Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Палакиум ағаштары және саптан алынған латекс.
Palaquium trees, and latex made from sap
Гутта перча – сапота тұқымдасына жататын Палакиум туысына жататын ағаш. Бұл атау сонымен қатар, әсіресе Palaquium gutta-дан алынатын, қатты, табиғи түрде биологиялық белсенді емес, серпімді, электр тогын өткізбейтін, термопластикалық латексті де білдіреді; ол изопреннің полимері болып табылады және резина тәрізді эластомер құрайды. "Гутта перча" сөзі малай тіліндегі өсімдіктің атынан шыққан: getah сөзі "латекс" деп аударылады, ал percha (перча) сөзі "қалдық" немесе "мақта" дегенді білдіреді.
Gutta percha is a tree of the genus Palaquium in the family Sapotaceae. The name also refers to the rigid, naturally biologically inert, resilient, electrically nonconductive, thermoplastic latex derived from the tree, particularly from Palaquium gutta; it is a polymer of isoprene which forms a rubber like elastomer. The word "gutta percha" comes from the plant's name in Malay: getah translates as "latex" and percha (perca) means "scrap" or "rag".
Сипаттама
P. gutta ағаштары биік және діңінің диаметрі 5 см-ге дейін жетеді. Жапырақтары мәңгі жасыл, кезектесіп немесе спираль бойынша орналасқан, қарапайым, бүтін, ұзын, үстінен жылтыр жасыл, ал астыңғы жағы көбінесе сары немесе көгілдір түсті болады. Гүлдері сабақ бойында ұсақ топтамалармен гүлдейді, әр гүлінде ақ түсті гүл шоғыры болады, оның төрттен жетіге (көбінесе алты) сүйір жапырақшалары бар. Жемісі - жұмыртқа пішіндес жидек, ішінде бірден төртке дейін тұқым болады; көптеген түрлерінде жемісі жеуге жарамды. Австралияда гутта перча дегеніміз – хош иісті, ауыр, қоңыр түсті ағаш беретін Excoecaria parvifolia эвфорбия тұқымдас ағашын атау үшін қолданылатын жалпы есім.
P. gutta trees are tall and up to in trunk diameter. The leaves are evergreen, alternate or spirally arranged, simple, entire, long, glossy green above, and often yellow or glaucous below. The flowers are produced in small clusters along the stems, each flower with a white corolla with four to seven (mostly six) acute lobes. The fruit is an ovoid berry, containing one to four seeds; in many species, the fruit is edible. In Australia, gutta percha is a common name specifically used for the euphorbiaceous tree Excoecaria parvifolia, which yields an aromatic, heavy, dark brown timber.
Химия
Химиялық тұрғыдан алғанда, гуттаперча — политерпен, изопреннің полимері немесе полиизопрен, нақтырақ айтқанда (транс-1,4-полиизопрен). Полиизопреннің цис түрі — табиғи латекс эластомері.
Chemically, gutta percha is a polyterpene, a polymer of isoprene, or polyisoprene, specifically (trans 1,4 polyisoprene). The cis structure of polyisoprene is the common latex elastomer.
Тарихи
Гуттаперча Батыс әлеміне енгенге дейін, Малайзия архипелагының жергілікті тұрғындары оны пышақ саптары, таяқшалар және басқа да мақсаттар үшін, өңделмеген күйінде пайдаланған. Бұл материалды алғаш зерттеген еуропалық ғалым – 1656 жылы алыс Шығыста оны жинаған Джон Трэдскант болды. Ол бұл материалды "Мазер ағашы" деп атады. Империялық қызметтегі дәрігер Уильям Монтгомери гуттаперчаны Батыста қолдануға енгізді. Ол осы материалдың медицинадағы әлеуетін бірінші болып бағалап, 1843 жылы Лондон Корольдік өнер қоғамының алтын медалін алды. 1843 жылы ғылыми тұрғыдан жіктелген гуттаперча пайдалы табиғи термопластик екені анықталды. 1851 жылы Ұлыбританияға гуттаперча импортталды және ол көпке таныс болды. Гуттаперча су астындағы телеграф кабельдерін жасауда ерекше маңызға ие болды. Шындығында, осы материалдың арқасында олар жасалуы мүмкін болды. Гуттаперча теңіз суында тозып кетпейді және электр тогын жақсы өткізбейді. Осы қасиеттерімен қатар, оның қалыпқа келтіруге және икемделуге болатындығы оны осы мақсатқа өте қолайлы етті. 19 ғасырда оған тең келетін материал болған жоқ. Электр кабельдерінде пайдалану үлкен сұраныс тудырып, оның қоршаған ортаға зиянды жиналуына және жеткізілімнің тоқтауына әкелді.
Long before gutta percha was introduced into the Western world, it was used in a less processed form by the natives of the Malaysian archipelago for making knife handles, walking sticks, and other purposes. The first European to study this material was John Tradescant, who collected it in the far east in 1656. He named this material "Mazer wood". William Montgomerie, a medical officer in imperial service, introduced gutta percha into practical use in the West. He was the first to appreciate the potential of this material in medicine, and he was awarded the gold medal by the Royal Society of Arts, London in 1843. Scientifically classified in 1843, it was found to be a useful natural thermoplastic. In 1851, of gutta percha was imported into Britain. and it became a household word. Gutta percha was particularly important for the manufacture of underwater telegraph cables. Indeed, it made them possible. It does not degrade in seawater and is a good electrical insulator. These properties, along with its mouldability and flexibility made it ideal for the purpose. There was no other material to match it in the 19th century. The use in electrical cables generated a huge demand which led to unsustainable harvesting and collapse of supply.
Электрлік
Гутта перча латексі биологиялық тұрғыдан бейтарап, серпімді және жоғары диэлектрлік беріктігі бар жақсы электр оқшаулағыш болып табылады. Майкл Фарадей 1843 жылы материал Ұлыбританияға әкелінгеннен кейін көп ұзамай оның оқшаулағыш ретіндегі құндылығын анықтады. Бұл сұйықтықты күнде буланып, қоюлауға рұқсат ету нәтижесінде латекс алынды, оны ыстық сумен қайтадан икемді етуге болады, бірақ ол вулканизация ашылғанға дейін каучук сияқты сынғыш болмайды. 1845 жылы Ұлыбританияда гутта перчамен оқшауланған телеграф сымдары өндірілді. Ол алғашқы теңіз асты телеграф кабельдерінің, соның ішінде алғашқы трансатлантикалық телеграф кабелі үшін оқшаулағыш материал ретінде қолданылды. Бұл материал Чаттертонның қоспасында телеграф және басқа да электр кабельдері үшін оқшаулағыш тығыздағыш ретінде пайдаланылды. Кептірілген гутта перчаның диэлектрлік тұрақтылығы 2,56-дан 3,01-ге дейін ауытқиды. Кептірілген гутта перчаның кедерісі 25e14-тен 370e14-ке дейін. 1940 жылдан бері полиэтилен гутта перчаны электр оқшаулағыш ретінде ығыстырып шығарды.
Gutta percha latex is biologically inert, resilient, and is a good electrical insulator with a high dielectric strength. Michael Faraday discovered its value as an insulator soon after the introduction of the material to Britain in 1843. Allowing this fluid to evaporate and coagulate in the sun produced a latex which could be made flexible again with hot water, but which did not become brittle, unlike rubber prior to the discovery of vulcanization. By 1845, telegraph wires insulated with gutta percha were being manufactured in the UK. It served as the insulating material for early undersea telegraph cables, including the first transatlantic telegraph cable. The material was a major constituent of Chatterton's compound used as an insulating sealant for telegraph and other electrical cables. The dielectric constant of dried gutta percha ranges from 2.56 to 3.01. Resistivity of dried gutta percha ranges from 25e14 to 370e14. Since about 1940, polyethylene has supplanted gutta percha as an electrical insulator.
Басқа
19 ғасырдың ортасында гутта-перча жиһаз жасау үшін қолданылды, әсіресе 1847 жылы құрылған Гутта-перча компаниясы арқылы. "Гути" гольф доптары (ішінде қатты гутта-перча ядросы бар) ойынды түбегейлі өзгертіп жіберді. Гутта-перча қара түсті болғандықтан және оны оңай буға немесе басқа пішіндерге келтіруге болатындықтан, "аза тұту" әшекейлерін жасауға қолданылды. Пистолет тұтқалары мен мылтық иыққа салынатын жабдықтар да гутта-перчадан жасалды, себебі ол қатты және берік болды, бірақ бакелит сияқты синтетикалық пластиктер пайда болғаннан кейін қолданыстан шықты. Гутта-перчадан таяқшалар мен серуен таяқтары да жасалды. 1856 жылы АҚШ өкілі Престон Брукс сенатор Чарльз Самнерге шабуыл жасағанда гутта-перчадан жасалған таяқты қару ретінде пайдаланды. 1860 жылдары футболшылардың буттарының табандарын нығайту үшін гутта-перча қолданылды, бірақ 1863 жылы Футбол қауымдастығы алғашқы ресми ережелерде оны тыйым салды. Гутта-перча вулканизация ойлап табылғанға дейін қысқа мерзімге кітап мұқабасын жасауға қолданылды. Сонымен қатар, көптеген түрлердің ағашы да құнды.
In the mid 19th century, gutta percha was used to make furniture, notably by the Gutta Percha Company, established in 1847. The "guttie" golf ball (which had a solid gutta percha core) revolutionized the game. Gutta percha was used to make "mourning" jewelry, because it was dark in color and could be easily molded into beads or other shapes. Pistol hand grips and rifle shoulder pads were also made from gutta percha, since it was hard and durable, though it fell into disuse when synthetic plastics such as Bakelite became available. Gutta percha was used in canes and walking sticks. In 1856, United States Representative Preston Brooks used a cane made of gutta percha as a weapon in his attack on Senator Charles Sumner. In the 1860s, gutta percha was used to reinforce the soles of football players' boots before it was banned by The Football Association in the first codified set of rules in 1863. Gutta percha was briefly used in bookbinding until the advent of vulcanization. The wood of many species is also valuable.
Өнер
Гутта-перча жібекке сурет салуда, соның ішінде батик өнерінің кейбір жаңа түрлерінде қарсы тұру үшін қолданылады.
Gutta percha is used as a resist in silk painting, including some newer forms of batik.
Тіс дәрігерлігі
Теңізге арналған кабельдерге қолайлы болған сол биоинерттілік, оның адам организмінде жеңіл реакцияға түспейтінін де білдіреді. Ол түрлі хирургиялық құралдарда және тамыр каналдарын емдеу кезінде қолданылады. Бұл – эндодонтиялық емнен өткен тістің тамырының ішіндегі бос кеңістікті толтыруға арналған басты материал. Оның физикалық және химиялық қасиеттері, соның ішінде инерттілігі мен биоүйлесімділігі, балқу температурасы, соғымдылығы және икемділігі эндодонтикада маңызды, мысалы, гутта-перша штифтері ретінде. Мырыш тотығы (цинк оксиді) сынғыштықты азайту және пластикалық қасиеттерін жақсарту үшін қосылады. Барий сульфаты радиус өткізгіштігін қамтамасыз ету үшін қосылады, осылайша оның болуын және орналасқан жерін тіс рентген суреттерінде анықтауға болады.
The same bioinertness that made it suitable for marine cables also means it does not readily react within the human body. It is used in a variety of surgical devices and during root canal therapy. It is the predominant material used to obturate, or fill, the empty space inside the root of a tooth after it has undergone endodontic therapy. Its physical and chemical properties, including its inertness and biocompatibility, melting point, ductility, and malleability, make it important in endodontics, e. g., as gutta percha points. Zinc oxide is added to reduce brittleness and improve plasticity. Barium sulfate is added to provide radiopacity so that its presence and location can be verified in dental X ray images.
Орналастырғыш заттар
Гутта-перча 20-ғасырдың басына дейін өнеркәсіпте кеңінен қолданыла берді, бірақ одан кейін бакелит сияқты жақсырақ синтетикалық материалдармен біртіндеп алмастырылды. Дегенмен, гутта-перчаның орнына балата деп аталатын ұқсас және арзан табиғи материал жиі пайдаланылды. Бұл екі материалдың қасиеттері шамалы ғана ерекшеседі, сондықтан балатаны көбінесе гутта-балата деп атайды.
Gutta percha remained an industrial staple well into the 20th century, when it was gradually replaced with superior synthetic materials such as Bakelite, though a similar and cheaper natural material called balatá was often used in gutta percha's place. The two materials are almost identical, and balatá is often called gutta balatá.