Кіріспе

Автономиялы сот институты

Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық сот (IACHR немесе IACtHR) – Коста-Риканың Сан-Хосе қаласында орналасқан халықаралық сот. Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық комиссиямен бірге, ол Америка мемлекеттері ұйымының (OAS) мүшелері бекіткен Адам құқықтары жөніндегі Америкалық конвенция негізінде құрылды. Америкалық конвенцияға сәйкес, Америкааралық сот Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық комиссиямен бірлесіп, негізгі құқықтар мен бостандықтарды қорғау және ілгерілету жұмыстарын жүзеге асырады. Оның құзыреті Америкадағы 35 мүше мемлекеттің шамамен 20-сына жетеді, олардың көп бөлігі Латын Америкасында оның билігіне бағыну үшін қадамдар жасады. Сот үкіметтердің адам құқықтарын бұзу туралы шағымдарды қарастырады және белгілі бір құқықтық мәселелерді түсіндіру жөніндегі консультативтік пікірлер береді.

Мақсаты мен функциялары

Америка мемлекеттері ұйымы 1979 жылы Адам құқықтары жөніндегі Америкалық конвенцияның қағидаларын күшіне енгізу және түсіндіру мақсатында Сотты құрды. Оның екі негізгі функциясы – дауды шешу және консультативтік қызмет көрсету. Дауды шешу бойынша, Сот адам құқықтарының бұзылуына қатысты нақты мәселелерді қарап, шешім шығарады. Консультативтік қызмет көрсету бойынша, ол басқа Ұйым органдары немесе мүше мемлекеттер назарына жеткізілген құқықтық тұрғыдан түсіндіруді қажет ететін мәселелер бойынша пікір білдіреді.

Жазбаша кезең

Жазбаша кезеңде іс бойынша өтініш беріледі, онда істің фактілері, талапкерлер, сотта ұсынылатын дәлелдемелер мен куәгерлер, сондай-ақ өтеу және шығындар туралы талаптар көрсетіледі. Егер сот хатшысы өтінішті қабылдауға болатынын шешсе, судьяларға, мемлекетке немесе Комиссияға (өтінішті кім ұсынғанына байланысты), жәбірленушілерге немесе олардың жақын туыстарына, басқа мүше мемлекеттерге және ҰАҚ штаб-пәтеріне хабарлама жіберіледі. Хабарламадан кейін 30 күн ішінде іс бойынша кез келген тарап өтінішке қатысты алдын ала шағымдарын қамтитын қысқаша жазба ұсына алады. Сот қажет деп шешсе, алдын ала шағымдарды қарау үшін отырыс шақыруға болады. Әйтпесе, сот процестік тиімділік үшін тараптардың алдын ала шағымдарын және істің мәнін бір отырыста қарастыруы мүмкін. Хабарламадан кейін 60 күн ішінде жауапкер өтініштегі фактілер мен талаптарды қабылдайтынын немесе оларға қарсы екенін көрсете отырып, жазбаша жауап беруге міндетті. Осы жауап ұсынылғаннан кейін, іс бойынша кез келген тарап ауызша кезең басталғанға дейін сот төрағасынан қосымша жазбаларды ұсынуға рұқсат сұрай алады.

Ауызша фаза

Төраға ауызша сот отырысын бастау күнін белгілейді, онда Сот бес судьяның қатысуымен толық құрамды деп есептеледі. Ауызша сот отырысы кезінде судьялар өз алдында тұрған кез келген адамға қалауынша сұрақ қоя алады. Куәгерлер, сарапшылар және сотқа жіберілген басқа да адамдарды, төрағаның қалауымен, Комиссия немесе мемлекет өкілдері, сондай-ақ қажет болған жағдайда, жәбірленушілер, олардың туыстары немесе өкілдері сұраққа тарта алады. Төраға қойылған сұрақтардың маңыздылығын анықтауға және сұрақ қойылған адамды жауап беруден босатуға құқылы, бірақ Сот оның шешімін жоққа шығара алады.

Кеңес беру қызметі

Соттың консультациялық функциясы оған Америкадағы адам құқықтарын қорғайтын Конвенция және басқа да құжаттарды түсіндіруге қатысты ҰАҚ агенттіктері мен мүше мемлекеттерден түсетін сауалдарға жауап беруге мүмкіндік береді; сондай-ақ, ол ішкі заңдар мен жобаланған заңдар туралы кеңес беруге және олардың Конвенцияның қағидаларымен сәйкес келіп-келмейтінін анықтауға құқық береді. Бұл консультациялық құзырет ҰАҚ-тың барлық мүше мемлекеттеріне қолжетімді, Конвенцияны ратификациялаған және Соттың шешім шығару функциясын қабылдаған мемлекеттерге ғана емес. Соттың осы сауалдарға берген жауаптары даулы істер бойынша шешімдерінен бөлек, консультативтік пікірлер ретінде жарияланады.

Құрамы

Сот жеті судьядан тұрады, олардың барлығы жоғары моральдық қағидаларға бағынып, адам құқығы саласында жоғары біліктілікке ие. Бұл судьялар ҰАҰ Бас Ассамблеясы тарапынан алты жылдық мерзімге сайланады; әр судья қосымша алты жылдық мерзімге қайта сайлануға құқылы. Жақындағы саяси өзгерістерге сәйкес, сотта қызмет еткен кезде судьялар өз мемлекетін ұсынбай, жеке тұлға ретінде әрекет етуі тиіс. Олар ҰАҰ мүше мемлекеттерінің азаматтары болуы керек; алайда, олар Америкалық конвенцияны ратификациялаған немесе Соттың қарауына қабылданған мемлекеттің азаматтары болуы міндетті емес. Судьялар өз елдеріне қатысты істерден өзін шеттетуге міндетті. Іс тараптары өздерінің елінен келмеген судьяны арнайы судья ретінде тағайындауға енді құқылы емес. Егер судья іс бойынша даулы мемлекеттердің бірінің азаматы болса, даулы мемлекеттер тек мемлекеттер аралық шағымдар болған жағдайда ғана арнайы судьяны тағайындауға құқылы. АХАК бойынша "жоғары моральдық бедел" ешқашан қылмыс үшін сотталмаған, заңгерлік қызметтен шеттетілмеген немесе шығарылмаған, сондай-ақ мемлекеттік қызметтен босатылмаған адам ретінде анықталады. Конвенция 1978 жылғы 18 шілдеде күшіне енгеннен кейін, судьяларды сайлау 1979 жылғы 22 мамырда өтті. Жаңа Сот алғаш рет 1979 жылғы 29 маусымда Америка Мемлекеттері Ұйымының Вашингтондағы (АҚШ) бас кеңсесінде жиналды.

Сын

Соттың қызметі де сынға ұшырады. Басқа мәселелермен қатар, кейбір авторлар Соттың саясиландырылуын сынады. Сонымен қатар, кандидаттарды ұсыну және сайлау процесі де сынға түсіп жатыр. Бұл процесс ұлттық және халықаралық деңгейлерде ашық және есепті болуы тиіс, бірақ олай емес. ОАҚ-ның кандидаттарды бағалау үшін тәуелсіз топ құруға бағытталған жұмыстар жүргізілуде. Ұлттық процестерді бақылау және кандидаттарды рейтингке қою үшін ОАҚ-тан тәуелсіз тағы бір топ құру – бұл сын-пікірлерді шешу үшін ғалымдар ұсынған бастама. Бұл барлық кандидаттар сайлауға түсу алдында ұлттық және халықаралық деңгейде екі рет қарастырылуын қамтамасыз етеді. және Венесуэла. Венесуэла президенті Уго Чавес Венесуэланың адамгершіліксіз жағдайда тұтқынды ұстағаны үшін кінәлі деп сот шешімін жарамсыз деп жариялағаннан кейін жүйеден шықты. Осыған дейін Тринидад және Тобаго ғана жүйеден шыққан болатын. Перу да шығуға тырысты, бірақ қажетті процедураны орындамады.

Соттың бұрынғы төрағалары

ЖылдарЕл Төреші2018–2019 Эдуардо Феррер Мак Грегор Позо2016–2017 Роберто де Фигейредо Кальдас2014–2015 Хумберто Сьерра Порто2010–2013 Диего Гарсия Саян2008–2009 Сесилия Медина2004–2007 Серхио Гарсия Рамирес1999–2003 Антонио Аугусто Канчадо Триндаде1997–1999 Эрнан Салгадо Песантес1994–1997 Гектор Фикс Замудио1993–1994 Рафаэль Нието Навия1990–1993 Гектор Фикс Замудио1989–1990 Гектор Грос Эспиел1987–1989 Рафаэль Нието Навия1985–1987 Томас Бюргентал1983–1985 Педро Никкен1981–1983 Карлос Роберто Рейна1979–1981 Родольфо Э. Пиза Эскаланте

Соттың бұрынғы мүшелері

ЖылМемлекетСот мүшелеріПрезидент1979–1981 Колумбия Цезарь Ордонес1979–1985 Венесуэла Максимо Циснерос Санчес1979–1985 Ямайка Хантли Юджин Мунро1979–1985 Гондурас Карлос Роберто Рейна1981–19831979–1989 Коста-Рика Родольфо Е. Пиза Эскаланте1979–19811979–1989 Венесуэла Педро Никкен1983–19851979–1991 АҚШ Томас Бюргентал1985–19871981–1994 Колумбия Рафаэль Нието Навия1987–1989, 1993–19941985–1989 Гондурас Хорхе Р. Эрнандес Альсерро1985–1990 Уругвай Эктор Грос Эспиэль1989–19901985–1997 Мексика Эктор Фикс Замудио1990–1993, 1994–19971989–1991 Гондурас Поликарпо Кальехас1989–1991 Венесуэла Орландо Товар Тамайо1989–1994 Коста-Рика Сония Пикадо Сотела1990–1991 Аргентина Хулио А. Барберис1991–1994 Венесуэла Аздрубал Агиар Арангурен1991–1997 Никарагуа Алехандро Монтиэль Аргуэльо1991–2003 Чили Максимо Пачеко Гомес1991–2003 Эквадор Эрнан Сальgado Песантес1997–19991998–2003 Колумбия Карлос Винсенте де Рукс Ренгифо1995–2006 Барбадос Оливер Х. Джекман1995–2006 Венесуэла Алирио Абреу Бурелли1995–2006 Бразилия Антонио Аугусто Канандо Триндаде1999–20032001–2003 Аргентина Рикардо Гиль Лаведра2004–2009 Мексика Серхио Гарсия Рамирес2004–20072004–2009 Чили Сесилия Медина Кирога2008–20092004–2015 Коста-Рика Мануэль Вентура Роблес2004–2015 Перу Диего Гарсия Саян2010–20132007–2012 Ямайка Маргаретте Мэй Маколей2007–2012 Доминикан Республикасы Радис Абреу Блонде2007–2012 Аргентина Леонардо А. Франко2010–2015 Уругвай Альберто Перес Перес2013–2018 Бразилия Роберто де Фигейредо Калдас2016–2017

Соттың қараған маңызды істері

Сот ісі Күні Үкім Веласкес Родригес Гондурасқа қарсы 1988 жылғы 29 шілде Каракасо Венесуэлаға қарсы 1999 жылғы 11 қараша "Мәсіхтің соңғы құлқыны" (Ольмедо Бустос және т.б.) Чилиге қарсы 2001 жылғы 5 ақпан Барриос Алтос Перуге қарсы 2001 жылғы 14 наурыз Мирна Мак Чанг Гватемалаға қарсы 2003 жылғы 25 қараша Плани де Санчес қырғыны Гватемалаға қарсы 2004 жылғы 29 сәуір Геррера Улоа Коста-Рикаға қарсы 2004 жылғы 2 шілде Лори Беренсон Мехиа Перуге қарсы 2004 жылғы 25 қараша Моивана қауымдастығы Суринамға қарсы 2005 жылғы 15 маусым "Мапирипан қырғыны" Колумбияға қарсы 2005 жылғы 15 қыркүйек Алмонасид Ареллано және басқалар Чилиге қарсы 2006 жылғы 26 қыркүйек Гомес Лунд және басқалар ("Guerrilha do Araguaia") Бразилияға қарсы 2010 жылғы 24 қараша Атала Риффо және қыздары Чилиге қарсы 2012 жылғы 24 ақпан Марсель Граниер және басқалар (Radio Caracas Television) Венесуэлаға қарсы 2015 жылғы 22 маусым