Хан әулетінің Юань императорының өмірі мен билігі

Кіріспе

Хан әулетінің императоры Хан императоры Юань, жеке аты Лю Ши (劉奭; б.з.д. 75 – б.з.д. 8 шілде 33), Қытай Хан әулетінің императоры болған. Ол б.з.д. 48 жылдан б.з.д. 33 жылға дейін билік құрды. Юань императоры конфуциандықты Қытай үкіметінің ресми діні ретінде жариялады. Ол Конфуцийдің ізбасарларын маңызды мемлекеттік қызметтерге тағайындады. Алайда, конфуциандықты ресми идеология ретінде бекітіп жатқанда, оның шешім қабылдаудағы беймәлімдігі, әкімшілігіндегі лауазымды тұлғалар арасындағы фракциялық талас-тартысты тоқтатуға шамасы келмеуі және кейбір сыбайлас жемқор лауазымды тұлғаларға сенгені салдарынан империяның жағдайы ақырындап нашарлады. Одан кейін император Ченг билікке келді.

Отбасылық негіздер

Император Юань Лю Ши 75 ж.б.д. дүниеге келген кезде, оның ата-анасы Лю Биньи мен Сюй Пиньцзюнь есімді қарапайым, лауазымсыз азаматтар болған. Биньи – император Удың шөбересі, ал оның әкесі Лю Цзю император Удың мұрагері болған. Алайда, император Удың күдікпен қарауы салдарынан, Биньи әлі нәресте кезінде болған 91 ж.б.д. жылы сәтсіз көтеріліс жасауға мәжбүр болды. Көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін ханзада Цзю өз-өзіне қол жұмсады, ал оның бүкіл отбасы жазаланды. Биньи жас болғандықтан аман қалды, бірақ қарапайым халыққа айналып, басқалардың көмегімен күнелтті. Оның қолдаушыларының бірі бас евнух Чжан Хэ болды, ол көтеріліске дейін ханзада Цзюдың кеңесшісі болған және жаза ретінде кастрацияланды. 76 ж.б.д. шамасында Чжан өзінің немере қызын Биньиге үйлендіргісі келді, бірақ оның інісі Чжан Анши (張安世), сол кездегі маңызды шенеунік, отбасына проблема тудырады деп қорқып, бұл шешімге қарсы болды. Оның орнына Чжан өзінің бағынышты евнухы Сюй Гуанханды (許廣漢) (оны да император У кастрациялаған) кешке шақырып, оны қызы Сюй Пиньцзюньді Лю Биньиге үйлендіруге көндірді. Сюйдің әйелі мұны естігенде қорқып, бас тартты, бірақ Чжан Сюйдің жоғары лауазымды бастығы болғандықтан, Сюй уәдесінен бас тартуға батылы жетпеді. Биньи мен Пингжунның үйлену тойының барлық шығынын Чжан төледі (өйткені Биньи мұндай шығынды көтере алмады). Чжан сондай-ақ қалың малдың да төлемін берді. Олар үйленгеннен кейін Биньи көбінесе әйелінің отбасынан көмек алатын.

Балалық шағы және мұрагерлік мансабы

Ши бір жасқа толмаған кезде әкесіне ерекше жағдай орын алды. Шидің үлкен әкесінің ағасы, император Чжао (漢昭帝) сол жылы қайтыс болды және регент Хуо Гуан, Чангидің ханзадасы Хеді алғашқы таңдауына қанағаттанбағандықтан, ханзаданы орнынан алып, оның орнына қарапайым адам Бингиге тақты ұсынды. Биньи бұл ұсынысты қабыл алып, император Сюань ретінде таққа отырды. Шидің анасы Сюй Пинжунды патшайым етіп тағайындады. Бұл әрекет императрица Сюйдың өмірін, принц Шидің анасын қиып тастады. Хуо Гуанның әйелі Сиань (顯) қызы Хуо Чэнцзюньді (霍成君) император етіп қою тілегін орындады. 71 жылы император Сюй жүкті болған кезде Сиань ханымның жоспары жүзеге асты. Ол император Сюйдің дәрігері Чуню Янға (淳于衍) император Сюйді уландыру үшін, оның ауырсынуын жеңілдету және қан ағынын бақылау үшін дәрі беру деген сылтаумен пара берді. Чуню солай істеді, ал император Сюй баласын туғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Оның дәрігерлері дұрыс қараған-қарамағанын тексеру үшін тұтқындалды. Ханым Сиань уайымдап, Хуо Гуанға шын мәнінде не болғанын айтты, ал Хуо, әйеліне жүрегі бұрмалап, Чунюдың босатылуына келісті. 70 жылы сәуірде император Сюань Хуо Чэньцзюньді император етті. Ол сән-салтанатқа әуес болғандықтан, оның сарайдағы шығыны марқұм император Сюйдің шығынынан әлдеқайда асып түсті. Хуо Ченджунның патшайым болуы Ши ханзаданың өміріне қауіп төндірді. 67 жылы 24 мамырда император Сюань сегіз жасар принц Шиді мұрагерлік ханзада етіп, император Сюйдың әкесі және принц Шидің атасы Сюй Гуанханға Пиньэн маркизі атағын берді. Хуо Гуан бұл әрекеттерге қарсы болды. Хуоның әйелі, Сиань ханым, қатты таңғалды және ренжіді, өйткені егер оның қызы ұл тапса, неге ол болашақ император емес, тек қана ханзада болып қала береді? Ол өз қызына ханзаданы өлтіруді тапсырды. Бұл туралы Хуо ханшайым бірнеше рет хабарласатынын, бірақ әр жолы сәтсіз аяқталғанын айтады. Осы уақытта император Хуолардың император Сюйді өлтіргені туралы хабарларды естіді, бұл оны Хуоларды әсерлі атақтармен бірге, нақты биліктен айыра бастауға итермеледі. 66 жылы, Хуо әулеті император Сюйді өлтірді деген жария етілген хабарлар көбейгеннен кейін, Сиань ханым ақыры ұлы мен немерелеріне, шынымен, император Сюйді өлтіргенін айтты. Императордың нақты дәлел тапса не істейтініне қорқып, Сиань ханым, оның ұлы, немерелері мен күйеуінің ұлдары императорды құлату үшін сөз байласты. Бұл әрекет ашылып, Хуо кланы император Сюаньның қолынан қаза тапты. Императрица Хуо барлық атақтарынан айырылды, бірақ жазаланбады, император Сюань 12 жылдан кейін оны жер аударылғанын қалады, жауап ретінде ол өзін-өзі өлтірді. Хуо ханшайымының әрекеті император Сюаньға келесі ханшайымды таңдауға әсер етті. Сол кезде оның сүйікті жұбайлары Хуа, Чжан және Вэй болды, олардың әрқайсысынан бала тапты. Ол жаңа патшайым ретінде Чжан ханшайымын таңдады. Алайда, ол Хуо ханшайымының ханзаданы өлтіруге тырысқанын еске алып, екі ойға қалды. Сондықтан ол балалы емес, мейірімді әйелді патшайым етіп тағайындауға бел буды. Ол мықты ханшайым Ванға таңданып, оны біздің заманымыздан бұрынғы 64 жылы патшайым етіп тағайындады. Император Сюань Ши ханзаданы өзіне тапсырды, ол оған жақсы қарады. Императрица Ванның ханзада Шидің болашақ әйеліне қатысы бар. 50 ж. б. з. б. ортасында ханзада Шидің сүйікті әйелі Сима аурудан қайтыс болды. Ханзада Ши қайғыға батып, қатты ауырып, күйзеліске ұшырады. Император Сюань уайымдап, Ван ханшайымына ең әдемі қыздарды таңдап алып, Ши ханзадаға жіберді. Ван Чжэнцзюнь таңдалған қыздардың бірі болды. Оның тұңғыш ұлы Лю Ао (劉驁, кейіннен император Ченг) б. з. б. 51 жылы туған. Ао ханзада император Сюаньның сүйікті немересі болды және оны жиі ертіп жүрді. Тақ мұрагері болған жылдары ханзада Ши, әкесінің күшті табиғатына байланысты, ел басқаруда үлкен рөл атқарған жоқ. Ол конфуций классикасын конфуцийшіл ғалымдардың біріне-бірі үйретілді. Принц Ши әкесі сияқты конфуцийшіл принциптерді тиімді пайдаланғаннан айырмашылығы, конфуцийшіл принциптерді қатаң ұстанатын және жұмсақ мінезге ие болды. Бұл әкесінің ашуын туғызады. 53 жылы император Сюань мен принц Ши түскі асқа отырғанда, ол император Сюаньға конфуцийшіл лауазымды адамдарды негізгі лауазымдарға орналастыруды ұсынды. Император Сюань қатты ашуланып, конфуцийшіл ғалымдардың тәжірибеге жарамсыз екенін және оларға жауапкершілік берілмейтінін айтты. Ол сонымен қатар император Юань билігінің Лю императорлық кланының құлдырауына әкелетінін айтты, бұл сөздер болашақта дұрыс болып шықты. Бұл әкесін де мұрагерлік жоспарларын өзгертуге итермеледі, өйткені ол Ши ханзаданың жалпы әлсіздігіне көңілі толмады. Ол Ши ханзаданың кіші әйелі, Лю Циньді, Хуайян ханзадасы етіп тағайындауды қарастырды. Алайда, ол оны істеуге батыл болмады, өйткені Ши ханзаданың анасы, императрица Сюй, оның бірінші махаббаты болған және улану арқылы өлтірілгенін есіне алды, сондай-ақ ол жастығында әкесіне қатты тәуелді болған. Сондықтан Ши ханзаданың мәртебесіне ешқандай қауіп төндірмеді. 49 жылы император Сюань ауыр сырқатқа шалдықты. Өлімі алдында ол өз туысы Ши Гао (史高), Ши ханзаданың ұстазы Сяо Ванчжи (蕭望之) және Сяоның көмекшісі Чжоу Кан (周堪) қызметтерін регенттікке тағайындады. Ол қайтыс болғаннан кейін Ши ханзада таққа отырып, император Юань болды.

Shi was less than a year old when something very unusual happened to his father. Shi's great granduncle, Emperor Zhao(漢昭帝), had died that year and the regent, Huo Guang霍光, having been dissatisfied with his initial selection of Prince He of Changyi, deposed Prince He and offered the throne to the commoner Bingyi instead. Bingyi accepted and took the throne as Emperor Xuan. Shi's mother Xu Pingjun was made empress. This action would cost Empress Xu her life, however, and cost Prince Shi his mother. Huo Guang's wife, Xian (顯), would not be denied her wish of making her daughter Huo Chengjun (霍成君) an empress. In 71 BC, Empress Xu was pregnant when Lady Xian came up with a plot. She bribed Empress Xu's female physician Chunyu Yan (淳于衍), under guise of giving Empress Xu medicine to help ease her pain and control blood flow after she gave birth, to poison Empress Xu. Chunyu did so, and Empress Xu died shortly after she gave birth. Her doctors were initially arrested to investigate whether they cared for the empress properly. Lady Xian, alarmed, informed Huo Guang what had actually happened, and Huo, not having the heart to turn in his wife, instead agreed to Chunyu's release. In April 70 BC, Emperor Xuan made Huo Chengjun empress. Accustomed to luxury living, her palace expenditures far exceeded the late Empress Xu. Huo Chengjun becoming empress was a threat to Prince Shi's life. On 24 May 67 BC, Emperor Xuan made the eight year old Prince Shi into Crown Prince and awarded Empress Xu's father and Prince Shi's grandfather, Xu Guanghan, the title of Marquess of Ping'en. Huo Guang opposed these actions. Huo's wife, Lady Xian was shocked and displeased, because if her daughter ever had a son, why would he only be forever a prince and not the future emperor. She instructed her daughter to murder the crown prince. Allegedly, Empress Huo did make multiple attempts to do so, but failed each time. Around this time, the emperor also heard rumours that the Huos had murdered Empress Xu, which led him to begin stripping the Huos of actual power, while giving them impressive titles. In 66 BC, after there had been increasing public rumours that the Huos had murdered Empress Xu, Lady Xian finally revealed to her son and grandnephews that she had, indeed, murdered Empress Xu. In fear of what the emperor might do if he had actual proof, Lady Xian, her son, her grandnephews, and her sons in law formed a conspiracy to get the emperor deposed of. The conspiracy was discovered, and the entire Huo clan was executed by Emperor Xuan. Empress Huo was striped of all her titles but not executed, Emperor Xuan decided 12 years later that he wanted her to be exiled, in response, she committed suicide. What Empress Huo tried to do influenced Emperor Xuan in his choice of the next Emperess. At the time, his favoured consorts were consorts Hua, consorts Zhang,
and consorts Wei, each of whom he had children with. He almost settled on Consort Zhang as his new empress. However, he hesitated, remembering how Empress Huo had tried to murder the crown prince. He therefore resolved to making an empress who was childless and kind. He decided on the gentle Consort Wang, and made her empress in 64 BC. Emperor Xuan put Prince Shi in her care, and she cared for him well. Empress Wang would have a role in Crown Prince Shi's eventual choice of a wife. In the middle of the 50s BC, Consort Sima, the favourite consort of Prince Shi, died from an illness. Prince Shi was grief stricken and became ill and depressed. Emperor Xuan was concerned, so he had Empress Wang select the most beautiful of the young ladies in waiting and had them sent to Prince Shi. Wang Zhengjun was one of the ladies in waiting chosen. With her, he had his first born son Liu Ao (劉驁, later Emperor Cheng) c. 51 BC. Prince Ao became Emperor Xuan's favourite grandson and often accompanied him. During his years as crown prince, Prince Shi did not have a major role in governing the country, given the forceful nature of his father. He was taught the Confucian classics by a succession of Confucian scholars during his pre teen and teenage years. Prince Shi became a mild mannered and strict adherent of Confucian principles, unlike his father who made effective use of both Legalist and Confucian principles in his governance. This would bring his father's ire on him. In 53 BC, when Emperor Xuan and Prince Shi were having dinner, he suggested that Emperor Xuan employ more Confucian officials in key positions. Emperor Xuan became extremely angry and commented that Confucian scholars were impractical and could not be given responsibilities, and further commented that Emperor Yuan's reign would lead to the downfall of the Liu imperial clan, words that would turn out to be prophetic. This would also bring his father to consider changing the succession plans, as he was also disappointed by Prince Shi's general lack of resolve. He considered making Prince Shi's younger brother, Liu Qin, the Prince of Huaiyang, crown prince instead. However, he could not bring himself to do so, remembering how Prince Shi's mother, Empress Xu, was his first love and had been murdered by poisoning, and also how he depended on his father in law in his youth. Prince Shi's position therefore was not seriously threatened. In 49 BC, Emperor Xuan became seriously ill. Before his death, he commissioned his cousin once removed Shi Gao (史高), Prince Shi's teacher Xiao Wangzhi (:zh:蕭望之), and Xiao's assistant Zhou Kan (周堪) to serve as regents. After he died, Prince Shi ascended the throne as Emperor Yuan.

Император ретінде билік ету

Император Юань билікке келгеннен кейін дереу халыққа түсетін салмақты азайту мақсатымен мемлекеттік шығындарды қысқарту режимін бастады. Ол сондай-ақ кедейлерге және жаңа кәсіпкерлерге жәрдем беру үшін әлеуметтік көмек бағдарламасын іске қосты. Әкесінің басқару философиясына кері, ол конфуцийшіл ғалымдарға көп сенді және оларды маңызды мемлекеттік лауазымдарға тағайындады. Б.з.д. 48 жылы император Юань өзінің тұңғыш ұлы, ханзада Аоның анасы Ван Чжэнцзюньді императрица етіп жариялады. Б.з.д. 47 жылдың 17 маусымында ханзада Ао мұрагер ханзада деп жарияланды. Б.з.д. 46 жылы Хайнаньды басып алу және жиі болатын жергілікті көтерілістерді басудың жоғары адам және қаржылық құнына алаңдаған император Юань аралдағы екі әкімшілік округтің таратылуын бұйырды. Сол сияқты, б.з.д. 40 жылы император ғибадатханаларды күтіп ұстаудың жоғары құнына алаңдап, тұрғызылған ғибадатханалардың санын азайтты.

Фракциялық

Император Юаньның билігінің басында фракциялық жік бөлініс пайда болды, бұл құбылыс оның бүкіл билігін мазалады және шенеуніктер тиімді басқарудың орнына ішкі тартысқа ден қойды. Бір топқа негізінен конфуцийшіл ғалымдар, оның ұстаздары Сяо және Чжоу, сондай-ақ конфуцийшіл ғалым Лю Жэньшэн (劉更生, кейін Лю Сян 劉向) және императордың көмекшісі Цзинь Чан (金敞) кірді. Екінші топта оның екі буын алыс туысы Ши, императорлық хатшы Хун Гун (弘恭) және бас евнух Ши Сянь (石顯) болды. Хун Гун мен Ши Сянь императордың жақындары ретінде танылды. Юань оларға маңызды әкімшілік лауазымдар берді, бұл ақырында апатқа ұшырады, өйткені олар оларға қарсы шыққан көптеген шенеуніктердің өлімін жоспарлады. Конфуцийшілдер фракциясының күші император Юаньның олардың кеңестеріне сеніп, құрмет көрсетуімен қалыптасты. "Сарұйық фракциясы" өздерінің күшін императорға физикалық жақындығымен және император Юань үшін есептер мен жарлықтарды өңдеудегі маңызды рөлімен алды. Саясат тұрғысынан, конфуцийшілдер фракциясы ерте Чжоу әулетінің ежелгі саясатына оралуды жақтады, ал сарұйық фракциясы Хань әулетінің дәстүрлерін сақтауды ұсынды. 47 жылы Хун мен Ши процедуралық қателер жасады, нәтижесінде Чжоу мен Лю қарапайым халыққа дейін төмендетілді, ал Сяо зейнетке шықты. Сол жылы сарұйық фракциясы Сяоны өзін-өзі өлтіруге одан әрі қысым жасады. Олар император Юаньды Сяоның ұлын өзіне өтініш жасауға итермелегені үшін тергеу жүргізуге көндірді, бұл орынсыз деп есептелді. Хун мен Ши Сяо тергеуге қатысудың орнына өзін-өзі өлтіретінін есептеді, және Сяо солай істеді. Нәтижесінде сарұйық фракциясы жеңіске жетті. Өзінің мінезіне сай, император Юань Хун мен Шиді оны жаңылыстырғаны үшін қатты сөккенімен, Сяоны зор құрметпен жерледі, бірақ Хунды (сол жылы қайтыс болды) және Шиді жазаламады. 46 жылы император Юань Чжоуды өзінің басқаруына қайта шақырды және оған Чжоудың шәкірті Чжан Мэнменмен (張猛, ұлы саяхатшы Чжан Цянның немересі) бірге орта деңгейдегі лауазым берді. Чжоу мен Чжанның лауазымы салыстырмалы түрде төмен болғанына қарамастан, олардың кеңестері император Юань үшін жоғары бағаланды. 44 жылы ол жоғары бағаланған конфуцийшіл ғалым Гун Юды (貢禹) вице-премьер лауазымына көтерді, ол фракциялық саясатқа араласпауға тырысты және үкіметтік шығындарды одан әрі азайту және конфуциандықты зерттеуді ынталандыру бойынша оның көптеген ұсыныстарын қабылдады. 43 жылы бірқатар ерекше астрономиялық және метеорологиялық белгілер пайда болды, олар құдайдың наразылығының белгілері деп есептелді. Ши Сянь және оның одақтастары, Сюй және Ши тайпалары, бұл Чжоу мен Чжанның саясатына құдайдың қарсылығының белгісі деп мәлімдеді. Чжоу мен Чжан жергілікті лауазымдарға ауыстырылды. 42 жылы ол тағы бір конфуцийшіл ғалым Куан Хенгті (匡衡) өзінің негізгі кеңесшісі етіп тағайындады, ал Куан басқа конфуцийшіл ғалымдардың тағдырын білгендіктен, өзінің қауіпсіздігі мен билігін қамтамасыз ету үшін Ши Сяньмен одаққа енді. 40 жылы тағы да ерекше белгілер пайда болды және император Юань сарұйық фракциясынан егер олар айтқандай, бұл Чжоу мен Чжанның құдайлық наразылығының белгісі болса, олардың қалай пайда болатынын түсіндіруді сұрады. Олар түсіндіре алмады, сондықтан император Юань Чжоу мен Чжанды кеңесшілер ретінде қызмет етуге астанаға шақырды. Алайда, бұл ұзаққа созылмады, өйткені Чжоу көп ұзамай инсульттан қайтыс болды, ал Ши Сянь Чжанды қылмыстар жасады деп жалған айыптау мүмкіндігін тауып, оны өзін-өзі өлтіруге мәжбүр етті. 37 жылы тағы бір конфуцийшіл ғалым Ши Сяньнің ықпалын жоюға тырысты. Ол Цзин Фан (京房) болды, ол конфуциандықты зерттегеннен басқа, шебер болжаушы да болған. (Осы кезде болжау конфуцийшіл зерттеулердің бір бөлігі деп есептелді, тіпті өте құрметті бөлігі; бірнеше онжылдықтан кейін ғана конфуцийшілер болжауды жақтырмай бастады.) Император Юань аймақтық лауазымды адамдарды тексеру және жоғарылату үшін ұсынған жүйесін қатты қолдағаннан кейін император Юаньның сенімді кеңесшісі болған Цзин Ши мен Шидің көмекшісі Вулу Чонцзонды (五鹿充宗) жемқорлық пен зұлымдыққа айыптады. Бастапқыда император Юань оған сенді, бірақ Ши мен Вулуға қарсы ешқандай шара қолданбады. Ши мен Вулу бұл туралы біліп, Цзинді император Юаньның ағасы Лю Циньмен, Хуайянның ханзадасы және ханзада Циньнің ағасымен бірге әрекет жасады деп айыптап, қарсы шабуыл жасады. Нәтижесінде Цзин өлім жазасына кесілді.

Early in Emperor Yuan's administration a factional schism developed, a phenomenon that would plague his entire reign and cause officials to concentrate on infighting rather than effective governance. One faction included mainly Confucian scholars, his teachers, Xiao and Zhou, aligned with an imperial clan member who was also a Confucian scholar, Liu Gengsheng (劉更生, later named Liu Xiang 劉向), and imperial assistant Jin Chang (金敞). The other faction was his cousin twice removed Shi, imperial secretary Hong Gong (弘恭) and chief eunuch Shi Xian (石顯). Hong Gong and Shi Xian are recorded as being the Emperor's lovers. Yuan gave them both key administrative positions, which eventually proved disastrous as they plotted the deaths of many officials who opposed them. The Confucian faction derived their power from the fact that Emperor Yuan trusted and respected their advice. The "court faction" derived their power from their physical closeness to the emperor and their key roles in processing reports and edicts for Emperor Yuan. Policy wise, the Confucian faction advocated returning to the ancient policies of the early Zhou Dynasty, while the court faction advocated keeping the traditions of the Han Dynasty. In 47 BC, Hong and Shi used procedural traps which led to Zhou and Liu being demoted to commoners and Xiao retired. Later that year, the court faction further pressed Xiao into committing suicide. They did this by tricking Emperor Yuan into deciding to have Xiao investigated for inducing his son to make a petition for him, something considered inappropriate. Hong and Shi calculated that Xiao would rather commit suicide than face an investigation, and that was what Xiao did. As a result, the court faction prevailed. Consistent with his personality, Emperor Yuan rebuked Hong and Shi harshly for misleading him and buried Xiao with great honour, but did not punish Hong (who died later that year) and Shi. In 46 BC, Emperor Yuan summoned Zhou back to his administration and gave him a mid level office, along with Zhou's student Zhang Meng (張猛, a grandson of the great explorer Zhang Qian). Despite the relatively low positions that Zhou and Zhang had, their advice was highly valued by Emperor Yuan. In 44 BC, he promoted the highly regarded Confucian scholar Gong Yu (貢禹), who tried not to engage himself in factional politics, to the position of vice prime minister, and heeded many of his suggestions to further reduce governmental spending and to encourage the study of Confucianism. In 43 BC, there were a number of unusual astronomical and meteorological signs that were considered signs of divine disapproval. Shi Xian and his allies, the Xu and Shi clans, alleged that this was a sign of divine disapproval of Zhou and Zhang's policies. Zhou and Zhang were demoted to local posts. In 42 BC, he promoted another Confucian scholar, Kuang Heng (匡衡), to be his key advisor, and Kuang, aware of the fate of the other Confucian scholars, entered into an alliance with Shi Xian to ensure his own safety and power. In 40 BC, more unusual signs occurred and Emperor Yuan asked the court faction to explain how they could continue to occur if, as they alleged, they were signs of divine disapproval of Zhou and Zhang. They could not, and so Emperor Yuan summoned Zhou and Zhang back to the capital to serve as advisors. However, this would not last long, as Zhou soon died of a stroke, and Shi Xian found an opportunity to falsely accuse Zhang of crimes and forced him to commit suicide. In 37 BC, another Confucian scholar would try to shake the influence of Shi Xian. He was Jing Fang (京房), who, in addition to studying Confucianism, was also an accomplished fortune teller. (At this time, fortune telling was still considered to be a part of Confucian studies, indeed, a highly honoured part; it was not until several decades later that Confucians began to disfavour fortune telling.) Jing, who had become a trusted advisor of Emperor Yuan after Emperor Yuan greatly favoured his proposed system for examining and promoting regional officials, accused Shi and Shi's assistant Wulu Chongzong (五鹿充宗) of being corrupt and evil. Initially, Emperor Yuan believed him, but took no action against Shi and Wulu. Shi and Wulu soon found out and fought back by accusing Jing of conspiring with Emperor Yuan's brother Liu Qin, the Prince of Huaiyang, and Prince Qin's uncle. As a result, Jing was executed.

Батыс Сионнуларды жеңіп , Орталық Азияны толық иеленіп алу

Сол уақытта, император Юаньның бейбітшілікке бейімділігіне қарамастан, Шыоңнудың бір тармағымен әскери қақтығыс туды, олар шығыста Чанью Хуханэ және батыста Чжижи басқаратын екі жарысқан сарайға бөлінді. Император Сюаньның билігі кезінде Чанью Хуханэ ресми түрде Ханға бағынып, көмек алды. Чжижи, сол кезде екеуінің ішінде күштісі болған, ұлы Джуюлишуды (駒于利受) Хан сарайына жіберіп, Ханмен келісімге келуге тырысты, бірақ бағынуға құштар емес еді, көп ұзамай Хуханэнің Ханның көмегімен күшейгенін көрді. 49 ж., император Сюаньдың билігінің соңғы жылы, Чжижи солтүстік-батысқа жорық жасап, бірнеше Сию мемлекеттерін бағындырып, астанасын Цзянькунда (қазіргі Алтай, Синьцзян) орнатты. Одан ол Ханның одақтасы Вусунга жиі шабуыл жасады. 44 ж., Чжижи Ханға құрмет көрсету үшін елші жіберді, бірақ сонымен бірге ұлы Джуюлишуды қайтаруды талап етті. Император Юань Гу Цзиге (谷吉) Джуюлишуды сүйемелдеуді тапсырды. Бастапқыда, Гонг және басқа да маңызды шенеуніктердің кеңесіне сүйене отырып, Чжижидің шын ниеті бағыну емес және ол алыс екенін ескеріп, император Юань Гуға Джуюлишуды тек Хан шекарасына дейін сүйемелдеуді және қалған жолды өзі жүруіне рұхсат беруді бұйырды. Гу, Джуюлишуды Цзянькунға дейін сүйемелдесе, Чжижиді бағынуға көндіре алатынын және осы үшін өмірін беруге дайын екенін түсіндірді. Император Юань келісіп, Гу Джуюлишуды Цзянькунға сүйемелдеді. Чжижи бұған риза болмады және Гуды өлімге кесті. Содан кейін Чжижи қателік жасағанын түсінді және Вусунға қарсы дәстүрлі жауы Канджумен одақтасты. Олар бірнеше жыл бойы Вусунға қарсы бір-бірінен кейін жеңістерді жеңіп, ауыр соққылар берді. 36 ж., Хан сардары Гаң Яншу (甘延壽) және оның лейтенанты Чэнь Тан (陳湯) Чжижиге қарсы соғыс бастады. Вусун және басқа Сию мемлекеттеріне қарсы көптеген жеңістерге жеткен Чжижи, өте мақтанды, Канджу патшасын бағыныштысы ретінде қарады, тіпті одақтың шарты бойынша оған үйленген Канджу патшасының қызын өлімге кесті. Ол сондай-ақ аймақтағы басқа мемлекеттерді, оның ішінде күшті Дайуанды да өзіне салық төлеуге мәжбүр етті. Чэнь Чжижидің үлкен қауіп төндіретінін сезіп, оны жою жоспарын жасады. Оның жаңа астанасы (Балқаш көлінің жағасында) жақында ғана салынған және қорғанысы нашар болғандықтан, оның жоспары Хан армиясының Сиюдағы отарлау күштерін және Вусун күштерін пайдаланып Чжижидің астанасын басып алу болды. Гаң оның жоспарымен келісіп, мақұлдау сұрағысы келді, бірақ Чэнь азаматтық шенеуніктер бұл жоспарды мақұлдамайды деп қорқып, Гаң ауырғанда император жарлықтарын жасап, отарлау әскерлерін және Хан билігіне бағынған басқа мемлекеттердің күштерін талап етті. Гаң жазылғаннан кейін Ченнің әрекеттерін тоқтатуға тырысты, бірақ Чэнь оған тым кеш екенін ескертті. Олар кейін (жасақталған жарлықтарды мойындап, бірақ осының себептерін түсіндіріп) есептерді тапсырғаннан кейін екі бағыттан жорыққа шықты, бір күш Дайуан арқылы, екіншісі Вусун арқылы өтті. Олардың күштері Канджуға кірген кезде қайта бірікті. Олар Чжижиге тұзақ қойып, оның қашып кетуіне жол бермеу үшін азық-түліктері азайғандай көрінді. Чжижи тұзаққа түсіп, астанасында қалды. Коалициялық күштер жақын арада оның астанасына жетіп, оны қоршап алды, ал келесі шайқаста Чжижи қаза тапты. Осыдан кейін Чанью Хуханэ 33 ж., Хан астанасы Чанъаньға ресми сапармен келіп, "Ханның күйеу баласы" болуды сұрады. Император Юань оған сый ретінде бес қызды берді, олардың бірі - әдемі Ван Чжаоцзюнь. Император Юань өзіне көрсетілген ең әдемі әйелге таң қалды, Хуханэ оның күштерін Ханның солтүстік қорғаныс күштері ретінде қызмет етуге ұсынды, бірақ император Юань бұл ұсынысты ақылға сыймас деп санады, бірақ Хан мен Шыоңну арасындағы қарым-қатынас одан кейін нығайды.

Around the same time, despite Emperor Yuan's general tendency for pacificism, a military confrontation had developed with one branch of Xiongnu, which had split into competing courts ruled by Chanyus Huhanye in the east and Zhizhi in the west. During Emperor Xuan's reign, Chanyu Huhanye had officially submitted to Han as a subject and received Han assistance. Chanyu Zhizhi, then the stronger of the two, tried to maintain a détente with Han by sending his son Juyulishou (駒于利受) to the Han court, but was not so willing to submit, and soon found himself out powered by the Han assisted Huhanye. In 49 BC, the last year of Emperor Xuan's reign, Chanyu Zhizhi headed north west and conquered several Xiyu kingdoms, basing his capital in Jiankun (modern Altay, Xinjiang). From there, he frequently attacked one of the Han's ally, the Wusun. In 44 BC, Chanyu Zhizhi sent an ambassador to offer tributes to Han, but at the same time demanded that Han deliver his son Juyilishou back to him. Emperor Yuan commissioned a guard commander, Gu Ji (谷吉), to escort Juyilishou. Initially, based on advice from Gong and other key officials, who reasoned that Zhizhi had no real intention to submit and was far away, Emperor Yuan instructed Gu to escort Juyilishou only to the Han borders, and let him travel the remaining journey on his own. Gu reasoned that by escorting Juyilishou all the way to Jiankun, he might be able to persuade Zhizhi to submit, and that he was willing to risk his own life to do so. Emperor Yuan agreed and Gu escorted Juyilishou to Jiankun. Chanyu Zhizhi was not impressed and had Gu executed. Zhizhi then realized that he made a major mistake, and he allianced with Kangju to conquer Wusun, a traditional enemy of Kangju. They repeatedly inflicted heavy victory appon victory against the Wusun over the course several years. In 36 BC, two Han commanders, Gan Yanshou (甘延壽) and his lieutenant Chen Tang (陳湯), took the initiative start a war on Zhizhi. Zhizhi, after winning many victories over the Wusun and other Xiyu kingdoms, had become exceedingly arrogant, and treated his ally, the king of Kangju, as a subject, he even executed king Kangju's daughter, who had been married to him as part of the alliance. He also forced the other kingdoms in the region, including the powerful Dayuan, to pay him tribute. Chen felt that Chanyu Zhizhi would eventually become a major threat and devised a plan to illiminate him. Reasoning that Zhizhi was a powerful warrior but lacked the affection to kingdoms that subjected to him, and also that his new capital (on the banks of Lake Balkhash) had only recently been built and lacked strong defences, his plan was to use the colonization forces that the Han army had in Xiyu as well as Wusun forces to advance to and capture Zhizhi's capital. Gan agreed with his plan and wanted to request approval, but Chen feared that civilian officials would disapprove of this plan. Therefore, when Gan fell sick, Chen forged of imperial edicts and requisitioned the colonization military forces as well as forces of the other kingdoms that submitted to Han authority. Once Gan recovered, he tried to reverse Chen's actions, but Chen warned him that it was too late to do so. They then set out (after submitting reports admitting to forging edicts but providing the reasons for doing so), marching along two routes, one force taking a route through Dayuan and the other through Wusun. The forces rejoined when they entered Kangju. They then set a trap for Zhizhi, by pretending that they were running low on supplies, to ward off the possibility that Zhizhi would flee. Zhizhi took the bait and stayed in his capital. The coalition forces soon arrived at his capital and besieged it later killing Chanyu Zhizhi in the subsequent battle. After this Chanyu Huhanye made an official visit to the Han capital of Chang'an in 33 BC and formally asked to become a "son in law of Han". In response, Emperor Yuan gave him five ladies in waiting as a reward, and one of them was the beautiful Wang Zhaojun. Impressed that Emperor Yuan gave him the most beautiful woman that he had ever seen, Huhanye offered to have his forces serve as the northern defence forces for Han, a proposal that Emperor Yuan rejected as ill advised, but the relationship between Han and Xiongnu thereafter grew stronger.

Мұрагерлік мәселелер

Император Юань Императрица Ваннан басқа екі сүйікті кәнизағы болды – Фу (傅昭儀) және Фенг Юань (馮昭儀). Әрқайсысы оған бір ұл таңды. Императрица Ван екеуімен де жақсы қарым-қатынас орнатуға тырысты, және ол, кем дегенде Консорт Фенгке қатысты, сәтті болды. Бірақ Императрица Ван мен Консорт Фу арасында ұлдарының мұрагерлік мәртебесі үшін күрес туды. Ао ханзадасы үлкейгенде, Император Юань оның императорлық мұрагер ретінде лайықтылығына көңілі тоймады және Консорт Фудың ұлы, Динтао ханзадасы Кан (山陽王劉康) оны қатты әсерге түсірді. Бұл жағдайға бірнеше оқиға себеп болды. Бірі – б.з.д. 35 жылы, Император Юаньдың кіші інісі, Чжуншань ханзадасы Лю Цзин (中山王劉竟) қайтыс болды. Император Юань жас мұрагер ханзада Ао жеткілікті қайғырмады деп ашуланды, өйткені ханзадалар Ао мен Цзин шамалы жаста болғандықтан және бірге өсіп, ойнасқандықтан, ханзада Цзинге тиісінше құрмет көрсетпеді. Ао ханзадасының үй шаруашылығының басшысы Ши Дан (史丹), Император Юаньдың әжесінің туысы және Император Юань құрметтеген жоғары лауазымды шенеунік, Император Юаньды ханзада Аоның Император Юаньның өзін қайғыдан тоқтатуға тырысқанына көндірді, бірақ наразылықтың тұқымы себілді. Ханзадалар өскен сайын Император Юань мен ханзада Кан жақындасты. Олар музыканы жақсы көріп, оны шебер орындады, әсіресе барабан тартуда. Ханзада Кан да жоғары интеллект пен еңбекқорлық танытты, ал ханзада Ао ішімдік ішумен және әйелдерге құмарлықпен белгілі болды. Император Юань б.з.д. 35 жылы ауырғанда, одан айығу мүмкін болмады. Консорт Фу мен ханзада Кан жиі оның төсегіне шақырылып, күтім жасады, ал Императрица Ван мен мұрагер ханзада Ао сирек келді. Ауру кезінде, Консорт Фуның ықпалымен, Император Юань ханзада Канды мұрагер етіп тағайындауды қайта қарастырды. Тек Ши Данның араласуы, ол өмірін қауіпке тігіп, императорлық жатын бөлмесінің кілеміне басқан (мұндай құқық тек императрицаға ғана берілген, өлім жазасымен қорқытып), Император Юаньды осы ойларынан бас тартуға көндірді. Император Юань б.з.д. 33 жылы қайтыс болғанда, ханзада Ао таққа отырды (Император Чэн ретінде).

Emperor Yuan had two favourite concubines in addition to Empress Wang, Consort Fu (傅昭儀) and Consort Feng Yuan (馮昭儀), each of whom bore him one son. Empress Wang apparently tried to maintain a cordial relationship with both, and she was largely successful, at least as far as Consort Feng was concerned. However, a struggle between Empress Wang and Consort Fu for their sons' heir status erupted. As Crown Prince Ao grew older, Emperor Yuan became increasingly unhappy with his fitness as imperial heir and impressed with Consort Fu's son, Prince Kang of Dingtao (山陽王劉康). Several incidents led to this situation. One happened in 35 BC, when Emperor Yuan's youngest brother Prince Liu Jing of Zhongshan (中山王劉竟) died. Emperor Yuan became angry because he felt that the teenage Crown Prince Ao was not grieving sufficiently, particularly because Princes Ao and Jing were of similar age and grew up together as playmates, thus showing insufficient respect to Prince Jing. Prince Ao's head of household, Shi Dan (史丹), a relative of Emperor Yuan's grandmother and a senior official respected by Emperor Yuan, managed to convince Emperor Yuan that Crown Prince Ao was trying to stop Emperor Yuan himself from over grieving, but the seed of dissatisfaction was sown. As the princes grew older, Emperor Yuan and Prince Kang became closer. They shared a love of and skills in music, particularly the playing of drums. Prince Kang also showed high intelligence and diligence, while Crown Prince Ao was known for drinking and womanizing. When Emperor Yuan grew ill during 35 BC, an illness that he would not recover from, Consort Fu and Prince Kang were often summoned to his sickbed to attend to him, while Empress Wang and Crown Prince Ao rarely were. During his illness, apparently encouraged by Consort Fu, Emperor Yuan reconsidered whether he should make Prince Kang his heir instead. Only the intercession of Shi Dan, who risked his life by stepping onto the carpet of the imperial bed chamber, an act that only the empress was allowed to do (on pain of death) led Emperor Yuan to cease those thoughts. When Emperor Yuan died in 33 BC, Crown Prince Ao ascended the throne (as Emperor Cheng).