Кіріспе
Дін, этика және философиядағы ұғым. Көп жағдайда, "жақсылық" ұғымы, мүмкін болатын әрекеттердің арасынан таңдау жасағанда басымдық берілуі тиіс мінез-құлықты білдіреді. Жақсылық, әдетте, "жамандыққа" қарсы қойылады және этика, мораль, философия мен діннің негізгі ұғымы болып табылады. Бұл терминнің нақты мағынасы мен этимологиясы, сондай-ақ оның ежелгі және қазіргі тілдердегі аудармалары, географиялық және тарихи жағдайларға, немесе философиялық және діни контекстке байланысты мағынасы мен қолданылуында айқын айырмашылықтарды көрсетеді.
In most contexts, the concept of good denotes the conduct that should be preferred when posed with a choice between possible actions. Good is generally considered to be the opposite of evil and is of ethics, morality, philosophy, and religion. The specific meaning and etymology of the term and its associated translations among ancient and contemporary languages show substantial variation in its inflection and meaning, depending on circumstances of place and history, or of philosophical or religious context.
Батыс идеяларының тарихы
Кез келген тілде "дұрыс немесе қажетті сапаға ие" (ἀρετή) мағынасында жақсылықты, ал "қажетсіз" мағынасында жамандықты білдіретін сөз болады. Моральдық бағалау сезімі және "дұрыс пен бұрыс, жақсы мен жаманды" ажырату – мәдениеттерде кездесетін жалпы қасиеттер.
Платон мен Аристотель
"Жақсылық" ұғымы мен мағынасының пайда болу тарихы алуан түрлі болғанымен, Платон мен Аристотельдің осы тақырыптағы маңызды талқылаулары тарихи тұрғыдан елеулі әсер етті. Платонның "Жақсылықтың Формасы" туралы алғашқы сілтемелері Глаукон мен Сократтың (454c–d) арасындағы әңгімесінде кездеседі. Әділдіктің анықтамасына қатысты осындай қиын сұрақтарға жауап беруге тырысқанда Платон, "табиғаттағы әр түрлі және бірдейлік түрлерін енгізуге" болмайды, керісінше, "өмірдің өзіндік ерекше тәсілдеріне қатысты бір түрдегі бірдейлік пен айырмашылыққа" назар аудару қажет екенін айтады, ол – Жақсылық Формасы. Бұл Форма барлық басқа Формаларды түсінудің негізі, ол бізге басқа нәрселерді түсінуге мүмкіндік береді. Сократ пен Глауконның (508a–c) арасындағы әңгімесінде Платон Жақсылық Формасын күнмен салыстырады, себебі ол бізге заттарды көруге мүмкіндік береді. Мұнда Платон күннің көру қабілетін қалай қамтамасыз ететінін сипаттайды. Бірақ ол маңызды айырмашылық жасайды: "күн – көз емес", бірақ ол "көздің өзінің себебі". Күннің көрінетін әлемде болғаны сияқты, Жақсылық Формасы – түсінікті әлемде. Ол "танылған нәрселерге шындықты, ал танушыға – тану күшін береді". Ол ғана емес, "білім мен шындықтың себебі, сонымен қатар білімнің нысаны". Платон Жақсылық Формасының әділдік сияқты қиын ұғымдарды түсінуге мүмкіндік беретінін көрсетеді. Ол білім мен шындықты маңызды деп санайды, бірақ Сократ арқылы (508d–e) "жақсылық одан да құндырақ" дейді. Содан кейін ол "жақсылық болмаса да", ол "дәрежесі мен күші жағынан одан жоғары" екенін түсіндіреді, ол "білім мен шындықты қамтамасыз етеді" (508e). Платоннан өзгеше, Аристотель өздерінің сақталған этикалық еңбектерінде – «Эвдемиялық этика» мен «Никомах этикасында» Жақсылық Формаларын сын тұрғысынан бірнеше рет талқылайды. Аристотель Платонның Жақсылық Формасы физикалық әлемге қатысты емес деп санайды, себебі Платон қазіргі әлемдегі ешбір нәрсеге "жақсылық" атрибутын жатқызбайды. Платонның Жақсылық Формасы физикалық әлемдегі оқиғаларды түсіндірмегендіктен, адамдардың Жақсылық Формасы бар екеніне және Жақсылық Формасы адам этикасына қатысы жоқ екеніне сенуіне ешқандай негіз жоқ. Платон мен Аристотель ежелгі Грекияда "жақсылықты" зерттеуге алғашқы үлес қосқандар емес, олардан бұрынғы талқылауларды Сократқа дейінгі философтардың арасында табуға болады. Батыс өркениетінде κακός және ἀγαθός сөздерінің негізгі мағынасы "жаман, қорқақ" және "жақсы, батыл, қабілетті" болып табылады, ал олардың абсолютті мағынасы шамамен б.з.д. 400 жылдары, Сократқа дейінгі философияда, әсіресе Демокритте пайда болады. Адамгершілік осы абсолютті мағынада Платонның диалогтарында, монотеистік ойдың пайда болуымен бірге (әсіресе, «Эвтифрон» еңбегінде, ол пәктік (τὸ ὅσιον) ұғымын моральдық абсолют ретінде қарастырады) бекінеді. Бұл идея кейінгі Антикалық дәуірде неоплатониктер, гностиктер және шіркеу әкелері тарапынан одан әрі дамытылады.
Батыстың ежелгі діндері
Ежелгі гректердің "жақсылық" туралы зерттеулерінен өзгеше, жиырма бес жүз жылдан астам бұрын ежелгі Персияның шығыс бөлігінде Зороастр деген діни философ ертедегі ирандық құдайлар пантеонын екі қарама-қарсы күшке: Ахура Маздаға (Нұрлы Даналық) және Ангра Майньюға (Жойқыш Рух) айналдырып, оларды қарама-қайшылыққа түсірді. Батыс әлемінде бұл идея көптеген секталарды тудырған дінге айналды, олардың кейбіреулері материалдық әлемді қабылдамай, рухани әлемді құшақтау керек деген қатаң дуалистік сенімді ұстанды. Гностикалық идеялар көптеген ежелгі діндерге әсер етті, олар гнозиске (әртүрлі түсіндірілетін – ағарту, құтқару, босану немесе "Құдаймен бірігу") жеке кедейлікке дейін қайырымдылық жасау, жыныстық қанағаттан бас тарту (тыңдаушылар үшін мүмкіндігінше, ал кіріп үйренгендер үшін толығымен) және басқаларға көмектесу арқылы білімді жарастыру арқылы қол жеткізіледі деп үйретеді. Бұл салыстырмалы немесе әдеттегі нәрседен абсолюттіге қарай даму этика және мораль терминдерінде де көрінеді, олардың екеуі де "жергілікті әдет-ғұрып" деген мағынаны білдіретін грек ἦθος және латын mores сөздерінен шыққан (сондықтан siðr термині де қарастырылсын).
Кант
"Жақсылықты" зерттеу үшін маңызды ағартушылық контекст – Иммануил Кант және басқа ағартушылық философтар мен діни ойшылдарда кездесетін "жақсылық, шындық және сұлулық" тұжырымының маңыздылығы болды. Кант бұл мәселелерді, әсіресе, "Практикалық Ақыл-ойының Критикасы" еңбегінде жан-жақты қарастырды.
Қара тас
Джон Роулздың "Әділет теориясы" кітабы әлеуметтік құрылымдар мен игіліктерді, олардың әділеттілікке үлесіне қарай бағалады. Роулз әділеттілікті, әсіресе әлеуметтік игіліктерді бөлістеудегі теңдік ретінде анықтады, теңдікті процедуралар арқылы түсіндірді және егер әрбір рационалды адамның мүдделері әділ қарастырылса, әділ институттар мен өмір жақсы екенін көрсетуге тырысты. Роулздың маңызды жаңалығы – бастапқы позиция, онда адам өзі туралы жеке фактілерді моральдық есептеулеріне енгізбей, объективті моральдық шешімдер қабылдауға ұмтылады.
Буддизмде
Буддистік рухани ықпалы бар мәдениеттерде, осы қарама-қайшылықты еңсеру үшін Śūnyatā, яғни бослыққа жету қажет. Бұл жақсылық пен жамандықтың байланыссыз емес, үлкен бірліктің екі жағы екенін түсіну; біртүгелдік, бірлік, монизм.