Кіріспе

Жартылай автономиялы мемлекет (1815–1915)
Поляк заң шығару органы

Польша Корольдігі, немесе Ресей Польшасы, ресми түрде Польша Корольдігі деп аталатын, 1815 жылы Вена Конгресімен құрылған жартылай автономиялы Польша мемлекеті, Наполеонның Варшава Герцогтігінің жалғасы болды. Францияның Наполеон соғыстарында жеңіліске ұшырағаннан кейін Польша территориясының бір бөлігін Ресей империясына өткізген кезде ол құрылды. 1915 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Польша 1918 жылы тәуелсіздік алғанға дейін Германия бақылауындағы номиналды Регенттік Корольдігімен алмастырылды. Польшаның 18 ғасырдың соңында бөлінуінен кейін, Польша 123 жыл бойы тәуелсіз мемлекет ретінде болмады. Аумақ, жергілікті халқымен бірге, Габсбург монархиясы, Пруссия Корольдігі және Ресей империясы арасында бөлінді. 1804 жылдан кейін Австрия империясының құрамында Конгресс Польшасына балама ретінде Галиция және Лодомерия Корольдігі болды, ол көбінесе «Австрия Польшасы» деп те аталды. Пруссияға қосылған аумақ бастапқыда Германия Конфедерациясынан тыс Позеннің Ұлы Герцогтігі ретінде автономияны сақтап, кейін Пруссия провинциясына (Позен провинциясы) дейін төмендетілді, содан кейін 1866 жылы Германия империясының алдындағы Солтүстік Германия Конфедерациясына қосылды. Польша Корольдігі либералды конституция бойынша теориялық тұрғыдан маңызды саяси автономияға ие болды. Алайда, оның билеушілері, орыс императорлары, өз билігіне қатысты шектеулерді көбінесе елемеді. Сондықтан ол Ресей империясымен жеке одақта болған қуыршақ мемлекетіне айналды. 1830–31 және 1863 жылдардағы көтерілістерден кейін автономия күрт қысқартылды, ел вице-корольдер басқаруына көшті, ал кейіннен губернаторларға (облыстарға) бөлінді. Елорда Варшавада орналасқан, ол 20 ғасырдың басында Санкт-Петербург пен Мәскеуден кейін Ресей империясының үшінші ірі қаласы болды. Конгресс Польшасының халқы 1897 жылы шамамен 9 402 253 адамды құрады. Оның құрамында поляктар, поляк еврейлері, этникалық немістер, украиндер, литвалықтар және аз орыс халқы болды. Басым дін – Рим католицизмі, ал мемлекеттік тіл – поляк тілі болды. 1863 жылғы қаңтар көтерілісінен кейін, салдарынан ресей тілі де мемлекеттік тіл ретінде танылды. Яддиш және неміс тілдері олардың ана тілі болған адамдар арасында кеңінен қолданылды. Конгресс Польшасының аумағы шамамен қазіргі Калиш аймағымен және Польшаның Люблин, Лодзь, Мазовия, Подляск және Қасиетті крест воеводстволарымен, сондай-ақ Литваның оңтүстік-батысымен және Беларусьтің Гродно ауданының шағын бөлігімен сәйкес келеді. Польша Корольдігі 1915 жылы Ресей әскерлерінің үлкен шегінуімен аяқталды және оны немістер құрған Варшаваның бас губернаторы алмастырды. 1917 жылы оның бір бөлігі Орталық державалардың клиенттік мемлекеті болған, король емес, Регенттік кеңесі болған, қысқа ғұмырлы Польша Корольдігі деп аталды.

Атау беру

Мемлекеттің ресми атауы Польша Корольдігі (Królestwo Polskie;) болғанмен, оны басқа Польша Корольдіктерінен ажырату мақсатында, көбінесе "Конгресс Польшасы" деп аталады.

Тарих

Польша Корольдігі 1815 жылы Ұлы державалар Наполеон соғыстарынан кейін Еуропаны қайта ұйымдастырған кезде Вена конгресінде француз клиенті Варшава герцогтігінен құрылды. Корольдік Польшаның Аустрия мен Пруссия арасында бөлінген жерлерінің бір бөлігінен құрылды, ал 1807 жылы Наполеон Бонапарт оны Варшава герцогтігіне айналдырды. Наполеонның 1812 жылғы жеңілісінен кейін Варшава герцогтігінің тағдыры Ресейге тәуелді болды. Пруссия герцогтікті толық жоюды талап етті. Ресей әскерлері 1812 жылы Парижге жеткеннен кейін, Александр I патша герцогтікті және тарихи Польша-Литва одақтастығына жататын Литва жерлерінің бөліктерін қосып алуға ниеттенді. Алайда, Австрия мен Ұлыбритания бұл идеяны қатты сынады. Австрия 1795 жылғы резолюцияларға оралу туралы меморандум жариялады, бұл шешімді Ұлыбританияның Джордж IV, премьер-министр Роберт Дженкинсон және британдық конгресс делегаты Роберт Стюарт қолдады. Конгрестен кейін Ресей Польшаның үлкен бөлігін (Варшавамен бірге) иеленді және 1831 жылы көтерілісті басып алғаннан кейін Конгресс Корольдігінің автономиясы жойылды. Польшалықтардың мүлкі тәркіленді, жер аударылды, әскери қызметке мәжбүрленді және өздерінің университеттері жабылды. Конгресс мемлекет құруда осыншалықты маңызды болғандықтан, жаңа ел оның құрметіне бейресми түрде аталды. Корольдік 1831 жылы тәуелсіз мемлекет мәртебесін жоғалтты және әкімшілік бөліністер қайта ұйымдастырылды. Бұл атау ресми түрде ресейлік қолданыста сақталды, бірақ Ресей билігінің соңғы жылдары ол "Висла аймағы" (орысша: Привислинский Край) деп өзгертілді. Қараша көтерілісінің жеңілісінен кейін оның жеке институттары мен әкімшілік құрылымдары Ресей империясымен тығыз интеграция үшін күшейтілген русификацияның бір бөлігі ретінде таратылды. Алайда, тіпті осы ресми қосылғаннан кейін де, аймақ белгілі бір ерекшелігін сақтап, Ресей билігі аяқталғанға дейін, яғни 1915 жылы Бірінші дүниежүзілік соғысында Орталық державалар армиясының шабуылы нәтижесінде Конгресс Польшасы деп бейресми түрде атала берді. Корольдіктің аумағы 128 500 км² болды және бастапқыда шамамен 3,3 миллион халқы болды. Жаңа мемлекет – бұрынғы Варшава герцогтігінен және 1 миллион км² аумақты, 10 миллионнан астам халқы бар Польша-Литва одақтастығынан әлдеқайда кішкентай, Польша тарихындағы ең кішкентай мемлекеттердің бірі болды. Бұл Ресеймен одақтасып, Польша мемлекетін қайта құруға ұмтылған поляк. Польша Корольдігі – Еуропадағы сирек конституциялық монархиялардың бірі болды, онда Ресей императоры Польшаның өзін жариялаған патшасы болды.

Бастапқы тәуелсіздік

Теориялық тұрғыдан алғанда, Польша Корольдігі 1815 жылғы нысанында Ресей императорының билігі арқылы Ресеймен жеке одақта жартылай тәуелсіз мемлекет болды. Мемлекет Польша Корольдігінің Конституциясына ие болды, ол 19 ғасырдағы Еуропадағы ең либералды Конституциялардың бірі еді. Ресейдің талап еткен абсолютті билігін Польшаның либералды дәстүрлері мен институттарына байланысты орнату қиын болғанмен, Корольдіктің тәуелсіздігі тек 15 жыл ғана созылды; бастапқыда Александр I Польша королі атағын алды және конституцияның ережелерін сақтауға міндетті болды. Алайда, уақыт өте келе жағдай өзгерді және ол вице-король, Ұлы князь Константин Павловичке дерлік диктаторлық өкілеттіктер берді. 11 айлық әскери науқаннан кейін Польша Корольдігі жартылай тәуелсіздік мәртебесін жоғалтып, Ресей империясымен тығыз интеграцияланды. Бұл 1832 жылы императордың Польша Корольдігінің Органикалық Жарғысын шығаруы арқылы ресмилендірілді, ол конституцияны, армияны және заң шығарушы жиналысты жойды. Келесі 30 жыл ішінде бірқатар шаралар Конгресс Польшасын Ресеймен одан да тығыз байланыстырды. 1863 жылы қаңтар көтерілісі басталды, бірақ оны басуға екі жыл уақыт кетті. Соның салдарынан Корольдіктің қалған жеке мәртебесі алынып тасталды және саяси бірлік тікелей Ресей империясының құрамына енгізілді. "Висла жері" деген бейресми атау – Привислинский Край (Привислинский Край) "Польша Корольдігі" атауын ығыстырды, ал аймақ 1875 жылға дейін, Губерния болғанға дейін, намистник бақылауындағы намистничество болып қалды.

Үкімет

Польша Конгресінің үкіметі 1815 жылғы Польша Корольдігінің Конституциясында баяндалған. Ресей императоры Польша королі саналған ресми мемлекет басшысы болды, ал жергілікті үкіметті Польша Корольдігінің вице-королі (Намистник), Мемлекеттік кеңес және Әкімшілік кеңес, сондай-ақ Сейм басқарды. Теориялық тұрғыдан алғанда, Польша Конгресі сол кездегі Еуропадағы ең либералды үкіметтердің біріне ие болды. Бұл екі тілді көше таңбалары мен құжаттардың пайда болуына әкелді, бірақ кириллицаны поляк тіліне толық енгізуге болмады.

Атқарушы басшылық

"Намистник" лауазымы Польшада 1815 жылы Польша Конгресінің конституциясымен енгізілді. Вице-корольді патша Ресей империясының немесе Польша Корольдігінің асыл азаматтарының арасынан таңдап алған. Вице-король бүкіл мемлекеттік басқаруды бақылап, монарх болмаған кезде Мемлекеттік кеңеске, сондай-ақ Әкімшілік кеңеске төрағалық етті. Ол кеңестердің шешімдеріне вето қоя алатын; бұдан басқа, оның шешімдеріне тиісті үкімет министрі қол қоюы керек еді. Вице-король кең өкілеттіктерді жүзеге асырып, жоғары мемлекеттік лауазымдарға кандидаттарды ұсына алды (министрлер, сенаторлар, Жоғары Трибунал судьялары, мемлекеттік кеңесшілер, референттер, епископтар және архиепископтар). Оның қаржы және сыртқы саясат салаларында құзыреті болмады; оның әскери құзыреті әртүрлі болды. "Намистник" немесе вице-король лауазымы ешқашан жойылған жоқ; алайда, соңғы "намистник" Фридрих Вильгельм Ремберт фон Берг болды, ол 1863 жылдан 1874 жылы қайтыс болғанға дейін қызмет етті. Оның орнына "намистник" тағайындалмады; алайда, бұрынғы Корольдіктің вице-королінің рөлі Варшаваның генерал-губернаторына, немесе нақтырақ айтқанда, Варшава әскери округінің (Варшавский Военный Округ) генерал-губернаторына берілді. Генерал-губернатор императорға тікелей жауап беріп, "намистникке" қарағанда әлдеқайда кең өкілеттіктерді қолданды. Атап айтқанда, ол аймақтағы барлық әскери күштерді бақылап, сот жүйесін қадағалады (сотсыз өлім жазасын кесуге құқығы болды). Сондай-ақ ол заңдарды өзгерте алатын "заң күшіндегі жарлықтарды" шығара алатын.

Әкімшілік кеңес

Әкімшілік кеңес (Rada Administracyjna) патшалықтың Мемлекеттік кеңесінің бір бөлігі болды. Польша Корольдігінің 1815 жылғы Конституциясымен құрылған бұл кеңеске король мен Польша Корольдігінің вице-королі тағайындаған бес министр кірді. Кеңес корольдің қалауын орындады, министрлердің қарауына жатпайтын мәселелерді шешті және Мемлекеттік кеңес үшін жобалар әзірледі.

Әкімшілік бөлімшелер

Патшалықтың әкімшілік бөліністері тарихында бірнеше рет өзгерді, сондай-ақ кіші әкімшілік бірліктерді өзгертетін немесе әртүрлі бөлімшелерді біріктіретін/бөлетін түрлі шағын реформалар жүргізілді. 1815 жылы құрылғаннан кейін Польша Корольдігі француз үстемдігінде болған Варшава Герцогтығы дәуірінен қалған департаменттерге бөлінді. 1816 жылғы 16 қаңтарда әкімшілік бөлініс реформаланды, департаменттер дәстүрлі поляк воеводстволарымен (сегізі болды), обводтар мен повяттармен алмастырылды. 1837 жылғы 7 наурызда қараша көтерілісінен кейін әкімшілік бөлініс тағы да реформаланды, бұл Польшаны Ресей империясының құрылымына жақындатты, губерниялар (полякша – gubernia) енгізілді. 1842 жылы повяттар округтар, ал обводтар повяттар деп аталды. 1844 жылы бірнеше губернаторлық басқаларымен біріктірілді, ал кейбіреулері қайта аталды; бес губернаторлық қалды. 1867 жылы қаңтар көтерілісінің сәтсіз аяқталуынан кейін Польшаның (де-факто Вистула аймағы) әкімшілік құрылымын Ресей империясына жақындату мақсатында тағы реформалар жүргізілді. Ол ірі губернаторлықтарды кішіректерге бөлді, гминаны (жаңа төменгі деңгейдегі бірлік) енгізді және қолданыстағы бес губернаторлықты 10-ға қайта құрылымдады. 1912 жылғы реформа Седлец және Люблин губернаторлықтарының бөліктерінен жаңа Холм губернаторлығын құрды. Ол Вистула аймағынан бөлініп, Ресей империясының Оңтүстік-Батыс аймағының құрамына кірді.

Экономика

Экономикалық жағдайдың уақыт өте келе өзгеруіне қарамастан, Конгресс Польша әлемдегі ең ірі экономикалардың бірі болды. 1800 жылдардың ортасында аймақ қарқынды индустрияланды, бірақ ауыл шаруашылығы экономикада маңызды рөл атқара берді. Сонымен қатар, бидай, қарабидай және басқа да дақылдардың экспорты қаржылық өнімді тұрақтандыруға үлкен үлес қосты. Ол тиісті қорғаушы баждарды енгізуге де тырысты. Ірі және табысты инвестиция – Нарев пен Неман өзендерін байланыстыратын Августов каналын салу болды, бұл Данциг (Гданьск) қаласын және жоғары пруссиялық баждарды айналып өтуге мүмкіндік берді. Друцкий Любецкий Польша банкін де құрды, ол көбінесе осы еңбегімен есте қалды. Бұл Лодзь қаласында және Озорков, Здуньска Вола сияқты жақын жерлерде Еуропаның ірі тоқыма орталықтарының бірін құруға жағдай жасады. Бұл кішкентай және бастапқыда маңызсыз елді мекендер кейіннен көп мәдениетті, ірі қалаларға айналды, онда немістер мен еврейлер халықтың көп бөлігін құрады. 1851 жылы шекаралық кеденді жою және экономикалық өсімнің жалғасуымен Польша қалалары байлыққа және маңызға ие болды. Әсіресе Варшава, теміржол желілері мен көпірлерді салумен байланысты болғандықтан, бүкіл Ресей нарығында ерекше орын алды. Экономикалық және өнеркәсіптік прогресс жылдам болғанымен, шаруашылықтардың көпшілігі крепостной еңбекшілер мен жалдамалы жұмыс күшіне сеніп, тәуелді болды. Тек аздаған ғана шаруалар Англиядан тиісті машиналар мен егіс құралдарын сатып алып тәжірибе жасады. 1899 жылы Александр Гинзберг Варшавада FOS (Fabryka Przyrządów Optycznych – "Оптикалық құралдар фабрикасы") компаниясын құрды. Бұл Ресей империясында камералар, телескоптар, объективтер және стереоскоптар жасап, өндіретін жалғыз кәсіпорын болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін фабрика Санкт-Петербургке көшірілді.