Кіріспе

Турпан (Турфан; s=吐鲁番;) – Қытайдың Синьцзян Ұйғыр автономиялық облысының шығысында орналасқан префектуралық деңгейдегі қала. Оның ауданы және 2020 жылғы мәлімет бойынша халқы 693 988 адамды құрайды.

Геонимдер

Қаланың бастапқы атауы белгісіз. «Түрфан» түрі (ол «Турпаннан» ескі болғанымен) біздің заманымыздың 2-мыңжылдығының ортасына дейін қолданылмады және тек моңғол кезеңінен кейін ғана кеңінен тарады. Тарихи тұрғыдан алғанда, қытай, түркі және парсы тілдерінде сөйлейтін халықтардың арасында орналасқан Тарым бассейніндегі көптеген елді мекендердің біртекті атаулары бар. «Түрпан/Турфан/Тулфуан» – осындай мысалдың бірі. Басқалары: «Джуши/Гуши», «Гаочаң/Кочо/Карахожа» және «Цзяохе/Ярхото». Аймақтың орталығы бірнеше рет ауысқан: «Яр-Хотодан» (Цзяохе, қазіргі Турпанның батысында), «Кочоға» (Гаочан, Турпанның оңтүстік-шығысында) және тікелей Турпанға.

Тарих

Түрпан ұзақ уақыт бойы құнарлы оазистің орталығы (суы карез канал жүйесі арқылы қамтамасыз етілген) және маңызды сауда орталығы болды. Тарихи тұрғыдан, қала Жібек жолының бойында орналасқан. Сол кезде аймақтағы басқа патшалықтардың ішінде Корла мен Янки де болды. Крон (Лулан) және Куча сияқты қала-мемлекеттермен қатар, Турфанда тарихқа дейінгі дәуірде үнді-еуропалық тохар тілдерінде сөйлейтін халықтар қоныстанған болуы мүмкін. Бұл аймақты біздің заманымыздан бұрынғы 1-мыңжылдықта Юши патшалығы биледі, бірақ 107 жылы Қытайдың Хан әулеті оны жаулап алды. Б.з.д. 60 жылы Юши екі патшалыққа бөлінді – біреуі Хан әулетіне, екіншісі оның жауы – Сюньну империясына қарасты. Қала Хьонну мен Хан арасында бірнеше рет қолдан-қолға өтті, сонымен қатар қысқа мерзімге тәуелсіздікке де ие болды. Жақын Юши Турпан оазисімен байланысты болса, ал алыс Юши қазіргі Жимсар маңындағы таулардың солтүстігінде орналасқан. 220 жылы Хан әулеті құлағаннан кейін аймақ іс жүзінде тәуелсіз болды, бірақ түрлі әулеттерге салық төледі. Біздің заманымыздың 5-ғасырына дейін осы патшалықтың астанасы Цзяохе (қазіргі Ергул) болды. Хан әулетінен кейінгі кезеңде көптеген хан қытайлары және соғдилер Турфанға қоныстанды. Соғдилердің көзінде қытай мәдениеті Турфанда басым болды. Қытайлар мен соғдилер келгенге дейін Куча тілінде сөйлейтіндер осы жердің түпкілікті тұрғындары болды. Қытай жазуын қолданудың ең ерте дәлелі 273 жылына жатқан құжатта табылған. 327 жылы Түрпан аймағында Чжан Цзюнь бастаған Бұрынғы Лян әулеті Гаочан округін (жүн) құрды. Қытайлар әскери колония/гарнизон құрып, жерді бірнеше бөлікке бөлді. Хеси аймағы мен орталық жазықтан келген хан қытайлық отаршылар да осы аймаққа қоныстанды. Гаочанға Бұрынғы Лян, Бұрынғы Цинь және Солтүстік Лян әулеттері кезекпен билік етті. 439 жылы Солтүстік Лянның қалдықтары, Жүку Вухуй мен Жүку Анчжоу басшылығымен Гаочанға қашып келді және 460 жылға дейін билікті ұстап тұрды, содан кейін Роран қағанаты оларды жеңіп алды.

Гаочанг патшалығы

Руран қағандығы оны жаулап алған кезде Гаочаңда он мыңнан астам ханьқытай шаруашылығы болған. Моңғолияда орналасқан Руран қағанаты 460 жылы Гаочаңның патшасы ретінде Кан Бочжоу есімді ханьқытайлықты тағайындады, және ол қағанаттың тәуелді патшалығы болды. Кан Руранның қолдауына тәуелді болды. Ичэн мен Шоугуй – Гаочаңды билеген қытай Кан әулетінің соңғы екі патшасы. Осы кезде Гаочэ Тарым алқабындағы Руранның билігіне қарсы тұру үшін күш жинады. Гаочэ патшасы Афужилуо Кан Бочжоудың сіңлісінің ұлы Кан Шоугуйді өлтірді және Дуньхуаннан келген Чжан Мэнмин (張孟明) атты адамды өзінің тәуелді Гаочаң патшасы етіп тағайындады. Осылайша Гаочаң Гаочэ билігіне көшті. Кейін Чжан Мэнмин Гаочаң халқының көтерілісінде қаза тауып, оның орнына Ма Ру (馬) келді. 501 жылы Ма Ру құлатылып, өлтірілді, ал Гаочаң халқы Цзиньчэн округынан Цю Цзяны (麴) атты адамды патша етіп тағайындады. Осы кезеңде батыстағы Кучаның материалдық мәдениеті негізінен иран-үнді сипатына ие болса, Гаочаңда ол біртіндеп Тан эстетикасымен бірікті. Гаочаң патшасы Цю Вэнтай Тан саяхатшысы Сюаньцзянның қамқоршысы болды. Гаочаң Жібек жолындағы тарихымен және саудасымен әйгілі болды, онда саудагерлер мен басқа да саяхатшыларға арналған көптеген қонақ үйлер болды, ал Куча мен Хотан қалаларында көптеген жыныс үйлері тіркелген. Валерия Хансеннің сөзінше, тіпті Тан басып алуынан бұрын да хань этносының қатысуы соншалықты кең болды, қаланың мәдени жақындығы Түрпанның соғд тіліндегі атауы "қытай ауданы" немесе "қытайлар қаласы" деп белгілі болды. Х ғасырға дейін парсы тіліндегі "Худуд әл-Алам" дерегі қалаға "Чинанджкант" (қытай қаласы) деп сілтеме жасады. Астана зиратынан 639 жылға жатқан соғд тілінде жазылған, соғд қызын қытай адамына сату туралы келісімшарт табылды. Жібек жолындағы үйлерде жеке құлдар көптеп кездесетін, ал ертедегі құжаттарда Түрпанда құл сатудың көбейгені жазылған. VII ғасырға жатқан 21 неке шарты табылды, олардың 18-інің серігі соғдтық болған. Қытай әйелдеріне үйленген соғд еркектері жоғары лауазымды шенеуніктер ғана болды. Көптеген саудалық қарым-қатынастар тіркелді, мысалы, 673 жылы түйе 14 жібекке сатылды, ал 731 жылы Чанъань тұрғыны соғд саудагерінен 11 жастағы қызды 40 жібекке сатып алды. Бес адам қыздың құлдыққа түскенге дейін ешқашан бостандыққа шықпағанын ант етті, өйткені Тан кодексі қарапайым халықты құл ретінде сатуға тыйым салады. Түрфаннан VII-VIII ғасырларға жатқан пельменьдер мен уонтондар табылған.

Ұйғыр билігі

803 жылы ұйғыр қағандығының ұйғырлары Түрфанды тибеттіктерден басып алды. Бірақ ұйғыр қағандығы қырғыздар тарапынан жойылды және оның астанасы Орду Балық 840 жылы тоналып, қиратылды. Бұл жеңіліс ұйғырлардың Моңғолиядан жаппай қоныс аударып, Гансу және Орталық Азияға таралуына себеп болды, соның ішінде көптегендері Түрфанда бұрыннан болған басқа ұйғырларға қосылды. ХХ ғасырдың басында неміс Түрфан экспедициясы Түрфандағы монастырь орнынан 9-12 ғасырларға жататын шамамен 900 христиан қолжазбасын тапты.

Идикут патшалығы

Ұйғырлар Түрпан аймағында өздерінің патшалығын құрды, астанасы Гаочан немесе Қара Хожа қалалары болды. Бұл патшалық 856 жылдан 1389 жылға дейін сақталған Ұйғыр Идикут мемлекеті немесе Қара Хожа патшалығы деп белгілі болды. Ұйғырлар бастапқыда манихей дінін ұстанған, бірақ кейіннен буддизмге көшті және Безеклик үңгірлерінде буддалық ғибадатханалар салуға қаржы жұмсады. Ұйғырлар Дунхуан билеушілерімен одақ құрды. Кейіннен Ұйғыр мемлекеті Қарахитайлардың, содан кейін Моғол империясының бағыныштарына айналды. Бұл патшалықты Идикуттар немесе Киелі Рухани Билеушілер басқарды. Соңғы Идикут 1284 жылы Түрпан аймағынан Кумулға, одан әрі Ганьсуға Юань әулетінен қорғау іздеу үшін кетіп, бірақ 1389 жылы Моғол Хизр Хожаның шапқынына дейін жергілікті ұйғыр буддалық билеушілер билікті өздерінің қолында ұстады.

Түрфан экспедициялары

Неміс ғалымдары 20 ғасырдың басында (1902-1914 жылдар аралығында) неміс Түрфан экспедициялары деп аталатын археологиялық экспедициялар жүргізді. Олар Берлиндегі Азия өнері мұражайына жеткізілген суреттер мен басқа да өнер қазыналарын тапты. Түрфанда манихейлік және буддалық шығу тегі бар артефакттар да табылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы артефакттардың көптегені жойылды немесе тоналды.

Турфанның сынықтары

Түрфаннан ұйғыр, парсы, соғд және сирия тілдеріндегі құжаттар табылды. Түрфанда орта парсы тіліндегі құжаттар да бар. Бұлардың барлығы "Түрфан фрагменттері" деп аталады. Олар 16 түрлі тілде және 26 түрлі шрифтте, әртүрлі кітап түрінде 40 000-нан астам қолжазба мен қолжазба фрагменттерін қамтиды. Олар Берлин мемлекеттік кітапханасында сақталып, зерттеулері жалғасуда. Бұл жазбалар буддалық, сондай-ақ христиандық несториандық, манихейлік және діни емес мазмұнға қатысты. Бұның ең үлкен бөлігін шамамен 8000 көне түркі тіліндегі буддалық мәтіндер құрайды. Түрпанда (сондай-ақ Дунхуанда) соғд буддалық жазбалардың толық сериясы табылды, бірақ олар Тан әулетінен (618–907) және қытай тілінен аудармалар. Алдыңғы соғд буддалық мәтіндері табылған жоқ. Христиан мәтіндері негізінен сирия және соғд тілдерінде, сондай-ақ сирия-соғд екі тілді (екі тілді мәтіндер) және кейбір түрік несториан фрагменттері бар. Манихейлік мәтіндер орта парсы, парфян, соғд және ұйғыр тілдерінде сақталған; соғд және ұйғыр құжаттарында буддизмге айқын бейімделу байқалады, бірақ кері әсердің дәлелі де бар. Мысалы, Манидің Ізгі хабарының маңызды бөліктері осы жерден табылды. Сондай-ақ, манихейшілдердің қасиетті кітаптарының бірі – Аржаңның (Суреттер кітабының) бір бөлігі де ашылды. Көптеген буддалық мәтіндер тек фрагменттер түрінде сақталған. Махаяна және Хинаянаның әртүрлі мектептерінен бірнеше үнді санскрит мәтіндері, негізінен санскрит, тохар және 9-ғасырдан бастап, көбінесе қытай тілінен аудармалар болып табылатын ұйғыр мәтіндері бар. Қазіргі уақытта жарияланған ұйғыр құжаттарының және буддалық жазбалардың көптеген фрагменттері дидактикалық мәтіндер (сутралар) мен философиялық еңбектерді (абхидхарма) қамтиды. Басқа буддалық мазмұндардан айырмашылығы, монахтардың тәртіптік мәтіндері (виная) аударылмаған сияқты, керісінше санскрит тілінде оқытылып, зерттелген.

Ислам дінін қабылдауы

Жергілікті буддалық халықтың ислам дініне өтуі 15 ғасырдың екінші жартысында аяқталды. Дінгергеннен кейін, Түрфандағы бұрынғы буддалық ұйғырлардың ұрпақтары өз ата-бабаларының мұрасын еске түсірмеді және өз өлкелеріндегі буддалық ескерткіштерді "кәпір калмықтардың" (джунгарлардың) салғанына қате сенді.

15 және 16 ғасырлар

Будда мүсіндері мен ғибадатханалары 1414 жылы Мин дипломаты Чэнь Чэн сипаттады. 1420 жылы Гераттан Пекинге жолданған Тимурид елшісі Ғиясат әд-Дин Наққаш, Турпан арқылы өтіп бара жатып, қала тұрғындарының көптегені "кәпiр" екенін хабарлады. Ол Шакьямуни бейнесі бар "өте үлкен және әдемі" ғибадатхананы көрді; оның бір нұсқасында көптеген турпандықтар "салибке табынған" деген де мәлімдеме жасалған. Турпанның моғол билеушісі Юнус хан, сондай-ақ Хажжи Әли (1462-1478 жылдары билік еткен) 1472 жылы Моғолистанды (шамамен бүгінгі Шығыс Шыңжаңға сәйкес) өз билігіне біріктірді. Осы кезде Мин Қытаймен салық саудасы мәселесінде қақтығыс басталды: турпандықтар Қытайға "салық елшіліктерін" жіберуден пайда тапты, бұл оларға Мин императорларынан құнды сыйлықтар алуға және көптеген сауда жасауға мүмкіндік берді; алайда, қытайлықтар осы елшіліктерді қабылдау мен күтудің тым қымбат екенін ойлады. (Минг Қытайына келген мұсылман елшілері 1420-1421 жылдары Ғиясат әд-Дин Наққаш сипаттағандай, Сучжоудан Пекинге дейінгі Қытай арқылы сапарлағанда оларға көрсетілген жомарт күтімге таң қалды.) Юнус хан 1465 жылы Мин үкіметінің турпандық елшіліктердің жиілігі мен мөлшеріне (5 жылда бірден аспауы керек, әрқайсысы 10 адамнан аспауы керек) және Миннің өз елшілеріне жеткілікті түрде жомарт сыйлықтар беруден бас тартуына (1469) наразы болды. Сондықтан, 1473 жылы ол Қытайға қарсы соғыс ашты және 1473 жылы Ойрат моңғолдарынан Хамиді басып алып, біраз уақытқа дейін ұстап тұрды, содан кейін Әли Мин әулетімен Турпанға кері шегінді. Ол Мин кеткеннен кейін Хамиді қайта басып алды. Хеншен моңғолдары 1482 және 1483 жылдары Хамиді екі рет басып алды, бірақ Шығыс Моғолистанды немесе Турпан хандығын басқарған Әлидің ұлы Ахмет Алақ 1493 жылы оны қайта басып алып, Хами басшысын және Хамиде тұратын қытайлықты тұтқынға алды (Хами Миннің қарауындағы мемлекет болды). Жауап ретінде Мин әулеті Турпанға экономикалық блокада салды және Ганьсудан барлық ұйғырларды қуды. Турпан үшін жағдай нашарлап, Ахмет кетіп қалды. Ахметтің ұлы Мансур оның орнына келді және 1517 жылы Хамиді басып алды. Бұл қақтығыстар Мин-Турпан қақтығысы деп аталды. Мансур Хамиді басып алғаннан кейін бірнеше рет 1524 жылы 20 000 адаммен Қытайға шабуыл жасауға тырысты, бірақ қытай әскерлері оны жеңді. Мансурдың басшылығымен Турпан патшалығы Ойрат моңғолдарымен одақтасып, 1528 жылы Ганьсудағы Сучжоу қаласына шабуыл жасауға тырысты, бірақ Мин қытай күштерінен ауыр жеңіліске ұшырады және көп шығынға батты. Қытайлықтар соғыстарға себеп болған экономикалық блокаданы және шектеулерді алып тастаудан бас тарды және Турпанның Қытаймен салық және саудасын шектеуді жалғастырды. Турпан да Хамиді басып алды.

18-19 ғасырлар

Түрфанның Иман мешіті 1779 жылы салынған. Фрэнсис Янгхусбанд 1887 жылы Пекиннен Үндістанға құрлықпен сапарлағанда Түрфанға келді. Оның айтуынша, мұнда екі қоршалған қала болған: бірінде 5000-нан аспайтын қытай халқы тұрған, ал екіншісі, шамамен 1,6 км батысқа қарай орналасқан, "шамамен" 12 000-нан 15 000 тұрғыны бар түрік қаласы. Қаланың (дегенмен, бұл "түрік қаласы" болған) төрт қақпасы болды, әрқайсысы тараптардың бірін көрсетіп, қатты кірпіштен салынған, темірмен жабылған және жартылай дөңгелек бастионмен жабылған үлкен ағаш есіктермен жабдықталған. Сақталған қабырғалар саз балшықтан жасалған, биіктігі шамамен 10,7 метр, қалыңдығы 6-9 метр, үстінде ойықтар болған. Басты қабырғалардың сыртында 14 метрдей кеңістік болған, оның айналасында 2,4 метр биіктіктегі мушкеттерлік қабырға және 3,7 метр тереңдігі мен 6 метр ені бар суарна салынған. Қақпалардың үстінде барабан мұнаралары, бұрыштарында кішкентай шаршы мұнаралар, ал бұрыштар мен қақпалардың арасында екі кішкентай шаршы бекініс орналасқан, "әр жақта екі-екіден". Айналасында бидай, мақта, есік, қарбыз және жүзім өсірілген. Түрпан жүзімі аймаққа келген басқа да саяхатшыларға әсер еткен. 19 ғасырдағы орыс зерттеушісі Григорий Грум-Гршимайло жергілікті құрғатылған жүзімнің "әлемдегі ең жақсысы" болуы мүмкін деп ойлаған және оларды кептіруге арналған ерекше дизайстағы ғимараттарды – чүнчені атап өткен. Осы кезеңде Түрфанда моңғолдар, қытайлар және шантулар бірге өмір сүрген.

20 және 21 ғасырлар

1931 жылы қытайлық қолбасшы жергілікті қызға күштеп үйленуге тырысқаннан кейін аймақта ұйғыр көтерілісі басталды. Қытай тарапы мұсылмандарға ешқандай айырма жасамай шабуылдады, бұл бүкіл елді қытай әкімшілігіне қарсы қойды, және ұйғырлар, қазақтар, қырғыздар мен туңғыстар көтерілісшілерге қосылды. 1995 жылдың 31 наурызында Түрпан мен Дунхуаң қалалары бауырлас қалалар атанды.

Бөлімшелер

Түрпан бір аудан мен екі округті тікелей басқарады. Карта # Атауы қытай әріптері Hanyu Pinyin Uyghur (UEY) Uyghur Latin (ULY) Халық саны Ауданы (км2) Тығыздығы (/км2) 1 Гаочанг ауданы高昌区Gāochāng Qūقاراھوجا رايونىQarahoja Rayoni317,44313,65123.252 Шаншань округі鄯善县Shànshàn Xiànپىچان ناھىيىسىPichan Nahiyisi242,31039,5476.133 Токсон округі托克逊县Tuōkèxùn Xiànتوقسۇن ناھىيىسىToqsun Nahiyisi134,23516,5618.11

Түрпан Синьцзянның астанасы Урумчиден оңтүстік-шығысқа қарай, тау алабында, Турпан депрессиясының солтүстік жағында, теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Турпанның сыртында кішкентай жанартаулық конус, Турфан жанартауы орналасқан, ол 1120 жылы, Сун әулетінің сипаттамасына сәйкес, атқылаған делінеді. 1995 жылдың маусым айында жергілікті географияның стандартты атаулары кітабы жарық көрді. Желтоқсан айында 48%-дан қыркүйек айында 75%-ға дейін айлық мүмкін күн сәулесінің пайызы, күн сәулесі мол және қала жылына 2912 сағат жарқын күн сәулесін алады. Ең жоғары көрсеткіштер аралығында болған, бірақ 1975 жылдың шілдесіндегі көрсеткіш күмәнді деп есептеледі. Дегенмен, жаздың күшті ыстығы мен құрғақтығы, аймақтың ежелгі суару жүйесімен біріктірілгенде, Турпан маңындағы ауыл шаруашылығына жоғары сапалы жемістерді көп мөлшерде өндіруге мүмкіндік береді.

Тіл

Түрпандағы ұйғыр диалектісінің сөздік қорында қытай тілінің ықпалы бар.

Ассимиляция

Түрпан ұйғырларының сыртқы келбеті мен қасиеттері басқа ұйғырларға қарағанда ханқытайларға жақын, және жергілікті тұрғындардың пікірінше, бұл бұрынғы кезде ханқытайлар мен ұйғырлардың араласуынан туындаған. Маңжур Жи Дачунның мәлімдемесіне сәйкес, түрпандағы ұйғырлардың физикалық ерекшеліктеріне байланысты, олар Цин әулетінің Лукчун аймағына жіберген құлдарын әйелдерге алып үйленгендігі айтылады.

Экономика

Түрпан – көкөніс, мақта және әсіресе жүзім өндіретін ауыл шаруашылығы экономикасы. Қытайдағы ірі құрма өндіруші айманы болып табылады. Жергілікті биліктің өндірісті арттыруға бағытталған күшті қолдауының арқасында жүзімге арналған егістік жерлердің көлемі тұрақты түрде ұлғаюда.

Көлік

Турпан қаласын Ланчжоу-Синьцзян жоғары жылдамдықты темір жолы, Турпан Солтүстік темір жол станциясы арқылы байланыстырады. Турпан темір жол станциясы – Ланчжоу-Синьцзян және Оңтүстік Синьцзян темір жолдарының торабы. Қытайдың 312-ші ұлттық тас жолы Турпан қаласынан өтеді. Тулуфан Цзяохэ әуежайы Турпан Солтүстік темір жол станциясына жақын жерде орналасқан.

Көрікті жерлер

Түрпанда жеті ұйықтағандар туралы нағыз христиан және мұсылмандық аңызбен байланысты бірнеше үңгірдің бірі бар.