Кіріспе
Хан әулетінің императоры б.з.д. 1-ден 6 жылға дейін. Хан императоры Пинг (б.з.д. 9 – 6 ақпан, 6 ж.), жеке есімдері Лю Цзизи, кейін Лю Кан, Қытай Хан әулетінің он бірінші императоры, б.з.д. 1-ден 6 жылға дейін тақ иеленді. Ол, баласы жоқ Ай императорының қайтысынан кейін, сегіз жасында таққа отырды. Ұлы император жесір Ван Чжэнцзюнь Ван Мангты регент етіп тағайындады. Ван Мангтың диктаторлық регенттігіне наразы болған Ван Ю (王宇) император Пингтің ана жағынан туған ағалары Вэй кланымен бірге регентке қарсы құлық жасады, бірақ олардың құлықтары ашылғаннан кейін Ван Манг Ван Ю мен Вэйді (Консорт Вэйден басқа) өлімге кесті, сондай-ақ осы мүмкіндікті пайдаланып, көптеген нақты немесе болжамды саяси қарсыластарын осы құлыққа қатысқан деп айыптап, оларды өлтірді немесе жер аударды. Осыдан бастап Хан әулеті тек атау ғана болды. Бұдан өзге, Ван Манг өзінің қызын император Пингтің императорлық жұбайы етіп тағайындап, билікке деген өзінің заңдылығын нығайтты. Император Пингтің Ван Мангтың уыттауынан қайтыс болғаны айтылады, өйткені Ван Манг оның ағаларының кек алуынан қорқып, ал оның мұрагері, нәресте Рузи Ингтің таңдалуын Ван Манг өзі қадағалағысы келді.
Emperor Ping of Han (9 BC – 3 February 6 AD), personal names Liu Jizi and later Liu Kan, was the eleventh emperor of the Chinese Han dynasty, reigning from 1 BC to AD 6. He ascended the throne at the age of eight following the death of his cousin, the childless Emperor Ai. Wang Mang was appointed regent by Grand Empress Dowager Wang Zhengjun. Dissatisfied with his father's dictatorial regency, in AD 3, Wang's son Wang Yu (王宇) conspired with Emperor Ping's maternal uncles of the Wei clan against the regent, but after they were discovered, Wang Mang had not only Wang Yu and the Weis (except Consort Wei) put to death, but also used this opportunity to accuse many actual or potential political enemies as being part of the conspiracy and to execute or exile them. From then onwards, the Han dynasty existed only in name. Furthermore, Wang Mang also designated his daughter as the empress consort to Emperor Ping to codify his legitimacy to power. Emperor Ping was allegedly poisoned by Wang Mang after reigning less than six years because Wang was concerned that he would avenge his uncles, and his successor, the infant Ruzi Ying, would be chosen by none other than Wang Mang himself.
Отбасылық тарихы және императорлық өмір
Лю Цзизи б.з.д. 9 жылы дүниеге келген. Оның әкесі Лю Син (劉興) – император Юаньның кенже ұлы және император Чэннің кіші інісі. Анасы – ханзада Синнің әйелі Вэй (衛). Лю Цзизидің үш әпкесі болған (олардың есімдері тарихта сақталмаған), бірақ ағасы болмаған. Ол жүрек ауруымен туған, ол аурудың күшеюі кезінде қан айналымы бұзылып, еріндері мен аяқ-қолы көгілдір түске енеді. Оны әкесінің анасы, император Юаньның қарындасы Фэн Юань ханшайым тәрбиелеген, ол ханзада Синнің билігінде жесір ханшайым атағын алған. Лю Цзизидің туған кезінде ханзада Син императорлық таққа мұрагер ретінде қарастырылған, себебі император Чэннің баласы болмаған. Бірақ, император Чэн өзінің туысы (Лю Цзизидің інісі) Лю Синді (劉欣) таңдады, өйткені император Чэн Лю Синнің Лю Цзизиге қарағанда қабілетті деп есептеді, сондай-ақ Лю Синді асырап алып, өзінің ұлы еткісі келді. Император Чэн б.з.д. 7 сәуірде қайтыс болғаннан кейін Лю Син Ай императоры болып таққа отырды. Сол жылы, Лю Цзизи 2 жаста болғанда, ханзада Син қайтыс болды, ал Лю Цзизи оның билігін Жуншан ханзадасы (қазіргі Хэбэй провинциясының Баодин қаласы) ретінде мұралады. Ол жүрек ауруынан уақыт-уақытпен зардап шегіп отырды. Сондықтан, әжесі Фэн Юань жесір ханшайым көптеген дәрігерлерді шақырып, құдайларға дұға ететін болды. Б.з.д. 6 жылы Ай императоры туысы Лю Цзизидің ауруы туралы естіп, өзінің жеке кеңесшісі Чжан Ю (張由) және императорлық дәрігерлерді Жуншанға оның емделуі үшін жіберді. Бірақ бұл Фэн Юань жесір ханшайым үшін қауіпті жағдайға әкелді. Императорлық кеңесші Чжан өзі психикалық аурумен (мүмкін, екі полюсті бұзылыс) ауырған, ол Жуншанға келген соң, кенеттен ашуланып, астана Чанъанға қайтып келді. Ол өзінің іс-әрекетін түсіндіруге мәжбүр болғаннан кейін, Фэн Юань жесір ханшайым Ай императоры мен оның әжесі Фу императорлық жесір ханшайымына қарғыс тастағанын айтты. Фу императорлық жесір ханшайымы мен Фэн Юань жесір ханшайымы император Юаньның әйелдері болған кезде бәсекелес болған, Фу императорлық жесір ханшайымы осы мүмкіндікті пайдаланып Фэн Юань жесір ханшайымына қарсы шабуыл жасауды шешті. Ол тергеуші ретінде Ши Ли (史立) евнухты жіберді, Ши Фэн Юань жесір ханшайымының көптеген туыстарын (оның ішінде әпкесі Фэн Си (馮習) және қарындасы Цзюньчжи (君之)) азаптап, кейбіреулерін өлімге ұшыратты, бірақ Фэн Юань жесір ханшайымына қарсы нақты айғақ таба алмады. Ши Ли тергеудің артында кім тұрғанын көрсету үшін, Фэн Юаньның император Юаньды аюдан қорғаған оқиғасын еске салды. Фэн Юань жесір ханшайымы Фу императорлық жесір ханшайымының тергеуді ұйымдастырғанын түсініп, сарайына қайтып, өзін-өзі өлтірді. Тергеу нәтижесінде Фэн кланының 17 мүшесі қайтыс болды. Лю Цзизи, ол кезде әлі бала болған, аман қалды. (Фэн Юань жесір ханшайымының абыройы қалпына келтіріліп, оны айыптаушылар қатаң жазаланды, б.з.д. 1 жылы, Ай императоры мен Фу императорлық жесір ханшайымы қайтыс болғаннан кейін.) Б.з.д. 1 жылдың тамыз айында Ай императоры мұрагерсіз қайтыс болды. Оның әжесі, Ұлы императорлық жесір Ван, Ай императорының жақын адамы (мүмкін, сүйіктісі) Донг Сяньнан билікті қайтарып алып, өзінің туысы Ван Мангты регент етіп тағайындады. Ван Манг Донг Сянь мен Ай императорының Фу және Дин (анасы Консорт Диннің туыстары) туыстарына қарсы күрес жүргізіп, оларды үкіметтен қуды. Сонымен қатар, ол көптеген нақты немесе ықтимал саяси жауларын тазартты, бірақ Ұлы императорлық жесір Ванға Хан әулетіне адал екенін көрсетті. Лю Цзизи, император Юаньның жалғыз тірі ер баласы (Чэн және Ай императорлары баласыз қайтыс болғандықтан), логикалық мұрагер саналды және ол өзінің туысының орнын басу үшін Чанъаньға шақырылды.
Ван Манның билігінің ертегі кезеңдері
Император Пинг таққа отырғаннан кейін Ван Манг үкіметтік құрылысты Чжоу династиясының ежелгі дәуіріне және одан да ертерек Ся және Шан династияларына қайтару үшін реформалар жасауды бастады. Ол сондай-ақ, өзін жеке тұлға культі арқылы билікке жеткізуге тырысты, Чжоу Герцогы сияқты қасиетті регент ретінде танылуды қалады. Мысалы, біздің заманымыздың 1 жылында, саяси одақтастары Ұлы Императрица Вуаг Вангты өзінің зор адалдығы мен үлкен жетістіктеріне көндіргеннен кейін, ол Хан тарихында мұндай дәреже алған адам болмаса да, «Ханды нығайтқан Герцог» (安漢公, сөзбе-сөз «Ханды қауіпсіз еткен Герцог») атағын алды. Бұдан бөлек, наразы ақсүйектерді және халықты жұбату үшін Ван Манг бұрынғы императорлар мен маркиздердің ұрпақтарына маркиздік атақтарды қайтару, зейнеткерлерге зейнетақы тағайындау және салықтарды төмендету шараларын енгізді. Ол сондай-ақ, вассалды мемлекеттерді сирек кездесетін жануарларды құрбандық ретінде әкелуге мәжбүрледі, оларды аспанның игілігінің белгісі деп есептеді. Барлық ел Ван Мангты мақтағандықтан, ол 69 жастағы Ұлы Императрица Вуагты маңызды мемлекеттік шешімдерді өзі қабылдауына, ал емес оның қабылдауына көндірді. Ван Манг бірден империядағы ең ықпалды тұлғаға айналды. Император Пингтің Вэй туыстарының соттағы күшті бәсекелес болуының алдын алу үшін Ван Манг Император Пингтің інілерінің атақтарын «ішкі маркиздерге» (關內侯) дейін, ал анасы Консорт Вэйді «Чжуншаның Сяо ханшайымына» (Ханзада Синнің қайтыс болғаннан кейінгі аты) дейін шектеді, және Император Пингтің үш қарындасын ғана қызметкерлер (君) етіп тағайындады. Ол сондай-ақ Вэйлерге, Консорт Вэйге және Император Пингтің қарындастарына Чанъанға барып онымен кездесуге тыйым салды, оларды Чжуншанда қалуға бұйырды. Біздің заманымыздың 2 жылында, есімдердің тыйым салынған атауларын айтудағы ауыртпалықты азайту үшін Император Пингтің есімі Канға (衎) өзгертілді, өйткені Джи және Зи жиі қолданылатын таңбалар еді. Сондай-ақ, біздің заманымыздың 2 жылында Ван Манг өзінің беделін нығайту үшін қызын Император Пингке үйлендіруді шешті (ежелгі дәстүрлерге сәйкес, Император Пингтің бір әйелі және 11 кәнизасы болады деп жариялағаннан кейін). Бірақ, кері нәтижеге жету мақсатымен, ол Ұлы Императрица Вуагтан өз қызын қарастырмауды өтінді, содан кейін халықтан қызын император етіп сайлау туралы петиция жинауды бастады. Петиция берушілер сарайдың сыртына шабуыл жасады, ал Ван Мангқа деген құрметтің күштілігіне таң қалған Ұлы Императрица Вуаг Ван Мангтың қызын император етуге бұйрық берді.
Лю Куан оқиғасы және Ван Манның абсолютті билікті басып алуы
Ван Манның ұлы Ван Ю (王宇) әкесі Пинг өскен кезде Ванның отбасы қарсылық көрер деп қорқып, өзінің жеке басының табынуын қалыптастыру үшін оның диктаторлық режимімен және бағдарламасымен келіспеді. Сондықтан ол император Пингтің Вэй ағаларымен достық қарым-қатынас құрды және Консорт Вейге Ванг Манға император Айдың анасы мен әжесі сияқты әрекет етпейтіндігіне кепілдік беруді айтты. Ван Ман әлі де оған елордаға барудан бас тартты. 3 жылы Ван Ю өзінің ұстазы Ву Чжан (章), күйеу інісі Лю Куан (呂寬) және Вэйлермен бірге Ван Манның диктаторлық ұстанымын бұзу үшін не істей алатынын көруге тырысты. Олар Ван Мангты алаңдататын табиғаттан тыс оқиғалар жасайтын болады деп шешті, содан кейін Ву Ван Мангты Вейлерге билікті беруге көндіруге тырысады. Ван Ю Льюға сол әсерді жасау үшін Ван Манның сарай есігіне қан бөтелкесін лақтырып жіберуге бұйырды, бірақ Льюды Ван Манның күзетшілері тапты. Уанг Манг кейін Уанг Юді тұтқындады, ол кейін өз-өзіне қол жұмсады, ал оның әйелі (Лю Куанның әпкесі) Лю Ян (呂焉) өлім жазасына кесілді. Уанг Манг содан кейін бүкіл Вэй тайпасын өлтірді, тек Вэй ханшайымы ғана қаза тапты. У екіге бөлініп, содан соң тартылып, төртке бөлінді. (Люге не болғаны белгісіз, бірақ оның өлімнен құтылудың жолы болмады.) Ван Манг бұл мүмкіндікті пайдаланып, Ван Ю мен Людің серіктестерін азаптап, олар айтқан кез-келген адамды тұтқындап, содан кейін оларды өлтіріп немесе өз-өзіне қол жұмсауға мәжбүр етті. Бұл тазалаудың құрбандары Император Юаньның әпкесі Ұлы ханшайым Цзиньву (敬武長公主), Ван Манның өз ағасы Ван Ли (王立) және өзінің туысы Ван Рен (王仁) болды. Алайда ол Ұлы император жесір ханшайым Ванға олардың аурудан қайтыс болғанын айтты. Бұл тазалауда Ван Манға еріп кетпеген көптеген басқа да шенеуніктер құрбан болды. Осыдан кейін Ван Манг билікті толықтай қолға алды. 4 жылы император Пинг Ван Манның қызына үйленіп, оны император етіп тағайындады. 5 жылы Ван Манг мемлекетке үлкен үлес қосқандарға арналған ежелгі рәсімді қайта жаңғыртты және өзі тоғыз сыйды берді. (Ван Мангтан кейін "тоғыз сыйлық" узурпаторлар үшін тақты узурпациялаудан бұрын қабылдауға арналған әдеттегі қадамға айналады.)
Өлім
Шамамен 5 жылы император Пинг үлкейген соң, бұрынғы жүрек ауруынан жазылғандай көрінді, сонымен қатар Ван Манға ағаларын өлтіргені және анасына Чанъаньға баруға рұқсат бермегені үшін наразы екені анық болды. Сондықтан Ван Ман императорды өлтіруге шешім қабылдады. 5 жылы қысында Ван Ман 13 жастағы императорға бұрыш шарабын (сол кезде зұлым рухтарды қуа алады деп есептелетін) ұсынды, бірақ шарапқа у қосты. Император удың әсерінен қиналғанда, Ван Ман құдайларға құпия петиция жазды, онда император Пингтің өміріне өзінің өмірін беруге дайын екенін білдірді, сосын петицияны жасырып қойды. (Тарихшылар Ван Манның мұны екі себеппен жасағанына сенді: біріншіден, егер император Пинг уланудан сақалатын болса, өзінің кінәсіз екенін дәлелдеу үшін, екіншіден, кейінгі ұрпаққа адалдығының куәлігін қалдыру үшін.) Бірнеше күннен кейін император Пинг қайтыс болды. Келесі бірнеше жыл тақ бос тұрды, себебі император Пингтің алыс туысы, нәресте император Рузи император болып таңдалғанымен, ол ешқашан таққа отырмады. Ван Ман регент болып, 8 жылы Хан тағын ресми түрде басып алды.
Қабір
Император Пингтің жерлеу орны Сяньян қаласының Чжулинг ауданында табылған. Қабір далада орналасқан, оны анықтау үшін қарапайым белгі мен төмен қоршау ғана бар. Бірақ бұл қоршау қабірге шығуға тырысатындарды тоқтатуға жеткіліксіз болды, себебі төбеге жоғары да, төмен де тозығы жеткен жолдар салынған.