Кіріспе
Ежелгі грек академиялық скептицизмінің ілімі, математикалық ықтималдық теориясын қолданатын ықтималдықшылар. Теология мен философияда, ықтималдық (латынша probare – сынау, бекіту) – ежелгі грек академиялық скептицизмінің ілімі. Оған сәйкес, нақтылық болмаған жағдайда, ықтималдылық немесе шындыққа жақындық ең жақсы өлшем болып табылады. Бұл термин сондай-ақ 17 ғасырдағы этикалық діни тезисті немесе қазіргі заманғы физикалық-философиялық тезисті де білдіре алады.
probabilists practicing mathematical probability theory
In theology and philosophy, probabilism (from Latin probare, to test, approve) is an ancient Greek doctrine of academic skepticism. It holds that in the absence of certainty, plausibility or truth likeness is the best criterion. The term can also refer to a 17th century religious thesis about ethics, or a modern physical–philosophical thesis.
Ежелгі
Ежелгі грек философиясында ықтималдық – нақты білімге қол жеткізу мүмкіндігіне күмән келтіретін адамға күнделікті мәселелерде көмек көрсететін ілім. Ол, білім мүмкін емес болса да, адамның практикалық істерде мықты сенімдерге сүйене алатынын жобалайды. Бұл көзқарас Жаңа академия мектебінің скептиктеріне тән болды. Академиялық скептиктер ықтималдықты қабылдаса, ал Пиррондық скептиктер қабылдамайды.
Қазіргі заманғы
Қазіргі қолданыста, ықтималдықтарды қолдану арқылы негізгі эпистемологиялық мәселелерге жақымдасу орынды деп санайтын адам – ықтималдықтарды негіздейтін тұлға деп аталады. Бұл тезис білімнің міндетті түрде нақтылықты қамтитынына немесе білімге қатысты күмәнділіктің дұрыс екеніне қатысты бейтарап. Пробабилистік доктриналар жасанды жалпы интеллект аясында, білімді ұсынудың дұрыс формасы әлі анықталмағандықтан, монотондық емес логиканы қолдануға қарсы пікір ретінде талқыланып келеді.
Теология
Моральдық теологияда, әсіресе католиктік, бұл казуистикадағы сол көзқарасқа сілтеме жасайды, яғни ар-ожданның қиын мәселелерінде адам ықтимал ілімді, мысалы, шіркеутің танылған ділдары бекіткен жағдайда, тіпті қарама-қарсы пікір ықтимал болса да, қауіпсіз түрде ұстануға болады. Бұл көзқарасты испан теологы Бартоломе де Медина (1527–1581) алға тартса, Луис Молина (1528–1581) сияқты көптеген иезуиттер қорғады. Блез Паскаль өзінің «Провинциалдық хаттарында» және Альфонс Лигуори өзінің «Theologia Moralis» еңбегінде оның моральдық жаужүрекке алып келетінін қатты сынады. Пробибилизмге қарсы, «пробабилиоризм» (латынша probabilior, «көбірек ықтимал») тұжырымдамасы бар, ол даудың бір жағындағы дәлелдер басым болған жағдайда сол жаққа ұстану міндетті екенін айтады, сондай-ақ «тутиоризм» (латынша tutior, «қауіпсіз») тұжырымдамасы күмән болған жағдайда моральдық жағынан қауіпсіз жақты таңдау қажет екенін көрсетеді. Ал «minus probabilissimus» деген радикалды көзқарастың тұжырымы бойынша, егер әлгі әрекетке рұқсат беретін бір ғана пікір болса, тіпті пікірлердің басым бөлігі оны тыйым салса да, сол әрекет рұқсат етіледі. Бұл ілім 17 ғасырдың басында кең таралды, себебі оны кез келген ұстанымды қолдау үшін пайдалануға болатын. Ғасырдың ортасына қарай, «лаксизм» деп аталатын мұндай ойлау ұятқа қалдырылды.