Кіріспе

Зевс (грекше: Ζεύς) – ежелгі грек діні мен мифологиясындағы аспан және дауыл құдайы, Олимп тауындағы құдайлардың патшасы. Оның есімі римдік баламасы Юпитердің бірінші әрпімен байланысты. Зевс – Кронос пен Реяның баласы, туған бауырларының ең кішісі, бірақ кейде ең үлкені деп есептеледі, себебі қалғандары Кронос асқазанынан босатылуы тиіс болған. Көптеген дәстүрлерде ол Герамен үйленген, одан Арес, Эйлейтия, Гебе және Гефест туған делінеді. Додона оракулында оның серігі Диона болған, ол "Илиадада" Афродитаның әкесі деп көрсетілген. Теогония бойынша, Зевстің бірінші әйелі Метис болды, одан Афина дүниеге келді. Зевс эротикалық оқиғаларымен де әйгілі болды. Осы оқиғалардың нәтижесінде Аполлон, Артемида, Гермес, Персефона, Дионис, Персей, Геракл, Троялық Елена, Минос және Музалар сияқты көптеген құдайлар мен батырлар пайда болды. Ол басқаларына да рөлдер тағайындады: «Тіпті Оның туған балалары емес құдайлар да Оны Әке деп атайды, және барлық құдайлар Оның алдында тұрады». Зевс көптеген шетелдік ауа райы құдайларымен теңестірілді, бұл Паузанияға «Зевс көктегі патша – барлық адамдарға ортақ нақыл» деп атауға мүмкіндік берді. Зевстің белгілері – найзағай, бүркіт, бұқа және емен ағашы. Үнді-еуропалық мұрасымен қатар, классикалық «бұлт жинаушы» (грекше: Νεφεληγερέτα, Nephelēgereta) ежелгі Таяу Шығыстың мәдениеттерінен скипетр сияқты белгілі бір иконографиялық ерекшеліктерді де алды.

Атауы

Құдайдың есімі - Зевс (Зевс). Ол былай иіледі: дауысты: Ζεῦ (Zeû); айыптау: Δία (Día); туысты: Διός (Diós); дұрыс түбірлі: Διί (Dií). Диоген Лаертий Сиростың Ферекидтің Ζάς деген есімді қалай жазғанын айтады. Зевс – күндізгі аспанның прото-индоевропалық құдайының аты, сондай-ақ * ("Аспан Әкесі") деп аталатын грек тіліндегі жалғасы. Бұл құдай Ригведада (Вед санскритінде Дьяус/Дьяус Пита), латын тілінде (Жупитер, Иупитерден, прото-индоевропалық * түбірінен шыққан, *dyeu – "жарық беру", және оның көптеген туындыларында "көк, аспан, құдай") осы атпен белгілі. Зевс – Олимпиада пантеонындағы жалғыз құдай, оның аты осындай түсінікті индоевропалық этимологияға ие. Есімнің ең ерте куәландырылған формалары – микен грек тіліндегі di we және di wo, сызықтық B буындық жазумен жазылған. Платон "Кратил" еңбегінде Зевстің халықтық этимологиясын "барлық тіршілікке себепкер" деп түсіндіреді, себебі Зевстің баламалы атаулары (Зен және Диа) грек тіліндегі "тіршілік" және "себебі" сөздерімен байланысты. Бұл этимология, сондай-ақ Платонның этимологияны іздеудің барлық әдісі қазіргі заманғы ғылыммен қолдау таппайды. Диодор Сицилий Зевстің Дзен деп те аталғанын жазды, себебі адамдар оны тіршіліктің бастауы деп санайтын. Лактанций Зевс пен Зен деп аталғанын айтады, себебі ол тіршіліктің сыйлаушысы емес, Кронос ұлдарының біріншісі болғандықтан. Зевс көптеген баламалы есімдермен немесе лақаптармен, эпитеттермен белгілі болды. Кейбір эпитеттер – жергілікті құдайлардың сақталған есімдері, олар Зевс мифологиясына біріктірілді. Ол ғаламның жоғары билеушісі болып, қарындасы Реяға үйленеді, одан үш қыз бен үш ұл туады: Гестия, Деметра, Гера, Хадес, Посейдон және соңында, ең кішісі – "ақылды" Зевс. Ол әр баласын туғаннан кейін жұтып қояды, себебі ата-анасы Гайя мен Ураннан оның балаларының бірі оны тақтан тайдыратыны туралы болжамды естіген. Бұл Реяға "аяусыз қайғы" әкеледі, ал алтыншы баласы, Зевс, туған кезде ол ата-анасы Гайя мен Уранға барып, баласын құтқару және Кроносқа кек қайтару жоспарын сұрайды. Ата-анасының нұсқауымен ол Критідегі Ликтусқа барады, онда Зевсті дүниеге келтіріп, жаңа туған баланы Гайяға тәрбиелеуге тапсырады, ал Гайя оны Эгейон тауындағы үңгірге апарып жасайды. Содан кейін Рея Кроносқа баланың орнына кілемге оралған тасты береді, ол оны ұлы емес екенін білмей, дереу жұтып қояды. Гесиод Ликтусты Зевстің туған жері деп көрсетсе де, оны осылай айтқан жалғыз дереккөз ол, ал басқа авторлар басқа жерлерді атайды. Коринф ақыны Эумелос (б.з.д. 8 ғасыр), Иоанн Лидийдің айтуынша, Зевс Лидияда туылған деп есептеген, ал Александрия ақыны Каллимах (б.з.д. 310 – б.з.д. 240 ж.) "Зевске гимн" шығармасында оның Аркадияда туғанын айтады. Диодор Сицилий (б.з.д. 1 ғасыр) бір кезде Ида тауын Зевстің туған жері деп атаған сияқты, бірақ кейін Диктеде туғанын мәлімдейді, ал мифограф Аполлодор (б.з.б. 1-2 ғасырлар) оның Диктедегі үңгірде туғанын айтады. Микендіктердің Зевске деген көзқарасы бойынша, ол анасы тастап кеткен "құдай бала" болған, кейін "нимфалар, құдайлар, тіпті жануарлар" тәрбиелеген.

Балалық шағы

Теогонияда Зевстің өскен-өскенінен басқа ештеңе айтылмаған, бірақ басқа деректерде егжей-тегжейлі мәліметтер бар. Аполлодордың айтуынша, Диктедегі үңгірде Зевсті туғаннан кейін Рея оны Мелисейдің қыздары Адрастея мен Ида деген нимфаларға тәрбиелеуге береді. Олар оны ешкінің сүтімен қоректендіреді, ал Куреттер үңгірді күзетіп, найзаларын қалқандарына соғып, Кронос сәбидің жылауын естімеуі үшін шара қолданады. Диодор Сицилийдің де осыған ұқсас есебі бар, ол Реяның туғаннан кейін Ида тауына барып, жаңа туған Зевсті Куреттерге тапсырғанын, олар оны кейбір нимфаларға (аты аталмаған) алып кетеді, олар оны ешкінің аралас бал мен сүтімен өсіреді. Ол сондай-ақ Куреттердің «үлкен дабырлы шу шығарғанын» және осылайша Кроносты алдағанын айтады, сондай-ақ Куреттер жаңа туған Зевсті көтеріп жүргенде, Тритон өзенінде оның кіндігі түсіп қалғанын хабарлайды. Гигин өзінің «Фабулаларында» Кроностың Посейдонды теңізге, ал Хадесті жер астына лақтырған нұсқасын келтіреді. Зевс дүниеге келгенде, Гера (оның да жұтылмағаны) Реядан жас Зевсті беруін сұрайды, ал Рея Кроносқа жұту үшін тас береді. Гера оны Амалтеяға береді, ол оның бесігін ағашқа іліп қояды, ол көкте, жерде немесе теңізде емес, яғни Кронос кейін Зевсті іздегенде, оны таба алмайды. Гигин сондай-ақ Ида, Алтея және Адрастеяның Океанның балалары саналғанын, бірақ кейде Мелисейдің қыздары және Зевстің бапшылары деп аталғанын айтады. Эпименидтің бір үзіндісінде Хелике мен Киносура жас Зевстің бапшылары екені айтылады. Кронос Зевсті іздеу үшін Критке барады, ол өзінің бар екенін жасыру үшін өзін жыланға, ал екі бапшысын аюға айналдырады. Мұсейдің айтуынша, Зевс дүниеге келген соң Рея оны Темиске береді. Темида оны жас Зевске емдеу үшін ешкісі бар Амалтеяға тапсырады. Антониус Либералис өзінің «Метаморфозаларында» Реяның Зевсті Криттегі қасиетті үңгірде туғанын айтады, ол қасиетті бал араларымен толы, олар нәрестенің бапшылары болады. Үңгірде құдайлар мен адамдар үшін тыйым салынған жерлер бар, бірақ ұрылар тобы одан бал ұрлауға тырысады. Олар Зевстің киімдерін көргенде, олардың қола қарулары «денелерінен ажырап түседі», ал Зевс оларды өлтірер еді, егер Морай мен Темиданың араласуы болмағанда, оларды түрлі құстарға айналдырды.

Билікке көтерілу

Теогонияға сәйкес, Зевс ерлікке жеткеннен кейін Кронос бес баланы және тасты "Гайяның хитролықтарымен, сонымен қатар Зевстің шеберлігі мен күшімен" кері ретпен, бірінші тасты құсып, содан кейін бес баланы жұтудың кері тәртібімен құсып шығарады. Зевс осы тасты Дельфиде "сол кезден бастап өлімдік адамдар үшін белгі және таңғажайып нәрсе" ретінде орнатады. Зевс циклоптарды босатады, олар оған алдын ала Гайя жасырып қойған найзағайды сыйлайды, осының орнына алғыс айтады. Содан кейін Титаномахия басталады, Зевс басқарған Олимпиада құдайлары мен Кронос басқарған Титандар арасындағы ғаламды билеу үшін соғыс. Зевс пен Олимпиада құдайлары Олимп тауынан, ал Титандар Отрис тауынан шайқасады. Бұл шайқас он жылға созылады, бірақ анық жеңімпаз шығармайды. Бірақ Гайяның кеңесімен Зевс Жер астында тұтқындалған Жүз қолдыларды босатады. Ол оларға нектар мен амброзия сыйлап, олардың рухын жаңартады, сонда олар соғыста оған көмектесуге келіседі. Зевс Титандарға соңғы шабуыл жасап, оларға найзағай лақтырады, ал Жүз қолдылар тас жаңбырымен шабуылдайды. Титандар жеңіледі, Зевс оларды Тартарға қуады және Жүз қолдыларды олардың күзетшілері қылып тағайындайды. Аполлодор да осыған ұқсас оқиғаны баяндайды, Зевс ересек болғанда Океанида Метистің көмегін сұрайды, ол Кроносқа құсуды тудыратын дәрі береді, осылайша оны тасты және Зевстің бес туысын құсып шығаруға мәжбүр етеді. Зевс Титандарға қарсы он жылдық соғысқа қатысады, бірақ Гайяның болжауы бойынша ол Циклоптар мен Жүз қолдыларды Тартардан босатады, алдымен олардың күзетшісі Кампені өлтіреді. Циклоптар оған найзағайды, Посейдонға үш тісті найзаны, ал Хадеске көрінбейтін дулығасын сыйлайды. Титандар жеңіледі, ал Жүз қолдылар олардың күзетшілері болады. Илиадаға сәйкес, Титандармен болған шайқастан кейін Зевс әлемді өзінің бауырлары Посейдон мен Хадеспен бөлiседi, олар жеребе тартады: Зевс аспанды, Посейдон теңізді, ал Хадес жер асты әлемін алады, ал жер мен Олимп ортақ мүлік болып қалады.

Билікке қарсы күрес

Зевс ғаламның патшасы ретінде орнына отырғаннан кейін, оның билігіне тез арада қарсылық туады. Оның билігіне алғашқы сынды алыптар жасайды, олар Олимп құдайларымен «Гигантомахия» деп аталатын шайқаста күреседі. Гесиодтың айтуынша, алыптар Геяның ұрпағы, Кронос әкесі Уранды кемсіткен кезде жерге түскен қан тамшыларынан туған; алайда, «Теогонияда» құдайлар мен алыптар арасындағы шайқас туралы ештеңе айтылмаған. Гигантомахия туралы ең толық мәліметті Аполлодор береді. Ол Гайяның Зевс балаларын, титандарды түрмеге қамағандықтан ашуланғанын, соның салдарынан Ураннан алыптарды дүниеге келтіргенін айтады. Құдайларға болжам келеді: алыптарды құдайлар өздері жеңе алмайды, тек өлімді адамның көмегімен ғана жеңіске жете алады. Гайя мұны естігеннен кейін, алыптарды өлтіруден сақтайтын арнайы «фармакон» (дәрі) іздейді. Бірақ Зевс Эосқа (Таң), Селенаға (Ай) және Гелиосқа (Күн) жарық беруді тоқтатуды бұйырады, ал Афина Гераклді шақыртқанша барлық дәріні өзі жинап алады. Бұл қақтығыста алыптардың ең күштілерінің бірі Порфирион Геракл мен Гераға шабуыл жасайды; алайда, Зевс Порфирионды Гераға құмарлық сезіммен мағынасыз қылады, ал ол оны зорлауға жақындағанда, Зевс Геракл жебемен соққы бермес бұрын оны найзағаймен ұрады. «Теогонияда» Зевс титандарды жеңіп, Тартарға қуғаннан кейін, оның билігіне ғаламды бағындыру үшін Зевспен шайқасқан Тифон деген алып жылан тәрізді жаратылыс сынға түседі. Гесиодтың айтуынша, Тифон – Гая мен Тартардың ұрпағы, жүздеген жылан бастарынан тұрады және олардан от шығады. Гесиод: «Егер Зевс осы жыртқышқа уақытында назар аудармағанда және оны жоймағанда, ол өлмеушілер мен өлмеушілердің үстінен билік жүргізер еді» дейді. Екеуі апатты шайқаста кездеседі, содан кейін Зевс оны найзағаймен оңай жеңіп, жаратылысты Тартарға лақтырады. Эпименид басқа нұсқа ұсынады, онда Тифон Зевстің сарайына ұйықтап жатқанда кіреді, бірақ Зевс оянады және оны найзағаймен өлтіреді. Эсхил мен Пиндар Гесиодқа ұқсас оқиғалар айтады, Зевс Тифонды оңай жеңіп, найзағаймен құртады. Аполлодор, керісінше, күрделірек баяндама береді. Тифон, Гесиодтағыдай, Гайя мен Тартардың баласы, Зевстің алыптарды жеңгеніне ашуланғандықтан дүниеге келген. Жаратылыс көкке шабуыл жасайды, ал барлық құдайлар қорқыныштан жануарларға айналып, Мысырға қашады, Зевстен басқа, ол жындыға найзағай мен қыранмен шабуыл жасайды. Тифон жараланып, Сириядағы Касиос тауына қашады, онда Зевс онымен күресіп, жыртқышқа оны орамаларына орап, қол-аяғындағы бұлшық еттерін жұлып алуға мүмкіндік береді. Мүгедек Зевс Тифон оны Киликиядағы Коркиан үңгіріне алып кетеді, онда оны «аждаһа» Дельфина күзетіп тұрады. Бірақ Гермес пен Эгипан Зевстің бұлшық еттерін ұрлап, оларды қалпына келтіреді, оны қайта тірілтеді және оған шайқасқа оралуға мүмкіндік береді, Ниса тауына қашқан Тифонды қуады. Мұрайлар Тифонға «эфемеральді жемістер» береді, бұл оның күшін азайтады. Содан кейін жыртқыш Тракияға қашып кетеді, онда ол Зевске тауларды лақтырады, оларды құдайдың найзағайлары қайтарып жібереді, Сицилияға қашып бара жатқанда Зевс оған Этна тауынан ұшып, соңынан құртады. Ең ұзақ және егжей-тегжейлі баяндаушы Нонн Аполлодорға ұқсас оқиға айтады, бірақ айырмашылықтары бар, мысалы, Кадмус пен Пан Зевстің бұлшық еттерін қайтарып алады, Тифонды музыкамен тартып, оны алдап. «Илиадада» Гомер тағы бір құлату әрекеті туралы айтады, онда Гера, Посейдон және Афина Зевске күш көрсетіп, оны байлап тастау үшін сөз байласады. Тек Нерейд Тетис Гекатонхирлердің бірі Бриареусті Олимпке шақырғандықтан, басқа олимпиялықтар өздерінің жоспарларынан бас тартады (Бриареустен қорқып).

Жеті әйел

Гесиодтың айтуынша, Зевс Океан мен Тетистің Океанид қыздарының бірі – Метисті алғашқы әйелі етіп алады. Бірақ ол Афинаны дүниеге әкелуге жақын тұрғанда, Гайя мен Уранның кеңесімен оны толығымен жұтып қояды, себебі алдын ала болжам бойынша, ол қыз туғаннан кейін ұл табады, ол құдайлар мен өлімдіктердің патшасы ретінде оны тақтан түсіреді; Метис осы мәртебеден Зевске кеңес береді. Көп ұзағаннан кейін Афина Зевстің басынан туады, бірақ болжамдаған ұл так пайда болмайды. Аполлодор да осыған ұқсас нұсқа ұсынады, Метис Зевстің құшағынан қашу үшін түрлі кейіптерге енгенін, ал Зевске оны құлатуға қабілетті ұлы туралы ескерткені – тек Гайя болғанын айтады. Хрисипп цитаталаған Гесиодтық деректерден алынған бір үзіндіде Гераның Гефесті өздігінен дүниеге әкелгеніне ашуланған Зевс Метиспен қатынасқа түсіп, оны жұтып қойып, осылайша Афинаны өзінен тудырады делінеді. Ал "Илиада" бойынша бір ғалымның пікірінше, Зевс Метисті жұтқанда, ол Афинаға Зевстің өзінен емес, циклоп Бронттан жүкті болады. Зевстің Метисті жұтып алу мотивін мұрагерлік мифтің жалғасы ретінде қарастыруға болады: Зевстің ұлы оны, әкесін құлатқандай, құлатады деп болжам жасалған, бірақ Кронос нағыз Зевсті жұтып алмағандықтан қырылып қалды, ал Зевс қауіпті, әлеуетті ана түрінде жұтып алып, билігін сақтап қалады, осылайша "орын ауыстыру циклі" аяқталады. Сонымен қатар, мифті Зевстің Метистің даналығын өзіне жұтып алу арқылы иеленуінің аллегориясы ретінде қарастыруға болады. Гесиодтың айтуынша, Зевстің екінші әйелі – Темида, Уран мен Гайяның титан қыздарының бірі, ол одан Хораларды – Эуномияны, Дикені және Эйренені, сондай-ақ үш Морайды: Клотоны, Лахезисті және Атропосты дүниеге келтіреді. Пиндардан алынған бір үзіндіде Темида Зевстің алғашқы әйелі деп аталады және ол Морайлар (осы нұсқада оның қыздары емес) Олимпке көтеріп әкеледі, онда ол Зевстің жарға бітіп, оған Хораларды сыйлайды. Гесиодтың сөзіне сәйкес, Зевс одан кейін Океанид Эвриномаға үйленеді, ол одан Аглая, Эвфросина және Талия атты үш Харитті дүниеге келтіреді. Зевстің төртінші әйелі – оның қарындасы Деметра, ол Персефонаны табады. Зевстің келесі жұбайы – Титан Мнемозина; Теогонияның басында сипатталғандай, Зевс Пьерада Мнемозинамен тоғыз түн бойы жатып, тоғыз Музаны тудырады. Оның алтыншы әйелі – Титан Лето, ол оған егіздер Аполлон мен Артемиданы сыйлайды, олар Гомердің Аполлонға арналған гимнінде айтылғандай, Делос аралында дүниеге келеді. Гесиодтың есебінде Зевстің жетінші және соңғы әйелі – оның қарындасы Гера.

Герамен неке

Гера Гесиодтың нұсқасында Зевстің жетінші әйелі болса, басқа деректерде ол оның бірінші және жалғыз әйелі. Теогонияда ерлі-зайыптылардың Арес, Хебе және Элейтия деген үш баласы бар. Гесиодтың айтуынша, Афина Зевстің басынан туғаннан кейін Гера Гефестті өзі туып шығарады, бірақ басқа нұсқаларда, Гомердің ішінде, Гефест Зевс пен Гераның баласы ретінде де көрсетіледі. Әртүрлі авторлар Зевс пен Гераның жастық шағындағы қарым-қатынасын сипаттайды. Илиадада, ата-аналарының білмеуімен, Кронос Тартарға қуылғанға дейін олардың алғашқы рет бірге болғаны айтылады. Илиаданы зерттеген ғалымның бірі, Кронос Тартарға айдалғаннан кейін Океан мен Тетис Гераны Зевске үйлендіреді дейді, ал олар үйленгеннен кейін Гера Гефестке босанды. "Илиада" бойынша тағы бір ғалым, Каллимах өзінің "Аэтия" еңбегінде Зевс Герамен Самос аралында үш жүз жыл бірге болғанын айтады. Теокриттің "Идил" еңбегінде айтылғандай, бір күні Гераның басқа құдайлардан бөлек жүргенін көрген Зевс онымен қарым-қатынасқа түсуді қалайды және өзін Торнакс тауына қонған көкекке айналдырады. Ол үлкен дауыл тудырады, Гера тауға келгенде, құсты көріп, оған аянып, шапанын жабады. Зевс қайтадан өз түріне еніп, оны ұстайды; ол анасы үшін онымен қарым-қатынасқа түсуден бас тартқанда, оған әйелі болатынына уәде береді. Паузанияс сондай-ақ Зевстің Гераны баурап алу үшін көкекке айналғанын айтады және бұл орынды Торнакс тауы деп атайды. Плутархтың нұсқасына сәйкес, Евсевий өзінің "Praeparatio evangelica" еңбегінде Гераның Евбея аралында тәрбиеленгенін, Зевс оны ұрлап Цитарон тауына алып келгенін, онда олар көлеңкелі қуысты табады, ол "табиғи қалыңдық бөлмесі" ретінде қызмет етеді дейді. Макрис Гераны іздеп келгенде, таудың қамқоршы құдайы Цитарон оны тоқтатып, Зевс Летомен бірге ұйықтап жатыр дейді. Фотий өзінің "Библиотекасында" Птолемей Гефестионның "Жаңа тарих" кітабында Гера Зевспен жатудан бас тартып, одан жасыру үшін үңгірге тығылғанын, кейін Ахилл есімді жергілікті адам оны Зевске үйленуге көндіргенін айтады, нәтижесінде олардың бірінші рет бірге болуына әкеледі. Византиялық Стефанның айтуынша, Зевс пен Гера алғаш рет Криттен келген Гермиона қаласында бірге болған. Каллимахтың "Аэтия" еңбегінің бір үзіндісінде де Наксоста өткен той туралы айтылған. Зевс пен Гераның үйлену тойы туралы толық мәлімет болмаса да, әртүрлі авторлар оған сілтеме жасайды. Родос Аполлонийінің "Аргонавтика" еңбегін зерттеуші Ферекид Зевс пен Гера үйленіп жатқанда Гейя алтын алма беретін ағаш әкелгенін айтады. Эратостен мен Гигин осыған ұқсас әңгімені Ферекидке жатқызады, онда Гера сыйлыққа таңғалып, алмаларды Атлас тауының жанындағы "құдайлар бағында" отырғызуды сұрайды. Аполлодор оларды Гесперидтердің алтын алмалары деп атайды және Гайя оларды некеден кейін Зевске береді дейді. Диодор Сицилийдің айтуынша, неке қию орны Кноссиан елінде, Терен өзенінің жанында, ал Лактанций жұптың Самос аралында үйленгенін Варроның мәлімдемесін келтіреді. Зевс кеңес алып, ашуланған Герамен татуласатын бірнеше аңыз бар. Паузаниястың айтуынша, күйеуіне ашуланған Гера Евбея аралына қайтады, онда өскен, ал Зевс жағдайды шеше алмай, Платея билеушісі Цитароннан кеңес сұрайды, ол жер бетіндегі ең ақылды адам деп саналады. Цитарон оған ағаштан мүсін жасап, оны қалыңдыққа киіндіруді, содан кейін Асоптың қызы "Платеяға" үйленетінін айтуды тапсырады. Гера бұл туралы естігенде, дереу сол жерге жүгіреді, бірақ қалыңдық киімін жыртып тастағанда арамзалықты біледі; ол жұптың татуласқанына қуанышты. Плутархтың нұсқасына сәйкес, Евсевий өзінің "Praeparatio evangelica" еңбегінде Гера күйеуіне ашуланғанда Цитаронға кетеді, ал Зевс жер бетінде туған Алалкоменге барады, ол басқа біреуге үйленетін болып көрінеді. Алалкоменнің көмегімен Зевс дуадан ағаш мүсін жасап, оны қалыңдыққа кигізеді және оған Даидаль деп ат қояды. Тойға дайындық жүріп жатқанда, Гера Цитароннан төмен қарай жүгіреді, оның соңынан Платея әйелдері келеді, ал айла-шарғыны анықтағаннан кейін жұп татуласады, бұл мәселе барлық қатысушылардың қуанышы мен күлкісіне ұласады.

Сыртқы істер

Герамен үйленгеннен кейін, әртүрлі авторлар Зевстің сан алуан өлімді әйелдермен болған көптеген махаббат оқиғаларын сипаттаған. Осы оқиғалардың көптегенінде Зевс өзін жануарға, басқа біреуге немесе өзге де түрге айналдырады. "Илиада" туралы түсіндірмеде (Гесиод пен Бакхилидтің сөздерін келтіреді), Еуропа өзінің әйел достарымен Финикиядағы жазықта гүлдер жинап жатқанда, Зевс өзін бұқаға айналдырып, оны қалғандарынан алшақтатады, содан кейін оны теңіз арқылы Крит аралына жеткізеді, онда ол әдеттегі кейпіне оралып, онымен бірге болады. Эврипидтің "Гелена" пьесасында Зевс аққуға айналады, ал бүркіттен қуылғаннан кейін Леданың жанына паналап, оны ұсыныс жасайды. Эврипидтің жоғалған "Антиопа" пьесасында Зевс Антиопамен бірге болу үшін сатир түріне енгендігі айтылады. Әртүрлі авторлар Зевстің Артемиданың серігі Каллистоны зорлағанын айтады, Овидийдің сөзіне сенсек, Артемиданың өзі түрінде (немесе Аполлодордың айтуынша, Аполлон түрінде), ал Ферекид Зевстің Амфитрионның әйелі Алкменмен оның күйеуінің бейнесінде жатқанын хабарлайды. Көптеген деректерде Зевс Аргос ханшайымы Данаға алтын жаңбыр түрінде келгендігі, ал Овидийге сәйкес ол Эгинаны оттың жалыны түрінде алып кеткендігі айтылады. Зевстің махаббат оқиғаларында Гера көбінесе қызғанышпен толған әйел ретінде бейнеленеді, оның Зевспен қарым-қатынасқа түскен әйелдерді немесе олардың балаларын қуғынға салу туралы көптеген әңгімелер бар. Бірнеше авторлар Зевстің Гераның қызыл гүлі Иомен бірге болғанын, одан кейін оның сиырға айналғанын және Гераның зорлық-зомбылығына ұшырағанын айтады: Аполлодордың сөзіне сүйенсек, Гера сиырды шағып, оны Мысырға дейін қуалайды, онда ол қайтадан адам түріне айналады. Кейінгі жазбаларда Зевстің Кадм мен Гармонияның қызы Семелемен болған қарым-қатынасы туралы айтылады. Семеле одан Гераға келгендей өзіне келуін сұрайды, ал Зевс осы уәдесін орындағанда, ол қорқыныштан көз жұмады және күлге айналады. Каллимахтың айтуынша, Зевс Каллистомен бірге болғаннан кейін Гера оны аюға айналдырып, Артемидаға оны атуға бұйырады. Сонымен қатар, Зевстің Алкмененің ұлы, батыр Геракл, өмірінің соңына дейін Герадан үздіксіз қуғынға ұшырайды, тіпті оның қасиеттілікке ие болғанға дейін. Диодор Сицилиялықтың сөзіне сүйенсек, Гераклдің анасы Алкмен - Зевс соңғы рет бірге болған өлімді әйел. Геракл дүниеге келгеннен кейін ол адамдарды өрбітпеуді тоқтатты және одан әрі балалары болмады.

Ұрпағы

Келесі тізімде Зевстің әр түрлі аналардан туған ұрпақтары көрсетілген. Әр ұрпақтың жанында ата-анасы туралы ең ерте дереккөз, сондай-ақ дереккөздің қай ғасырға жататындығы көрсетілген. Ұрпақ Анасы Дереккөз Дата Геракл Алкмен Хес. Теог. 8 ғ. б.з.б. Персефона Деметра Хес. Теог. 8 ғ. б.з.б. Эвринома Хес. Теог. 8 ғ. б.з.б. Эвномія Орфикалық әнұрандар 2 ғ. а.д. Эванте немесе Эвридома немесе Эвримедуза Корнут 1 ғ. а.д. Арес, Эйлейтия, Геба Гера Хес. Теог. 8 ғ. б.з.б. Аполлон, Артемида Лето Хес. Теог. 8 ғ. б.з.б. Гермес Майя Хес. Теог. 8 ғ. б.з.б. Афина Метис Хес. Теог. 8 ғ. б.з.б. Мнемосина Хес. Теог. 8 ғ. б.з.б. Дионис Семеле Хес. Теог. 8 ғ. б.з.б. Фемида Хес. Теог. 8 ғ. б.з.б. Эгипан Эгея, Аикс немесе Боэтис Гиг. Аңыз. 1 ғ. б.з.б. Тихе Афродита Пиндар 5 ғ. б.з.б. Геката Астерия Мусей Геракл Афиней 3 ғ. а.д. Акрагас Астеропа Стеф. Виз. 6 ғ. а.д. Корибанты Каллиопа Страбон 1 ғ. а.д. Кория (Афина) Корифа Циц. ДНД 1 ғ. б.з.б. Дионис Деметра Афродита Диона Гомер. Ил. 8 ғ. б.з.б. Асоп Эвринома Аполлодор 1/2 ғ. а.д. Додон Европа Акестодор Агдистис Жер Паусан. 2 ғ. а.д. Ман Манес Дион. Хал. 1 ғ. б.з.б. Кипрлік кентаврлар Нонн 5 ғ. а.д. Ангелос Гера Софрон 5 ғ. б.з.б. Элевтерия Эрис Гомер. Ил. 8 ғ. б.з.б. Гефест Гомер. Ил. 8 ғ. б.з.б. Пан Гибрис Аполлодор 1/2 ғ. а.д. Елена Троянская Немезида Киприя 7 ғ. б.з.б. Мелиноэ Персефона Орфикалық әнұрандар 2 ғ. а.д. Рея Афенаг. 2 ғ. а.д. Загрей Нонн 5 ғ. а.д. Дионис Дионис Селена Циц. ДНД 1 ғ. б.з.б. Эрса Алкман 7 ғ. б.з.б. Немея Шол. Пинд. Пандия HH 32 5 ғ. б.з.б. Персефона Стик Аполлодор 1/2 ғ. а.д. Палики Фалия Сервий 4/5 ғ. а.д. Эак Эгина Аполлодор 1/2 ғ. а.д. Дамократия Пифаенет Амфион, Зет Антиопа Гомер. Од. 8 ғ. б.з.б. Таргитаос Бористен Геродот 5 ғ. б.з.б. Аркас Каллисто Аполлодор 1/2 ғ. а.д. Бритомартис Карме Паусан. 2 ғ. а.д. Дардан Электра Аполлодор 1/2 ғ. а.д. Эматион Нонн 5 ғ. а.д. Иасион немесе Эетион Аполлодор 1/2 ғ. а.д. Мирмидон Эвримедуза Кроний, Спартай, Китус Гималия Диод. Сик. 1 ғ. б.з.б. Колакс Хора Валерий. Флакк. 1 ғ. а.д. Крес Идея Стеф. Виз. 6 ғ. а.д. Эпаф Ио Аполлодор 1/2 ғ. а.д. Кероэсса Нонн 5 ғ. а.д. Саон Нимфа Дион. Хал. 1 ғ. б.з.б. Мелитей Отрей Антигон. Кіт. 2/3 ғ. а.д. Тантал Плутон Гиг. Аңыз. 1 ғ. б.з.б. Лакедемон Тайгета Паусан. 2 ғ. а.д. Архас Фемисто Истрос Карий Торребия Гелланик 5 ғ. б.з.б. Мегарус Нимфа Ситнид Паусан. 2 ғ. а.д. Олен Анкситея Стеф. Виз. 6 ғ. а.д. Эндимион Калике Аполлодор 1/2 ғ. а.д. Милье, Солимус Халден Стеф. Виз. 6 ғ. а.д. Персей Даная Гомер. Ил. 8 ғ. б.з.б. Пирифой Диа Гомер. Ил. 8 ғ. б.з.б. Титий Элара Ферекид 5 ғ. б.з.б. Минос Европа Гомер. Ил. 8 ғ. б.з.б. Радамант Гомер. Ил. 8 ғ. б.з.б. Сарпедон Хес. Кат. 6 ғ. б.з.б. Аркезий Эвриодея Орхомен Гесиона Агаммед Иокаста Фива Иодам Тзецес 12 ғ. а.д. Ахеил Ламия Птолем. Геф. Ливиялық Сибил (Герофил) Ламия Паусан. 2 ғ. а.д. Сарпедон Лаодамия Гомер. Ил. 8 ғ. б.з.б. Елена, Кастор және Поллукс Леда Гомер. Ил. 8 ғ. б.з.б. Геракл Лиситоя Циц. ДНД 1 ғ. б.з.б. Локрус Маера Аргус, Пеласг Ниобе Аполлодор 1/2 ғ. а.д. Грек, Латин Пандора Хес. Кат. 6 ғ. б.з.б. Ахай Фтия Сервий 4/5 ғ. а.д. Этлий Протогения Аполлодор 1/2 ғ. а.д. Этол Гиг. Аңыз. 1 ғ. а.д. Опус Пиндар 5 ғ. б.з.б. Геллен Пирра Хес. Кат. 6 ғ. б.з.б. Египт Фива Тзецес 12 ғ. а.д. Магнес, Македон Тия Хес. Кат. 6 ғ. б.з.б. Алетея Анасы айтылмаған Ате Гомер. Ил. 8 ғ. б.з.б. Нисей Ap. Род. 3 ғ. б.з.б. Евбулей Орфикалық әнұрандар 2 ғ. а.д. Лита Гомер. Ил. 8 ғ. б.з.б. Фасис Валерий. Флакк. 1 ғ. а.д. Калабрус, Гераэст, Таенар Стеф. Виз. 6 ғ. б.з.б. Коринф Паусан. 2 ғ. а.д. Кринак Диод. Сик. 1 ғ. б.з.б.

Прометей және адамдармен қақтығыстар

Құдайлар Меконда құрбандықтан кейін қандай үлестерді алатындарын талқылау үшін жиналғанда, титан Прометей Зевсті алдап, адамдарға жақсы үлестерді беруді шешті. Ол ірі қара малдың біреуін құрбандыққа шалып, екі үйірге бөлді. Бір үйірге ет пен басым бөлігін майдың салып, оны малдың қиын бауыр-ішектерімен жапты. Екінші үйірге сүйектерді маймен әсемдеді. Содан кейін Прометей Зевсті таңдауға шақырды, Зевс сүйектер үйірін таңдады. Осылайша құрбандықтардың қалыптасқан үлгісі болды, онда адамдар майды өздеріне қалдырып, сүйектерін құдайларға жаққан. Прометейдің алдауына ашуланған Зевс адамдардың отты пайдалануын тыйым салды. Бірақ Прометей Олимп тауынан отты ұрлап, адамдарға берді. Бұл Зевстің ашуын одан әрі қоздырып, оны бір жартасқа байлап жазалады. Құс оның бауыр-қабырғасын жеп, ол әр түн сайын жаңарып отыратын. Прометейді соңынан Геракл босатып алды. Енді Зевс адамдарға ашуланып, оларға берілген игілік үшін өтемақы ретінде жазалайтын сыйлық беруге шешім қабылдады. Ол Гефестке алғашқы әйелді, оның ұрпақтары адамзатты мазалап, қиындыққа салып, "сырттай әдемі, іштей зұлым" жаратуды бұйырды. Гефест осылай істегеннен кейін, басқа да бірнеше құдайлар оның жаратылысына үлес қосты. Гермес әйелге "Пандора" деген ат қойды. Пандора Прометейдің інісі Эпиметейге әйел болып тиді. Зевс оған көптеген жамандықтар салынған ыдыс берді. Пандора ыдысты ашып, барлық жамандықтарды босатып, адамзатты бақытсыз етті. Ыдыстың ішінде тек үміт қалды. Зевс Олимп тауында отырғанда, адамдардың құрбандықтары мен адамзаттың іздегісінен айырылып, құлдырап бара жатқанын көрді. Ол адамзатты жоюға шешім қабылдады және өзінің інісі Посейдонның көмегімен әлемді суға батырды. Су тасқынынан кейін тек Девкалион мен Пирра ғана аман қалды. Бұл су тасқыны туралы әңгіме мифологияда жиі кездесетін тақырып.

Басқа мифтер

Хадис Зевстің қызы Персефонаға үйленуді сұрағанда, Зевс оны мақұлдады және Хадиске Персефонаны ұрлап алуға кеңес берді, өйткені оның анасы Деметр Хадиспен үйленуге рұқсат бермеді. Орфикалық «Рапсодикалық теогонияда» (б.з.д. бірінші ғасыр) Зевс анасы Реяға үйленгісі келді. Рея оған үйленуден бас тартқаннан кейін Зевс жыланға айналып, оны зорлады. Рея жүкті болып, Персефонаны дүниеге әкелді. Жылан түріндегі Зевс өзінің қызы Персефонамен қарым-қатынас жасап, Дионис дүниеге келді. Зевс Каллирроның Алкмаоннан туған ұлдары Акарнан мен Амфотердың тез өсіп, Феге мен оның екі ұлының қолынан әкелерінің өлімі үшін кек алулары туралы дұғасын қабылдады. Зевс пен Посейдон екеуі де Нерейдің қызы Тетиске ғашық болды. Бірақ Темида (немесе Прометей) Тетистен туған бала әкесінен де күшті болатынын болжады, сондықтан Тетис пенде Пелеусқа үйленді. Зевс өзінің немересі Асклепийдің адамдарға қайта тірілуді үйретуінен қорқып, Асклепийді найзағаймен өлтірді. Бұл Асклепийдің әкесі Аполлонның ашуын туғызды, ол өз кезегінде Зевстің найзағайларын жасаған Циклоптарды өлтірді. Бұған ашуланған Зевс Аполлонды Тартарға қамап тастауға ниеттенді. Алайда, Аполлонның анасы Летоның өтініші бойынша, Зевс Аполлонға Ферая патшасы Адметтің құлы ретінде бір жыл қызмет етуге бұйырды. Диодор Сицилийдің айтуынша, Зевс Асклепийді өлтірді, себебі Хадис Асклепийдің қайта тірілтулерінен кейін жер астындағы адамдардың саны азайып бара жатқанына алаңдады. Қанатты ат Пегас Зевстің найзағайларын алып жүрді. Зевс Иксионға, өзінің қайын атасын өлтіргені үшін кінәлі болған адамға, оны тазартып, Олимпке алып келді. Бірақ Иксион Гераға құмарлана бастады. Гера күйеуіне шағымданды, ал Зевс Иксионды сынауға шешім қабылдады. Зевс Гераға ұқсайтын бұлт (Нефеле) жасап, оны Иксионның төсегіне қойды. Иксион Нефелемен қарым-қатынас жасап, нәтижесінде Кентавр дүниеге келді. Зевс Иксионды Гераға құмарлық танытқан үшін жазалады, оны мәңгі айналатын дөңгелекке байлап қойды. Бірде күн құдайы Гелиос өзінің соғыс күймесін тәжірибесіз ұлы Фаэтонға айдап беруге рұқсат берді. Фаэтон әкесінің аттарын басқара алмады, сондықтан күймені тым жоғары көтеріп, жерді мұздатып, немесе тым төмен түсіріп, барлығын өртеп жіберді. Жердің өзі Зевске дұға етті, ал Зевс одан әрі апатты болдырмау үшін Фаэтонға найзағай жіберіп, оны өлтірді және әлемді одан әрі зияннан сақтап қалды. Люцианның «Құдайлар диалогтары» атты сатирикалық еңбегінде Зевс Гелиосты мұндай жағдайға жол бергені үшін айыптайды, оған зақымдалған күймені қайтарып береді және егер ол мұны қайта жасауға батылы барса, оны осы найзағайлардың бірімен ұрады деп ескертеді.

О

Омбриос (Ομβριος; "Жаңбырдың", "Жаңбыр сыйлаушы") Сонымен қатар, Делос аралында Зевс Оуриосқа арналған құрбандық табылды. Бұл құрбандықты Аскалон қаласының азаматы, Димитрий ұлы Дамон, қарақшылардан қашып құтылғаннан кейін шалуға арнады.

Пангелендік секталар

Олимпия – гректердің өздерінің басты құдайына құрмет көрсету үшін жиналатын маңызды орталық болды. Олардың төрт жыл сайын өткізілетін фестивалінде әйгілі Ойындар ұйымдастырылатын. Зевске арналған құрбандық алаңы да болды, ол тастан емес, көптеген ғасырлар бойы құрбандық шалынған жануарлардың күлінен тұрғызылған. Ірі қалалық қасиетті орындарынан басқа, грек әлемінде Зевске табынудың нақты біртұтас тәсілдері болған жоқ. Мысалы, төменде тізілген атаулардың көптерін Кіші Азиядан Сицилияға дейінгі грек храмдарында кездестіруге болады. Сонымен қатар, кейбір рәсімдер де ортақ болды: мысалы, көтеріңкі құрбандық алаңында ақ жануарды құрбан ету.

Зевс Велханос

Бір ерекше жағдайдан басқа, гректер Зевстің туған жерін Крит деп мойындады. Миной мәдениеті ежелгі грек дінінің көптеген маңызды элементтерін сыйлады: «Ескі өркениет жүздеген арналар арқылы жаңасына құйылып кірді», - деп атап өтті Уилл Дюрант, ал крит Зевсі өзінің жастық минойлық сыңайын сақтап қалды. Ұлы Ананың жергілікті баласы, «ұлы мен жұбайының рөлін атқарған кішкентай және төмен құдай», оның минойлық атын гректер Велханос деп аударды, уақыт өте келе Зевс оны эпитет ретінде қабылдады, басқа да көптеген жерлерде болғандай, ол Критте Зевс Велханос («жас Зевс») ретінде құрметке ие болды, көбінесе жай ғана Курос деп аталатын. Критте Зевске Кнос, Ида және Палайкастродағы бірнеше үңгірлерде табынушылық ететін. Эллинистік кезеңде Зевс Велханосқа арналған шағын киелі орын бұрынғы миной қалашығының Агия Триада жерінде салынды. Файстостан табылған шамамен бірдей кезеңге жататын монеталар оған табынудың бейнесін көрсетеді: жас жігіт ағаш бұтақтарының арасында отыр, ал оның тізелерінде әтеш бар. Басқа крит монеталарында Велханос бүркіт түрінде бейнеленген және мистикалық неке тойындағы құдаймен бірге көрсетілген. Гортин мен Литостағы жазбаларда Велхания мерекесі туралы айтылады, бұл Велханиос Эллинистік Критте кеңінен құрметтелгенін көрсетеді. Минос пен Эпименидтің әңгімелері бұл үңгірлердің бір кезде патшалар мен жұбындардың болашақты болжау үшін пайдаланғанын көрсетеді. Платонның «Заңдары» атты еңбегінің маңызды бөлігі осындай орынға саяхат жолында орналасқан, архаикалық крит білімін ерекше атап көрсетеді. Критте Зевс өнерінде ересек адам ретінде емес, ұзын шашты жас жігіт ретінде бейнеленген және «ұлы жас» деп жырланған. «Құдай баланың» азу тісінен жасалған мүсіндері Кносстағы лабиринттің жанынан сэр Артур Эванс табылды. Ол Куреттермен, құмарлы қарулы бишілер тобымен, крит паидеясының қатаң әскери-спорттық жаттығулары мен құпия рәсімдеріне жетекшілік етті. Крит Зевсінің өлімі туралы аңыз көптеген таулы жерлерде орналасқан, бірақ салыстырмалы түрде кеш жазылған дереккөз, Каллимахта ғана айтылады, сонымен қатар Антонин Либералистің бала туған үңгірден жыл сайын от шығатынын айтуы Велханос жылдық өсімдік рухы болғандығын көрсетеді. Эллинистік жазушы Эвхемер Зевс шын мәнінде Криттің ұлы патшасы болған және оның өлімінен кейін оның даңқы оны бірте-бірте құдайға айналдырған деген теорияны ұсынды. Эвхемердің еңбектері сақталмаған, бірақ христиан патристикалық жазушылар оның ұсынысын қабылдады.

Зевс Ликай

Зевс Ликай (Λύκαιος; "құсқа айналған Зевс") эпитетін Зевс Ликай тауының беткейіндегі Ликайя мерекесімен байланысты ғана қабылдайды ("Құс тауы"), шалқыған Аркадиядағы ең биік шың; Зевстің осы примитивті қадамға өту рәсімінің ырымдары мен мифтерімен тек формалды байланысы болды, оның ішінде ежелгі замандағы каннибализм қаупі және жас жігіттердің қасқырға айналу мүмкіндігі бар еді. Құрбандық шалынған ежелгі күл қазығының жанында, ешқандай көлеңке түспейтін деп есептелетін тыйым салынған аумақ орналасқан. Платонның сөзіне сүйенсек, белгілі бір ру тоғыз жыл сайын Ликай тауына жиналып, Зевс Ликайға құрбандық шалған, ал жануардың ішегіне бір-ақ кесек адам ішегі қосылған. Адам етін жеген адам қасқырға айналып, келесі тоғыз жылдық цикл аяқталғанға дейін адам етін жемесе ғана қайтадан адам кейпіне келуге мүмкіндік алатын. Ликайямен байланысты ойындар Аркадияның алғашқы қала құрылысымен – Мегалополиспен бірге төртінші ғасырда көшірілді; онда басты храм Зевс Ликайға арналған. Алайда, Ликайос немесе Ликей (Зевс пен Аполлонның эпитеттері) прото-грек тіліндегі *λύκη, "жарық" сөзінен шыққан болуы мүмкін, бұл сөз бүгінгі күнге дейін ἀμφιλύκη, "күн бату", λυκάβας, "жыл" (әдеби мағынада "жарықтың жолы") сияқты сөздерде қолданылады. Кук пікірінше, бұл мәселеге жаңа "жарық" сыйлайды, өйткені Софоклдың замандасы, трагедия жазушысы Ахей Зевс Ликайды "жұлдызды көзді" деп сипаттаған, ал бұл Зевс Ликай Цицерон сипаттаған Аэтердің ұлы, Аркадиялық Зевс болуы мүмкін. Осы жаңа мағынада Паузанияның Ликосураны "күннің алғаш көрген қаласы" деп сипаттауы, сондай-ақ Ликайон тауының басындағы Зевс алтарының суретін түсінуге болады, ал алтардың алдында алтын жалатылған бүркіттер бейнеленген екі бағана тұрған және "күн шығысына қарайтын". Кук бұдан әрі Зевстің Ликайон тауындағы қасиетті аумағы туралы айтылған аңыздың көлеңкеге жол бермейтінін, Зевсті "жарық құдайы" (Ликайос) деп атаумен байланыстырады.

Қосымша табынушылықтар

Зевстің этимологиясы бастапқыда ол аспан құдайы болғанын көрсетсе де, көптеген грек қалалары жер астында тұратын Зевске құрмет көрсетті. Афиналықтар мен сицилиялықтар Зевс Меилихиосты (Μειλίχιος; "мейірімді" немесе "бал тәтті") құрметтесе, басқа қалаларда Зевс Хтоний ("жерлік"), Зевс Катахтоний (Καταχθόνιος; "жер астындағы") және Зевс Плузиос ("байлық сыйлайтын") болды. Бұл құдайлар бейнелеу өнерінде жыландар түрінде немесе адам кейпінде бейнеленді, ал кейде бір суретте екеуі де бірге көрсетілді. Оларға Персефона мен Деметр сияқты жер асты құдайларына, сондай-ақ қабірлеріндегі батырларға арналған қара жануарларды құрбандыққа шалып, шұңқырларға тастайтын. Ал Олимп құдайлары көбінесе биік тұғырларда ақ түсті жануарларды құрбандыққа қабылдады. Кейбір қалаларда олар құрбандық ететін даймон батыр ма, әлде жер асты Зевсі ме екеніне толық сенімді болмады. Сондықтан Беотиядағы Лебадеядағы киелі орын Паузаний немесе Страбон айтқандай, Трофоний батырына немесе Зевс Трефонийге ("күтім көрсететін") тиесілі болуы мүмкін. Батыр Амфиараус Тебадан тыс жердегі Оропта Зевс Амфиараус ретінде құрметтелді, ал спартандықтардың Зевс Агамемнонға арналған киелі орны болды. Ежелгі Молоссия патшалары Зевске Арей (Αρειος) құрбандық есті. Страбон Тралде Зевс Ларисей (Λαρισαιος) болғанын айтады. Итомеде Зевс Итоматасқа құрмет көрсетілді, олар Зевстің мүсіні мен киелі орнына ие болды және Зевс құрметіне жыл сайынғы Итомея (ἰθώμαια) фестивалі өткізілді.

Гекатомфония

Гектаомфония (ἑκατομφόνια), «жүзді өлтіру» деген мағынаны білдіреді, ἑκατόν – «жүз» және φονεύω – «өлтіру» сөздерінен шыққан. Бұл Мессендіктердің салты еді, олар өздерінің жүз жауды өлтірген кез келгеніне Зевске құрбандық шалған. Аристомен Спартаға қарсы Мессендік соғыстарында осы құрбандықты үш рет шалған.

Грек емес құлшылықтар

Жоғарыда аталған пангелендік атақтар мен түсініктерге қоса, жергілікті культтер құдайлар мен адамдардың патшасы туралы өзгеше ойларын сақтап келді. Зевс Айтней атауымен Айтна тауында құлшылық етілді, онда оның мүсіні орнатылған және оның құрметіне Айтная деп аталатын жергілікті фестиваль өткізілді. Басқа мысалдар төменде келтірілген. Зевс Аней немесе Зевс Анезий (Αινησιος) ретінде ол Кефалония аралында құлшылыққа ие болды, онда Анос тауында оның ғибадатханасы болған.

Оракулдар

Оракулдардың көпшілігі әдетте Аполлонға, батырларға немесе Темида сияқты түрлі қасиетті әйелдерге арналса да, аздаған оракулдық орындар Зевске арналған еді. Бұған қоса, кейбір шетелдік оракулдар, мысалы, Гелиополистегі Баал оракулы грек тілінде Зевс, ал латын тілінде Юпитермен байланысты болды.

Додонадағы оракул

Епирдегі Додонадағы Зевс культі, б.з.д. екінші мыңжылдықтан бастап діни қызметтің іздері бар жерде, қасиетті еменге ортасталған. "Одиссея" жазылған шамамен б.з.д. 750 жылдары, Селой деп аталатын жалаң аяқ дін қызметкерлері болған, олар жерге жатып, жапырақтар мен бұтақтардың қозғалысын бақылап болжам жасаған. Геродот Додона туралы жазған кезде, ер адам дін қызметкерлерінің орнына пелейадалар ("көгершіндер") деп аталатын әйел қасиеттер келді. Додондағы Зевстің жұбайы Гера емес, Диона болған – оның аты "Зевс" сөзінің әйел түрі. Оның титан дәрежесі кейбіреулерге ол гректер келгенге дейінгі күшті құдай болуы мүмкін екенін, және бұл оракулдың алғашқы иесі болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Сивадағы оракул

Мысырдың батыс шөліндегі Сива оазисіндегі Аммон оракулы Александр заманына дейін грек әлемінің құрамына кірмеген, бірақ архаикалық дәуірде гректердің санасында маңызды рөл атқарды: Геродот парсы соғысы туралы айта келіп, Зевс Аммонмен кеңесу туралы мәлімдейді. Зевс Аммонға Спартада ерекше құрмет көрсетілді, Пелопоннес соғысы кезінде оған арналған ғибадатхана бар болған. Александр Сивадағы оракулмен кеңесу үшін шөлге сапар жасағаннан кейін, эллиндік ой-қиялда Ливиялық Сибилла бейнесі пайда болды.

Шетелдік құдайлар

Зевс римдік Юпитер құдайымен сәйкестендірілді және синкретикалық классикалық көзқарас бойынша (interpretatio graeca қараңыз) мысырлық Аммон және этруск Тиния сияқты басқа да құдайлармен байланысты болды. Диониспен бірге ол Фригияның басты құдайы Сабазиос рөлін қабылдады, бұл Римде Сабазиус деп аталатын синкретикалық құдайға айналды. Селевкидтер билеушісі Антиох IV Эпифан Иерусалимдегі Яһуда ғибадатханасына Зевс Олимпистің мүсінін орнатты. Эллинизмге ұшыраған яһудилер бұл мүсінді Баал Шамен (ағылшын тілінде, Аспан Иесі) деп атады. Зевс индуист құдайы Индрамен де сәйкестендіріледі. Олар тек құдайлардың патшасы ғана емес, сонымен қатар олардың найзағайы да ұқсас.

Гелиос

Кейде Зевс гректердің күн құдайы Гелиоспен шатастырылады, кейде ол тікелей Зевстің көзі деп аталады немесе осылайша анық көрсетіледі. Мысалы, Гесиод Зевстің көзін күндей сипаттайды. Бұл түсінік, мүмкін, ежелгі Индоевропалық діннен туындаған, онда күн кейде *Dyḗus Pḥatḗr көзі ретінде көрінеді (Hvare khshaeta қараңыз). Еврипидтің қазір жоғалған "Мисиандар" трагедиясында Зевс "күн көзді" деп сипатталған, ал Гелиос басқа жерде "Зевстің жарқын көзі, өмір сыйлаушы" деп айтылады. Еврипидтің тағы бір трагедиясы, "Медеяда" хор Гелиосты "Зевстен туған жарық" деп атайды. Гелиос пен Зевстің байланысы ерте грек культы мен жазбаларында негізделмеген сияқты, бірақ кейінгі уақытта тікелей теңестірудің көптеген мысалдары бар. Эллинистік кезеңде грек-египеттік құдай Серапис пайда болды, ол Зевстің жер асты әлемінің бейнесі ретінде қарастырылды, оның күн табиғаты гректер салған күн тәжі мен сәулелерінен көрінеді. "Зевс Серапис Гелиосқа" арналған бірлескен құрбандықтар Жерорта теңізінің барлық аймақтарында табылған, ал Трахониттен алынған бірқатар жазулар "Жеңіске ұшырамайтын Күн Зевсі" культына куәлік етеді. Зевске Күн құдайы ретінде табынуға Аморгос аралындағы жазудағы Ζεὺς Ἥλ[ιο]ς ("Зевс Күн") деген жазу негіз болған, бұл Зевске құлшылық етудің күн элементтері б.з.д. V ғасырға дейін жететінін көрсетеді. Криттік Зевс Талайостың культында күн элементтері болған. "Талос" Гелиостың жергілікті эквиваленті болды.

Философия

Неоплатонизмде Зевстің мифологиялық құдайлармен байланысы Демиург немесе Илаһи Ақыл ретінде түсіндіріледі, әсіресе Плотиннің «Эннеадалар» және Проклдың «Платондық теологиясы» еңбектерінде.

Киелі кітап

Жаңа өсиетте Зевс екі рет еске алынады, алғаш рет Елшілердің істері 14:8–13-те: Листра қаласында тұратын халық елші Пауылдың жақындығында сал адамды айықтырғанын көргенде, Пауыл мен оның серігі Барнабаны құдайлар деп есептеді, Пауылды Гермеспен, ал Барнабаны Зевспен теңестіріп, тіпті оларға көпшілікпен бірге құрбан шалуға әрекет етті. 1909 жылы Листраның жанынан табылған екі ежелгі жазу осы қалада осы екі құдайға табынушылық болғанын куәландырады. Бір жазуда "Зевстің жұбылықтары", ал екіншісінде "Ұлы Гермес" және "Күн құдайы Зевс" деп көрсетілген. Екінші рет бұл оқиға Елшілердің істері 28:11-де айтылады: тұтқын Пауыл Мальта аралынан кемемен аттанғанда, сол кеменің мүсіні "Зевстің ұлдары", яғни Кастор мен Поллюкс (Диоскурлар) болған. 2 Маққабилер кітабының 6:1, 2-тарауында патша Антиох IV (Эпифан) еврей дінін жоюға тырысып, Иерусалимдегі ғибадатхананы ластап, оны Зевске (Олимпиялық Юпитерге) арнап қайта құдастады делінген.