Кіріспе
Ирландиялық мереке және галдік орақ фестивалі
Lughnasadh, Lughnasa немесе Lúnasa (LOOnəsə) – орақ маусымының басталуын белгілейтін галдік фестиваль. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл мереке Ирландия, Шотландия және Мэн аралында кеңінен сақталып келген. Дәстүр бойынша, ол 1 тамызда немесе жазғы күн тоғысы мен күзгі күн мен түн теңелуінің арасында өтеді. Соңғы ғасырларда кейбір тойлаулар осы күндік жақын жексенбіге ысырылды. Lughnasadh – Samhain, Imbolc және Beltane қатарлы төрт галдік маусымдық фестивальдің бірі. Ол валлийлік Gŵyl Awst және ағылшын тіліндегі Lammas фестивальдерімен сәйкес келеді. Lughnasadh ерте ирланд әдебиетінде еске алынған және оның тамыры – пұтқа табынушылық дәуіріне дейін жетеді. Фестиваль құдай Lugh-тың атымен аталған. Орта ғасырларда бұл фестиваль салтанаттар, спорттық жарыстар (әсіресе Tailteann ойындары), ат жарыстары, той-думандар, үйлену шаралары және сауда-саттықтарды қамтитын үлкен жиындарға ұласты. Фольклорші Маир МакНиллдің сөзіне сүйенсек, діни обрядтардың ішінде алғашқы өнімдерді құрбан ету, жаңа тағамдарды тойлау, бұқа шалу және ритуалдық билер болған. Соңғы ғасырларда Lughnasadh жиындары көбінесе төбелер мен тауларда өткізіліп, көптеген осыған ұқсас іс-шараларды қамтыды. Бұл фестиваль 20-шы ғасырға дейін кеңінен сақталды, ал шара әртүрлі атаулармен белгілі болды: Garland Sunday, Bilberry Sunday, Mountain Sunday және Crom Dubh Sunday. Lughnasadh кезінде төбелер мен тауларға шығу дәстүрі кейбір аймақтарда христиан қажылығы ретінде жаңартылып сақталды. Ең танымал мысалы – шілде айының соңғы жексенбісінде Croagh Patrick тауына жасалатын Reek Sunday қажылығы. Сонымен қатар, Puck Fair сияқты бірқатар жәрмеңкелер де Lughnasadh фестивалінің қалдықтары саналады. 20-шы ғасырдың соңынан бері кельт неопагандары Lughnasadh фестивалін немесе оған негізделген шараларды діни мереке ретінде тойлайды. Кейбір жерлерде фестивальдің элементтері мәдени шара ретінде қайта жаңғыртылды.
Атауы
Ескі ирланд тілінде бұл мереке Lugnasad деп аталған. Бұл Lug (Луг құдайы) және násad (жиналыс) сөздерінің бірігуі, екінші сөз жұрнақ ретінде қолданылғанда әдетте баса көрсетілмейді. Кейінгі жазу түрлеріне Luᵹ̇nasaḋ, Lughnasadh және Lughnasa жатады. Қазіргі ирланд тілінде бұл жазу Lúnasa, сонымен қатар тамыз айының атауы да осылай. Женетив жағдайы да Lúnasa, мысалы, Mí Lúnasa (тамыз айы) және Lá Lúnasa (Lúnasa күні). Қазіргі шотланд гаэлінде (Gàidhlig) мереке мен айдың екеуі де Lùnastal деп аталады. Манкс тілінде (Gaelg) мереке мен айдың екеуі де Luanistyn деп аталады. Күнді Laa Luanistyn немесе Laa Luanys деп атауға болады. Уэльс тілінде (Cymraeg) бұл күн Calan Awst деп белгілі, бастапқыда латын тілінен келген термин, «тамыз айының бастауы» немесе «тамыз мейрамы» деген мағынаны білдіреді.
Мифология және фольклор
Ирландия мифологиясында Лугнасадты Луг құдайы жер анасының өлімін еске алу үшін жерлеу тойы мен спорттық жарыстар – жерлеу ойындары – ретінде құрған деп айтылады. Лугнасад және Лугнасад орындары туралы ирланд аңыздарында әдетте еріксіз алып кетілген немесе ұсталған, қайғыдан, ұяттан, шаршаудан немесе белгісіз себептерден қайтыс болған әйел бейнеленеді. Ол Ирландияның далаларын егіс үшін тазартқаннан кейін шаршап қайтыс болды делінеді. Наас жиналыс орны туралы тағы бір аңыз, Луг өзінің екі әйелі, Нас және Бои сестерінің естелігі үшін бұл мерекені құрды дейді. Бір теория бойынша, бұл жаздың аяқталуына байланысты аза тұту (немесе жаназа) болған. Фольклорист Маир МакНилл Лугнасадтың кейінгі фольклоры мен дәстүрлерін жан-жақты зерттеді. Ол негізгі тақырыптың екі құдайдың арасындағы егін үшін күрес екендігіне тоқталады. Кейінгі халық аңыздарында көбінесе Кром Дуб деп аталатын бір құдай астықты өз қазынасы ретінде қорғайды. Екінші құдай, Луг, оны адамзат үшін тартып алуы керек. Кейде бұл астықты бейнелейтін Эйтне есімді әйел үшін болған күрес ретінде бейнеленеді. Луг сондай-ақ қырыпты бейнелейтін бір тұлғамен күресіп, жеңеді. Сақталған фольклорда Лугтың орнын көбінесе Әулие Патрик алады, ал Кром Дуб – астық қоймасы немесе бұқасы бар және Патрикке қарсы тұрып, жеңіліп, дінге өтіп кеткен пұтқа табынушы. Кром Дуб Кром Круахпен бір тұлға болуы мүмкін және Дагда мен Доннмен ортақ белгілері бар.
Тарихи әдет-ғұрыптар
Орта ғасырларда Тайлтен ойындары (көне) немесе Аэнах Тайлтен (қазіргі жазуы: Аонах Тайлтен) әр Лугнасад сайын Тайлтинде, қазіргі Мит графтығында өткізілді. Орта ғасыр әдебиеттеріне сәйкес, патшалар осы óeнахқа қатысып, оның ұзақтығы үшін бітім жарияланды. Бұл ежелгі Олимпиада ойындарына ұқсас болды және оған спорттық жарыстар, ат жарыстары, музыка және әңгіме айту, сауда, заңдарды жариялау және құқықтық дауларды шешу, келісімшарттар жасау және үйлесімділік кірді. Тайлтинде жас жұптар ағаш есік тесігі арқылы қол алысып, сынақ некеге отырды. Сынақ неке бір жыл бір күн бойы созылды, содан кейін оны тұрақты немесе ешқандай салдары жоқ ажыратуға болады. 9 ғасырдан кейін Оэнах Тайлтен тұрақты түрде тойланбай, біртіндеп жойылды. ХХ ғасырда ол бір уақытқа Тайлтен ойындары ретінде қайта жаңғыртылды. Тағы бір Лугнасад жиыны, Оэнах Кармен, қазіргі Кильдар округінде өтті. Карман да тәңіршік болған деп есептеледі, мүмкін, Тайльтиу сияқты әңгімемен. 18 ғасырдан 20 ғасырдың ортасына дейін көптеген Лугнасадтық әдет-ғұрыптар мен фольклор жазылды. 1962 жылы фольклоршы Маир МакНиллдің "Лугнаса фестивалі" атты Лугнасад зерттеуі жарық көрді. МакНилл Лугнасадтың сақталған әдет-ғұрыптары мен фольклорын, сондай-ақ фестиваль туралы ертеректегі жазбаларды және ортағасырлық жазбаларды зерттеді. Ол дәлелдер 1 тамыз айларында ежелгі мереке болғанын көрсетті, оның ішінде: Бастысы астықтың салтанатты кесуі, оны биік жерге алып барып, жерлеу арқылы құдайға құрбандық жасау; жаңа тағам мен қарақұмырық тамағы, оның әрқайсысы қатысуы керек; қасиетті бұқаның құрбандығы, оның етінен тойлау, оның терісі мен жас бұқамен алмастыру рәсімдері; ырымдық би-ойын, мүмкін, құдай үшін күрес туралы әңгімелейді және ырымдық шайқас; төбенің басына [қалыпталған тас] басын орнату және оны Льюгты кейіпке келтіретін актермен жеңу; Льюгтың жабайыларды немесе ашаршылықты тұтқындауын бейнелейтін тағы бір ойын; үш күндік мерекеге жас керемет құдай [Льюг] немесе оның өкілі төрағалық етеді. Ақырында, патшалық аралық аяқталып, бас құдай өзінің тиісті орнына оралғандығын көрсететін рәсім өтті. Орта ғасыр жазушылары сипаттаған көптеген әдет-ғұрыптар қазіргі дәуірге дейін сақталып қалды, бірақ олар христиандыққа айналдырылды немесе кез келген жалған діннің мәнін жойды. Лугнасад ескі егін егіліп, жаңалары жинауға дайын болмаған кезде, ауыл шаруашылығы қауымы үшін жылдың нашар уақытында болды. Ирландияның көптеген көрнекті таулары мен төбелеріне Лугнасадта шықты. Кейбір жаяу жүрістер христиандық діни сапар ретінде қайта қарастырылды, ең танымал - Рейк жексенбісі - жыл сайынғы Croagh Patrick түбінде шілде айының соңында. Тау басындағы басқа да жиындар жастарға тән дүниелік болды. Айверах түбегінде Друнг тауының шыңына парызшылық ету 1880 жылы жойылғанға дейін жергілікті Лугнасад мерекелерінің бір бөлігі болды. Ирландияда қарақұмырық жиналды, тамақтану, ішу, билеу, халық музыкасы, ойындар мен үйлесімділік, сондай-ақ ауыр атлетика, атлетика және ат жарысы сияқты спорттық жарыстар болды. Кейбір жиналыстарда, барлығы көктемнің аяқталғанын білдіру үшін, төбеге көтерілгенде гүлдер киіп, оларды шыңға көміп тастады. Кей жерлерде алғашқы бидай өнімі жер астына көмілген. Сонымен қатар, екі топ жас жігіттер таяқпен шайқасып, топтар арасында шайқас болды. XVIII ғасырда Шотландияның Лотиан қаласында жауынгерлердің бір-біріне қарсы топтары тұяқтарды құрып, олардың басына ту орнатты. Бірнеше күн бойы әр топ екінші топтың мұнарасын бұзуға тырысты, ал Лугнасадта олар бір-бірімен "сайыста" кездесті. Лугнасад кезінде бұқаларды құрбандыққа шалу туралы деректер 18 ғасырда Ирландиядағы Коис Фаррайгеде, олар Кром Дубхқа және Шотландиядағы Лох Мареде, олар Сент Маэль Рубаға ұсынылды. Егіннің алғашқы өнімімен арнайы дастарқан жасалды. Шотландияның таулы жерінде адамдар айға арналған торт жасап, оны құдайларға арнаған. Лугнасадтың Имболк пен Белтанемен ортақ тағы бір әдет - қасиетті құдықтарға бару, кейбіреулері әсіресе құдықтарға бару. Бұл құдықтарға келгендер құдықтың айналасында күндіз жүріп, денсаулық үшін дұға ететін; содан кейін олар әдетте монеталар немесе клоиттер ретінде тартулар қалдыратын. Ирландияда ашық жердегі кейбір жиналыстарда от жағылса да, олар сирек кездесетін және мерекелерге кездейсоқ болатын. Дәстүр бойынша, Лугнасад әрқашан тамыздың бірінші күні болып саналады. Алайда соңғы ғасырларда бұл мерекелер мен мерекелердің көбісі жақындағы жексенбілерге ауыстырылды – шілде айының соңғы жексенбісі немесе тамыз айының бірінші жексенбісі. Бұл егін жинау маусымының қарбаластығы және ауа райының болжамсыздығы себепті деп есептеледі, себебі жұмыс күндерін беріп қоюдың қажеті болмады. Жексенбі демалыс күні болғандықтан, сол күні тойлау ыңғайлы болды. Фестивальге Григориан күнтізбесіне ауысу да әсер еткен болуы мүмкін. Лугнасад кезіндегі ауа райының болжамсыздығы және оның егінге тигізетін маңыздылығы туралы көптеген халықтық айтылымдар бар:
A solemn cutting of the first of the corn of which an offering would be made to the deity by bringing it up to a high place and burying it; a meal of the new food and of bilberries of which everyone must partake; a sacrifice of a sacred bull, a feast of its flesh, with some ceremony involving its hide, and its replacement by a young bull; a ritual dance play perhaps telling of a struggle for a goddess and a ritual fight; an installation of a [carved stone] head on top of the hill and a triumphing over it by an actor impersonating Lugh; another play representing the confinement by Lugh of the monster blight or famine; a three day celebration presided over by the brilliant young god [Lugh] or his human representative. Finally, a ceremony indicating that the interregnum was over, and the chief god in his right place again. Many of the customs described by medieval writers survived into the modern era, though they were either Christianized or shorn of any pagan religious meaning. Lughnasadh occurred during a poor time of the year for the farming community when the old crops were done and the new ones not yet ready for harvest. Many of Ireland's prominent mountains and hills were climbed at Lughnasadh. Some of the treks were re cast as Christian pilgrimages, the most well known being Reek Sunday – the yearly pilgrimage to the top of Croagh Patrick in late July. Other hilltop gatherings were secular and attended mostly by the youth. On the Iveragh Peninsula, a pilgrimage to the summit of Drung Hill was part of local Lughnasadh celebrations until it died out around 1880. In Ireland, bilberries were gathered and there was eating, drinking, dancing, folk music, games and matchmaking, as well as athletic and sporting contests such as weight throwing, hurling and horse racing. At some gatherings, everyone wore flowers while climbing the hill and then buried them at the summit as a sign that summer was ending. In other places, the first sheaf of the harvest was buried. There were also faction fights, whereby two groups of young men fought with sticks. In 18th century Lothian, Scotland, rival groups of young men built towers of sods topped with a flag. For days, each group tried to sabotage the other's tower, and at Lughnasadh they met each other in 'battle'. Bull sacrifices at Lughnasadh time were recorded as late as the 18th century at Cois Fharraige in Ireland, where they were offered to Crom Dubh, and at Loch Maree in Scotland, where they were offered to Saint Máel Ruba. Special meals were made with the first produce of the harvest. In the Scottish Highlands, people made a special cake called the lunastain, which may have originated as an offering to the gods. Another custom that Lughnasadh shared with Imbolc and Beltane was visiting holy wells, some specifically clootie wells. Visitors to these wells would pray for health while walking sunwise around the well; they would then leave offerings, typically coins or clooties. Although bonfires were lit at some of the open air gatherings in Ireland, they were rare and incidental to the celebrations. Traditionally, Lughnasadh has always been reckoned as the first day of August. In recent centuries, however, much of the gatherings and festivities shifted to the nearest Sundays – either the last Sunday in July or first Sunday in August. It is believed this is because the coming of the harvest was a busy time and the weather could be unpredictable, which meant work days were too important to give up. As Sunday would have been a day of rest anyway, it made sense to hold celebrations then. The festival may also have been affected by the shift to the Gregorian calendar. There are many folk sayings that relate to the unpredictable weather conditions during Lughnasadh and the importance of these conditions to the harvest:
" For Lammas floods, with crops oft havoc play,
And e'en one swept the rustic bridge away." "August needs the dew as much as men need bread. After Lammas corn ripens as much by night as by day."
"Ламас су тасқыны егінге көптеген зиян келтіреді,
Және тіпті біреуі шаруа көпірін шайып кетті." "Тамызға да нанға мұқтаж болғандай, ылғал керек. Ламас егіні күндіз де, түнде де бірдей піседі."
A solemn cutting of the first of the corn of which an offering would be made to the deity by bringing it up to a high place and burying it; a meal of the new food and of bilberries of which everyone must partake; a sacrifice of a sacred bull, a feast of its flesh, with some ceremony involving its hide, and its replacement by a young bull; a ritual dance play perhaps telling of a struggle for a goddess and a ritual fight; an installation of a [carved stone] head on top of the hill and a triumphing over it by an actor impersonating Lugh; another play representing the confinement by Lugh of the monster blight or famine; a three day celebration presided over by the brilliant young god [Lugh] or his human representative. Finally, a ceremony indicating that the interregnum was over, and the chief god in his right place again. Many of the customs described by medieval writers survived into the modern era, though they were either Christianized or shorn of any pagan religious meaning. Lughnasadh occurred during a poor time of the year for the farming community when the old crops were done and the new ones not yet ready for harvest. Many of Ireland's prominent mountains and hills were climbed at Lughnasadh. Some of the treks were re cast as Christian pilgrimages, the most well known being Reek Sunday – the yearly pilgrimage to the top of Croagh Patrick in late July. Other hilltop gatherings were secular and attended mostly by the youth. On the Iveragh Peninsula, a pilgrimage to the summit of Drung Hill was part of local Lughnasadh celebrations until it died out around 1880. In Ireland, bilberries were gathered and there was eating, drinking, dancing, folk music, games and matchmaking, as well as athletic and sporting contests such as weight throwing, hurling and horse racing. At some gatherings, everyone wore flowers while climbing the hill and then buried them at the summit as a sign that summer was ending. In other places, the first sheaf of the harvest was buried. There were also faction fights, whereby two groups of young men fought with sticks. In 18th century Lothian, Scotland, rival groups of young men built towers of sods topped with a flag. For days, each group tried to sabotage the other's tower, and at Lughnasadh they met each other in 'battle'. Bull sacrifices at Lughnasadh time were recorded as late as the 18th century at Cois Fharraige in Ireland, where they were offered to Crom Dubh, and at Loch Maree in Scotland, where they were offered to Saint Máel Ruba. Special meals were made with the first produce of the harvest. In the Scottish Highlands, people made a special cake called the lunastain, which may have originated as an offering to the gods. Another custom that Lughnasadh shared with Imbolc and Beltane was visiting holy wells, some specifically clootie wells. Visitors to these wells would pray for health while walking sunwise around the well; they would then leave offerings, typically coins or clooties. Although bonfires were lit at some of the open air gatherings in Ireland, they were rare and incidental to the celebrations. Traditionally, Lughnasadh has always been reckoned as the first day of August. In recent centuries, however, much of the gatherings and festivities shifted to the nearest Sundays – either the last Sunday in July or first Sunday in August. It is believed this is because the coming of the harvest was a busy time and the weather could be unpredictable, which meant work days were too important to give up. As Sunday would have been a day of rest anyway, it made sense to hold celebrations then. The festival may also have been affected by the shift to the Gregorian calendar. There are many folk sayings that relate to the unpredictable weather conditions during Lughnasadh and the importance of these conditions to the harvest:
" For Lammas floods, with crops oft havoc play,
And e'en one swept the rustic bridge away." "August needs the dew as much as men need bread. After Lammas corn ripens as much by night as by day."
Бүгін
Ирландияда кейбір таулық қажылықтар сақталған. Ең танымал – Croagh Patrick-тегі Reek Sunday қажылығы, ол жыл сайын ондаған мың қажыны қызықтырады. Пак жәрмеңкесі жыл сайын тамыздың басында Керри округіне қарасты Киллорглин қаласында өткізіледі. Оның тарихы 16 ғасырға дейін жетеді, бірақ ол Лугнасад фестивалінің қалдығы деп саналады. Соңғы жылдары Ирландияның басқа қалалары да жыл сайынғы Лугнаса фестивальдерін және Лугнаса жәрмеңкелерін өткізе бастады. Пак жәрмеңкесі сияқты, мұндай шараларда дәстүрлі музыка мен би, қолөнер шеберханалары, дәстүрлі әңгімелер мен базарлар ұйымдастырылады. Мұндай фестивальдер Гведоре, Слайго, Брэндон, Ратанган және тағы да көптеген жерлерде өткізілді. Клэр округіндегі ашық аспан астындағы музей – Краггаунвенде жыл сайын Лугнаса фестивалі өтеді, онда тарихи қайта жаратушылар ежелгі Ирландиядағы күнделікті өмірдің элементтерін көрсетеді. Онда киім-кешек, артефакттар, қару-жарақ және зергерлік бұйымдардың көшірмелері қойылған. Осыған ұқсас шара жыл сайын Антрим округіндегі Каррикфергус қамалында өткізіледі. 2011 жылы RTÉ Craggaunowen-нен Lughnasa Live телебағдарламасын көрсетті. Ирландия диаспорасында Лугнасад мерекелерінің сақталуын кейбір отбасылар әлі де тамыз айын отбасылық кездесулер мен тойлар өткізудің дәстүрлі уақыты ретінде таңдайды, бірақ қазіргі жұмыс кестесіне байланысты бұл шаралар кейде жақын жердегі әлемдік мерекелерге, мысалы АҚШ-тағы 4 шілдеге ауыстырылады.
Неопаганизм
Лугнасад немесе оған негізделген ұқсас мерекелерді кейбір қазіргі заманғы жаңа діндер, әсіресе кельт жаңа діндері сақтайды. Ортақ аты болғанымен, мұндай Лугнасад тойлаулары әртүрлі болуы мүмкін. Бірқатар адамдар тарихи фестивальді мүмкіндігінше дәл қайта жасай беруге тырысады, ал екіншілері (мысалы, Виккандар) өз тойларын түрлі фестивальдерге негіздейді, олардың ішінде галлик фестивалі де бар. Жаңа діндердің өкілдері Лугнасады әдетте Солтүстік жарты шарда 1 тамызда, ал Оңтүстік жарты шарда 1 ақпанда тойлайды, көбінесе мерекелік шараларын күн батқаннан кейін бастайды. Кейбір жаңа діндер оны жазғы күн тоғысы мен күзгі күн мен түн теңелу арасындағы астрономиялық орта нүктеде немесе осы нүктеге ең жақын толық ай күнінде тойлайды. 2022 жылы бұл астрономиялық орта нүкте 7 тамызға (Солтүстік жарты шар) немесе 4 ақпанға (Оңтүстік жарты шар) сәйкес келеді.
Кельт қайта құрушысы
Кельт қайта құрушы пұтқа табынушылар ежелгі кельт дінін қайта құруға тырысады. Олардың амалдары зерттеулер мен тарихи есептерге негізделген.
Гелдік дәстүрлерді ұстанатын кельт қайта құрушылары Лугнасадты "алғашқы өнімдер" кезінде немесе осы уақытқа ең жақын толық ай күні тойлайды. АҚШ-тың Солтүстік-Шығысында бұл көбінесе көкжидек жинау маусымымен келеді, ал Тынық мұхитының Солтүстік-Батысында қара жидек көбінесе мерекелік жеміс болып саналады.
Вика
Виккандар күзгі егін жинау мерекелерінің біріншісін "Лугнассад" немесе "Ламмас" деп атайды. Бұл олардың Жыл шеңберінің сегіз жылдық "Саббатының" бірі, жазғы күн тоғысынан кейін және Мабон мерекесінен бұрын келеді. Ол қол қосып үйлену үшін ең ыңғайлы екі уақыттың бірі саналады, екіншісі – Белтайн. Кейбір виккандар бұл мерекені "астық құдайының" бейнесін нанға пішіп, содан кейін оны символдық түрде құрбан етеді және жейді.