Кіріспе

Гүлді өсімдік түрі, Батыс Вирджиниядан шыққан журнал. Алтын тұяқ (Hydrastis canadensis), сондай-ақ оранжерит немесе сары пуккон деп те аталады, көбею жолдары жыныстық және клоналды бөліну арқылы жүзеге асып, клоналды бөліну жыныстық емес көбеюге қарағанда жиі кездеседі. Өсімдік гүлдей алатын жасқа (жыныстық жетілуге) 4-5 жылға дейін жетеді. Тұқымдан шығып, жапырақшалары (котиледондар) пайда болған алғашқы сатыдағы өсімдіктер бір немесе бірнеше жыл осы күйде қалуы мүмкін. Екінші вегетациялық кезең екінші және үшінші жылдары (кейде одан да ұзаққа созылады) және бір жапырақ дамуымен, жақсы қалыптасқан сабақтың болмауымен сипатталады. Содан кейін үшінші кезең – гүлдеу және жеміс беру кезеңі басталады. Бұл соңғы кезеңге даму үшін 4-5 жыл уақыт керек. Жапониядан табылған екінші түр, бұрын Hydrastis palmatum деп аталған, қазір басқа туысқа, Glaucidium palmatum деп жіктеледі.

Сипаттама

Hydrastis canadensis – бұл ірі, сарғыш түсті, түйінді тамырсабақтан өсетін көп жылдық шөптесін өсімдік. Жұқа қылды, тік, бұтақталмаған сабақтары биікке дейін өседі. Плоды бар өсімдіктерде бір сабақ және екі қолға ұшқан жапырақтары болады. Гүлдеген өсімдіктер жапырақшалары мен үш тостаған жапырақтары жоқ, 12 немесе одан да көп көзге түсетін ақ пестильдері бар бір гүлді шығарады; гүлдеу көктемде қысқа ғана уақытқа созылады. Бір зерттеуде 8 оксотетрагидроталифендин деген ұқсас қосылыс анықталды. АҚШ Фармакопеясы қосымша ретінде сатылатын алтынмүсіктің гидрастин концентрациясы кем дегенде 2%, ал берберин концентрациясы кем дегенде 2,5% болуын талап етеді. Еуропадағы талаптар бойынша гидрастин концентрациясы кем дегенде 2,5%, ал берберин концентрациясы кем дегенде 3% болуы керек. Алтынмүсік тамырсабақтары үшін жиналады, себебі сабақтарындағы гидрастин мен бербериннің концентрациясы бұл талаптарға жетпейді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Канаданың оңтүстік-шығысында және АҚШ-тың шығысында таралған бұл өсімдік, жапырақты ағаштардың ылғалды орманды жерлерінде өседі. Экспорттау үшін CITES рұқсаты талап етіледі. АҚШ-тың Балық және жабайы табиғат қызметі, қазушылар мен жинаушыларға сату мен жинауды қадағалауға, сондай-ақ барлық жинаудың заңдылығын растауға кеңес береді. Канада және АҚШ-тың алтын түбір өсетін 27 штатының 17-сі оны қауіп төмендеген, осал немесе сирек кездесетін түр деп жариялаған. Жыл сайын 60 миллионнан астам алтын түбір өсімдігі қалпына келтірілмей жиналады. Алтын түбірдің географиялық ареалы кең болғанымен, ол осы орталарда шағын мөлшерде кездеседі. Соңғы кезде тау шатырын алып тастау процесі жабайы алтын түбір популяциясын орта жоғалту қаупіне тікелей ұшыратып отыр. Көптеген дәрігерлер алтын түбір құрамындағы өнімдерді таңдағанда сақтық танытуға шақырады, себебі олар органикалық түрде өсірілгенге қарағанда, тұрақты емес жолмен жиналған болуы мүмкін. Құрамында берберин бар бірнеше өсімдіктер пайдалы балама ретінде қолданылуы мүмкін, олардың ішінде қытай коптисі, сары түбір немесе Орегон жүзімінің тамыры бар.

Уыттылық

Американдық онкологиялық қоғамның мәлімдемесіне сәйкес, "алтын тұмсық зиянды әсерлерге ие, ал жоғары дозада қолданғанда өлімге әкелуі мүмкін". Алтын тұмсықтың жанама әсерлері "ас қорыту проблемалары, жүйкелік толқыма, депрессия, іш қату, жүрек соғудың жылдамдауы, диарея, асқазан ауруы мен құсу, ауыз жаралары, лоқсып құсу, ұстамалар, жүйке жүйесінің баяулауы" болуы мүмкін. Жоғары дозада тыныс алу қиындықтары, паралич және тіпті өлімге алып келуі мүмкін. Ұзақ мерзімді қолдану В дәруменінің жетіспеушілігіне, галлюцинациялар мен сананың шатасуына (делирий) әкелуі мүмкін. Ол құрамында қан қысымына қарама-қарсы әсер ететін бірнеше заттар болғандықтан, қан қысымын болжамсыз өзгертуі мүмкін. 2011 жылы жүргізілген зерттеуде екі жыл бойы үнемі алтын тұмсықпен қоректендірілген егеуқұйрықтарда ісіктердің пайда болу ықтималдығы жоғары екені анықталды. Алтын тұмсық цитохром P450 CYP2D6, CYP3A4 және CYP3A5 ферменттерінің белсенділігін шамамен 40%-ға дейін тежеді, бұл статистикалық және клиникалық тұрғыдан маңызды көрсеткіш. CYP2D6 – көптеген қолданылатын дәрілік препараттарды (мысалы, антидепрессанттар – флувоксаминнен басқа барлық ССИО препараттары, нейролептиктер, кодеин және метформин) метаболиздейтін фермент. Алтын тұмсықты мұндай дәрілермен бірге қолдануда сақтық таныту және дәрігердің қадағалауында болу қажет, өйткені бұл ауыр, тіпті өлімге әкелуі мүмкін улануға себеп болуы мүмкін. Бұл ферменттерге генетикалық дефициттері бар адамдар ерекше тәуекелде.

Өсіру

1998 жылы алтын тұмсық өсімдігінің тек 2,4% ғана егілген көшеттен алынған, ал қалғаны жабайыдан жиналған. Бірақ, алдағы бірнеше жылда бұл көрсеткіш 15-30% дейін өседі деп күтілуде. Тұқым арқылы көбейту де мүмкін, оның бағасы арзан және генетикалық әртүрлілігі жоғары, бірақ бұл процестің қиын және нәтижесін болжау қиын. Алтын тұмсықты өсімдігін табиғи ортада, оның экологиялық жағдайын сақтай отырып агроорман шаруашылығы арқылы немесе жасанды көлеңке жабатын шатырлары бар шаруашылықтарда коммерциялық мақсатта өсіруге болады. Бақыланатын жағдайда өсімдіктің қажетті деңгейге жеткенге дейінгі уақыты қысқарады. Орман шаруашылығында өсірілген өсімдіктердің массасы 3-5 жылда екі есе артады, ал өсіру камераларында 15 апта сайын екі есе, ал қоректік топырақ ортасында үш есе артады. Өсімдіктің көбейтілуі үшін 30 күн сайын жаңадан өсіруге болады. Тағы бір мүмкіндік – алтын тұмсықты жаңа аймақтарда өсіру. Дуглас және авторлар тобы Жаңа Зеландияның жылы, қоңыржай климатында алты жыл бойы тәжірибе жүргізді. Алтын тұмсықтың алтыншы жылғы өнімділігі, әдетте жиналатын төртінші жылмен салыстырғанда 74% жоғары болды. Топырақтың жыртылуы, тыңайту және алтын тұмсықтың қайта отырғызылуына қатысты зерттеулер көрсеткендей, топыраққа тигізілген өзгерістер өсімдіктің өсуіне оң әсер етеді. Тәжірибедегі алғашқы өсу маусымының нәтижелері топырақтың жыртылуы мен тыңайтудың бірлескен әсері өсімдік биомассасын ең көп арттыратынын көрсетті. Ол оның қышқыл тоник ретіндегі және офтальмологиялық ауруларға арналған жергілікті жуу ретіндегі қасиеттерін атап өтті. 1830 жылдардан бастап Константин Раффинсктің заманынан бері ол эклектиктердің сүйікті өсімдігіне айналды. Тайпалар алтын тұмсықты ас қорыту мәселелеріне, көз жуу үшін, диуретик ретінде және ащы дәрі ретінде қолданған. 20 ғасырдың басында ол сары бояу, құрыштайтын және жәндіктерден қорғайтын құрал ретінде пайдаланылды.