамастан, өлтіруге бұйырды. Едиктті жеткізген евнук Бинг бақылаған Васалдық істер түрмесіне келгенде, Бинг едиктті қабылдаудан бас тартты, ол өлім жазасына кесілген қылмысқа кінәлі емес ешкімді, әсіресе императордың немересін өлтіру керек деп мәлімдеді. Евнух Бингке жарлыққа бағынбағаны үшін айып тақты - бұл өлім жазасы, бірақ сол кезде император Ву өзінің қателігін түсінді және жалпы кешірім жариялады. Басқа түрмелердің тұтқындары өлді, бірақ Бинг түрмесіндегілер аман қалды. Алайда, бұл оқиға Бингтің жас Бингидің түрмеде қалуы орынсыз деп ойлағанын білдірді, сондықтан ол өзінің лейтенанттарының біріне Бинги мен Худы (Гуо осы уақытқа дейін қайтыс болуы мүмкін) Чанъань қаласына ауыстыруды бұйырды. Қалалық билік жауапкершілікті қабылдаудан бас тартты, сондықтан Бинг оларға түрмеде қалуға рұқсат берді. Хуның жазасы аяқталғаннан кейін Бинг оны бірнеше ай бойы нәресте бағушы ретінде қызмет етуге өз қалтасынан жалдады. Кейіннен Бингиге қамқорлық жасау үшін бөлінген қаржы патшалық клан істерінің бюджетіне кірмейтін болды. Біраз өскеннен кейін, Бинг Шидің анасы Женжун (貞君) мен ағасы Ши Гонг (史恭) сиқыршылық оқиғасынан аман қалғанын естіді. Содан кейін оны Женжун ханым өзі тәрбиеледі. Бірнеше жылдан кейін Биньидің әже ағасы император Чжао Биньидің тірі екенін біліп, Императорлық клан істері министрлігіне Биньиге қамқорлық жасау міндетін алуды бұйырды. Хан сарайының бас евнугі Чжан Хэ (張賀), бұған дейін ханзада Джуның өліміне байланысты император Ву оны кастрациялағанға дейін ханзада Джуның кеңесшісі болған, жас Бингиге жақсы қамқорлық көрсетті және оның шығыстары мен оқуларын өз қалтасынан төледі.

Жас ересек және неке

Шамамен 76 ж.б. Чжан немересін Биньиге үйлендіргісі келді, бірақ оның ағасы Чжан Анши (張安世), сол кездегі маңызды лауазымды адам, бұл қиындықтар тудыруы мүмкін деп қорқып, қарсылық танытты. Чжанның орнына, өзінің қарамағындағы евнухтарының бірі (император У да оны кастрациялаған) Сюй Гуанханды (許廣漢) кешкі асқа шақырып, оны қызы Сюй Пинцзюньге үйленуге көндірді. Сюйдің әйелі бұл туралы естігенде қатты ашуланып, бас тартты, бірақ Чжан Сюйдің жоғары лауазымды адамы болғандықтан, Сюй уәдесінен мойын бұруға батыл болмады, соның салдарынан Биньи мен Пинцзюнь үйленді, ал тойдың барлық шығынын Чжан төледі (өйткені Биньи мұны өтей алмады). Чжан сондай-ақ қалың мал да төледі. Үйленгеннен кейін Биньи әйелінің және әжесінің отбасына тәуелді болды, ол Конфуций классикасын оқыту үшін ұстаз жалдады. Ол жақсы оқушы болды және әлеуметтік әділдікке ұмтылыс танытты. Жасөспірім шағында ол түрлі әлеуметтік топтардан достар тапты, соның арқасында қоғамның қараңғы жақтарын және жемқор шенеуніктердің қолынан халықтың қыналысын көрді. Ол серуендеуді ұнататын. Кейде император Чжао оны қабылдауға шақыратын. Пинцзюнь ұл табалды, оның аты Лю Ши болды.

Таққа мұрагерлік

74 жылғы 20 жасында қайтыс болғаннан кейін, Хуо Гуан таққа Чанъи ханзадасы Хеді ұсынды. Бірақ ханзада Хе император болуға лайық емес екенін көрсеткен соң, Хуо оны тақтан түсірді. Дегенмен, Хуо ханзадалардың арасынан қолайлы мұрагер таба алмады. Бингтің ұсынысымен (көріністегі нақты процесі толыққанды түсініксіз болғанымен), Хуо Чжан Аншимен келісіп, 17 жастағы Биньиге тақ ұсынды. Бұл ұсынысты Хуоның немересі, императрица-ана Шанггуан бекітті. Таққа қарапайым адамның отыруын болдырмау үшін, ханзада Хе тақтан 27 күн өткен соң, императрица-ана Шанггуан оны Янву графы етіп тағайындады. Сол күні оған императорлық мөр, лента және тақ ұсынылды, ол оны қабылдады.

Ерте билік

Император Сюань таққа отырғанда, оның ұлы Ши ханзада бірнеше айлық болатын. Ши ханзаданың анасы Сюй Пингжун бастапқыда күйеулікке алынған. Императрица тағайындауға уақыт келгенде, мемлекеттік шенеуніктер император Сюаньның Хуо Гуанның қызы Хуо Ченджунды (霍成君) әйел етіп алып, императрица етіп тағайындауын қалады. Император Сюань бұл ұсынысты тікелей қабылдамады, бірақ қарапайым халық ретінде иеленген қылышын табуға бұйрық берді. Шенеуніктер ишаратты түсініп, Сюй Консортты императрица етіп ұсынды, және ол б.з.д. 74 жылы императрица болып тағайындалды. Бастапқыда ол әкесі Сюй Гуанханды маркиз етіп тағайындағысы келді, бірақ Хуо қарсылық көрсетті, себебі жаза ретінде кастрацияланған евнухті маркиз етіп тағайындауға болмайды. Оның орнына Сюйге Чанчэн мырзасы (昌成君) атағы берілді. Б.з.д. 73 жылы Хуо өзінің регенттік міндеттерінен босатуды ұсынды. Император Сюань бас тартты және мемлекеттік және әскери мәселелердің барлығы алдымен Хуоға жіберуге тиіс деп бұйырды, осылайша императордың істері орындалады, сондықтан Хуо «император үшін сөйлеуді» жалғастырды. Ол сондай-ақ Хуоның ұлы Хуо Ю (霍禹) мен немерелері Хуо Юн (霍雲) және Хуо Шанға (霍山), сондай-ақ Хуоның күйеу балалары Фан Мингю (范明友) мен Денг Гуанханға (鄧廣漢) жоғары лауазымдар берді. Көп жағдайда император Сюань, енді император болғанымен, Хуоның билігінен қорқып, оның алдында әрқашан көңілжай болды. Сол жылы император Сюань өз ата-бабалары мен ата-аналарына қайтадан атақ берді (бірақ, мүмкін, император Чжаоның есіне деген құрметтің иесі болғандықтан, тәждік ханзада Цзю «Ли» (戾, өкінішсіз) деген жағымсыз есім алды) және оларды құрметпен қайтадан жерледі. Б.з.д. 67 жылы ол анасының әжесі мен оның отбасын тауып, әжесі мен туыстарын байлыққа бөледі және туыстарын маркиздер етіп тағайындады. Хуо Гуанның әйелі Сиань (顯) қызының императрица болуын қалаған тілегі орындалды. Б.з.д. 71 жылы императрица Сюй жүкті болғанда, Сиань ханымның жоспары орындалды. Ол императрица Сюйдің дәрігері Чуню Яньға (淳于衍) императрица Сюйге бала туғаннан кейін дәрі беру сылтавымен оны улау үшін пара берді. Чуню солай істеді, және императрица Сюй бала туғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Оның дәрігерлері императрицаға дұрыс қараған-қарамағанын анықтау үшін тұтқындалды. Сиань ханым алаңдап, Хуо Гуанға осы оқиға туралы хабарлады, ал Хуо әйеліне нұқсан келтіргісі келмегендіктен, Чунюді босатуға қол қойды. Сол жылы Сюньнумен ірі шайқас болды. Сюньнулар Хан ханшайымы Лю Цзею (劉解憂) патшалығын билеген Усунь патшалығына үздіксіз шабуыл жасап келді. Император Сюань бес генералға тапсырма берді және Усуньмен бірлесіп Сюньнуға бір уақытта шабуыл жасау жоспарын жасады. Сюньну Хан генералдарына қарсы ең мықты қорғанысты ұйымдастырды, шайқас көбінесе шешілмей қалды, бірақ батыс шекара әлсірегеннен кейін, Усунь күштері Сюньнуға қарсы үлкен жеңіске жетіп, Сюньнудың батыс аймағын қатты зақымдады. Содан бері бірнеше жыл бойы Хан ірі күштерді қолданбағаннан кейін, Сюньну солтүстіктен Динглинг, шығыстан Ухуан және батыстан Усунь шабуылдарына ұшырады және Хан шекараларын мазалады. Б.з.д. 70 жылы император Сюань Хуо Ченджунды императрица етіп тағайындады. Зәулім өмірге үйренген оның сарайы марқұм императрица Сюйдің сарайынан әлдеқайда зәулім болды. Император Сюаньның билігінің басындағы жылдары жаңашылдыққа бейімділігімен, халыққа мейірімді шенеуніктерді тағайындауымен және кеңеске құлақ қоюымен ерекшеленді. Мысалы, б.з.д. 67 жылы Әділет министрлігінің лауазымды адамы Лу Вэншу (路溫舒) қылмыстық сот жүйесінің қаталдығына алаңдағандықтан, император Сюань соңғы шағымдарды тыңдайтын төрт апелляциялық судьяны қосты. Бұл Лу ұсынғаннан кем болғанымен, сот жүйесін реформалауға көмектесті.

Хуо кланының жойылуы

68 жылы Хуо Гуан қайтыс болды. Император Сюань мен Ұлы Императрица Шаньгуань Хуоның жаназасына жеке қатысып, Хуо үшін ескере орнатыстырды. Хуо қайтыс болғаннан кейін Чжан Анши мен Вэй Сянь (魏相) император Сюаньның ең ықпалды кеңесшілері болды, бірақ император Сюань Хуо тірі кездегіден гөрі әлдеқайда көп жеке билікке ие болды. Кейіннен Бинг Джи (сол кезге дейін императордың жас кезінде аман қалуына қаншалықты үлес қосқанын жасырған) да маңызды лауазымға ие болды. Дегенмен, Хуоның ұлы, шөберелері және күйеу балалары маңызды қызметтерде қалды. 67 жылы император Сюань Ши ханзадасын – марқұм Императрица Сюйдің ұлын – мұрагер етіп жариялады және Императрица Сюйдің әкесі Сюй Гуанханды Пинъэнь маркизі етіп тағайындады, бұл Хуо Гуан қарсы болған мәселе еді. Хуоның әйелі, ханым Сиань бұл жаңалықты естіп, қатты таңқалды және ашуланды, себебі егер оның қызы кейін ұл туса, ол болашақ император емес, тек ханзада болатын еді. Ол қызына мұрагер ханзаданы өлтіруді бұйырды. Ханым Хуо мұрагерді өлтіруге бірнеше рет әрекеттенгені хабарланды, бірақ әрқашан сәтсіз аяқтады. Осы шарада император Хуо әулеті Императрица Сюйді өлтірді деген қауесеттерді естіді, бұл оны Хуоларды биліктен шеттетуге, бірақ оларға құрметті лауазымдар беруге итермеледі. 66 жылы Хуо әулеті Императрица Сюйді өлтірді деген хабарлар күшейгеннен кейін, ханым Сиань ұлы мен шөберелеріне Императрица Сюйді өзі өлтіргенін мойындады. Императордың нақты дәлелдер тапса қандай жаза тартатынын сескенген ханым Сиань, ұлы, шөберелері және күйеу балалары императорды тақтан түсіру үшін құпия келісімге келді. Бұл құпия ашылып, император Сюань Хуо әулетінің барлық мүшелерін жазалады – бұл Хуо Гуанға көрсетілген құрметсіздік үшін тарихшылардың (мысалы, Сима Гуанның «Цзычжи Тунцзянь» еңбегінде) қатты сынауына ұшырады. (Сол кезде ханым Хуо биліктен алынды, бірақ жазаланбады, бірақ 12 жылдан кейін жер аударылды; жауап ретінде ол өз-өзіне қол жұмсады.)

Ортаңғы билік

Патшалық құруының орта кезеңінде император Сюаньның әкімшілігі халыққа қамқорлық жасайтын адал лауазымды адамдарды жоғарылатумен танымал болды. Ол сондай-ақ Сию патшалықтарымен қарым-қатынасты одан әрі нығайтумен ерекшеленді, оларды мықты вассалдарға айналдырды. Ол сондай-ақ егжей-тегжейге көңіл бөлумен және генералдарымен хат алысуға дайындығымен сипатталды, онда ол генералдарымен әскери стратегия мәселелерін ашық, бірақ әдепті түрде талқылайтын. Мысал ретінде 62-60 жылдары Чжао Чонгуо (趙充國) генералмен хат алысқан кезде, Чжао Цзян тайпаларын тыныштандыруға аттанған кезде, олардың кейбіреулері бүлік шығарып, кейбіреулері бүлік шығаруға ниеттенген. Чжао басқа генералдар ұсынған жою стратегиясына қарсы болды. Император Сюань бастапқыда жоспарды мақұлдап, болашақтағы бүліктерге жақсырақ дайындалу үшін әскери қоныстар құрған. Ақырында император Сюань тайпаларға жақсы қарауды ұсынды, ал Цян тайпалары үлкен қантөгіссіз бейбітшілікке қол жеткізді. Сондай-ақ, б.з.д. 61 жылы сиқырға қысқаша кіріскеннен кейін император Сюань өлместікке ұмтылудың ақымақтық екенін және оны жүзеге асыру қымбатқа түсетінін түсінді (оның арғы атасы император Ву мен одан бұрын көптеген императорлардан айырмашылығы). 64 жылы император Сюань жаңа император әйелін құруды ойлады. Сол кезде оның сүйікті жұбайлары Хуа, Чжан және Вэй болды. Ол ұлы Лю Циннің (кейін Хуайян ханзадасы) анасы Консорт Чжанды император етіп қоюды ойлап отырды, бірақ ол әлі де император Хуоның мұрагер ханзада Шиді улап кетуіне аз қалғандығы туралы аздап күйзеліске ұшырады және егер Консорт Чжан император болып табылса, бұл қайтадан болады деп қорқады. Ол бұл мәселені өзінің ұлдары жоқ, мейірімді, жұмсақ, бірақ уақыт келгенде қатал және қатаң және моральдық құндылықтары бар императорды құру арқылы шешті. Ол өзінің сүйікті әйелінен емес, ханшайым Ванды патшайым етіп, ханшайымнан ханшайым Шиді өз ұлындай тәрбиелеуді талап етті. Сол жылы ол өзінің есімін Шунь (詢) деп өзгертті, бұл адамдарға "атымен атау табуын" (императордың атын сөйлеуде немесе жазуда императорға қатысты пайдаланудан аулақ болу) жүзеге асыруды жеңілдету үшін, өйткені бинг пен й екеуі де жиі кездесетін таңбалар болды. 63 жылы Бингтің өзіне қаншалықты көп көмек көрсеткенін түсінген Сюань императоры оны және оның тәрбиесіне қатысқан басқа да адамдарды мейірімділігі үшін сыйлауға шешім қабылдады. Бинг пен тағы бірнеше адам, Жаң Хедің асырап алған ұлынан басқа, маркиз атағын алды. Сондай-ақ, оған мейірімділік танытқан түрме сақшылары да марапатталды. Оның медбикелері Ху мен Гуо осы уақытқа дейін қайтыс болған, бірақ олардың ұрпақтары іздестіріліп, марапатталған.

Мәдениет

Сюань сарайы белгілі бір дәрежеде әдеби орталыққа айналған еді, және бұл оның патшалық аң ауларына да қатысты, оларды өзімен бірге келген ақындар үшін поэзия жарысына ұқсас жасайтын. Оның сарайында Ван Бао және Лю Сянь сияқты әдеби тұлғалар да болды.